آموزش ریاضی هفتم · فصل ۵

شمارنده‌ها و اعداد اول، به زبان ساده

کاشی‌های مربعی یکسان که به سه شکل مستطیل چیده شده‌اند، یک الک آشپزخانه که چند مهره در آن مانده و بقیه در سینی زیرش ریخته‌اند، و دو چرخ‌دندهٔ کوچک و بزرگ که دندانه‌های نشان‌دارشان به هم رسیده است

در این فصل اول شمارنده‌های یک عدد را با روش جفت‌ها پیدا می‌کنی و عددهای اول را از مرکب جدا می‌کنی. بعد شمارنده‌های اول را می‌شناسی و هر عدد را با درخت عامل‌ها به ضرب عددهای اول تجزیه می‌کنی. آخر سر با همین تجزیه، بزرگ‌ترین شمارندهٔ مشترک و کوچک‌ترین مضرب مشترک دو عدد را پیدا می‌کنی و در مسئله‌های بریدن، بسته‌بندی، دوباره رسیدن و جمع کسرها به کار می‌بری.

صفحه‌های ۵۵ تا ۶۸ کتاب۴ درس۳۱ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی همهٔ شمارنده‌های یک عدد را با روش جفت‌ها پیدا کنی و مضرب‌هایش را بنویسی.
  • می‌توانی بدون تقسیم کامل بگویی یک عدد بر ۲، ۳، ۵، ۹ یا ۱۰ بخش‌پذیر است یا نه، و بگویی چرا.
  • می‌توانی عدد اول و مرکب را از هم تشخیص بدهی و توضیح بدهی چرا ۱ اول نیست.
  • می‌توانی با غربال، عددهای اول تا ۵۰ را پیدا کنی.
  • می‌توانی هر عدد را با درخت عامل‌ها به عامل‌های اول تجزیه کنی.
  • می‌توانی ب.م.م و ک.م.م دو عدد را پیدا کنی و بدانی هر مسئلهٔ روزمره کدام‌یک را لازم دارد.

پیش‌نیاز: کافی است ضرب و تقسیم عددهای طبیعی را بلد باشی و بدانی تقسیم کِی باقی‌مانده دارد.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (هفتم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی هفتم کدام درس است؟

درس ۱عدد اول

این درس: صفحه‌های ۵۶ تا ۵۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. باقی‌مانده دارد؟ چطور؟
  2. عدد زوج یعنی چه؟

جواب: (۱) و باقی‌مانده ندارد؛ ولی برابر ۹ و باقی‌ماندهٔ ۲ است، چون و دو تا اضافه می‌ماند. (۲) عددی که بر ۲ بدون باقی‌مانده تقسیم شود، مثل ۰، ۲، ۴، ۶. تقسیم «بی‌باقی‌مانده» ایدهٔ اصلی این فصل است.

شمارنده یعنی چه؟#

۱۲ کاشی مربعی داری و می‌خواهی آن‌ها را به شکل یک مستطیلِ کامل بچینی، طوری که هیچ کاشی‌ای اضافه نماند. چند جور می‌شود؟

  • یک ردیف ۱۲تایی
  • دو ردیف ۶تایی
  • سه ردیف ۴تایی

(و همین‌ها اگر بچرخانی‌شان: چهار ردیف ۳تایی، شش ردیف ۲تایی، دوازده ردیف ۱تایی.) مثلاً چینش «سه ردیف ۴تایی» این است:

■ ■ ■ ■
■ ■ ■ ■
■ ■ ■ ■

پنج ردیف مساوی نمی‌شود، چون باقی‌مانده دارد و چند کاشی اضافه می‌ماند.

عددی که ۱۲ را بدون باقی‌مانده تقسیم می‌کند، شمارندهٔ ۱۲ است. (در دبستان به شمارنده «مقسوم‌علیه» هم گفته‌ای.) پس شمارنده‌های ۱۲ این‌ها هستند:

به همین معنا می‌گوییم ۱۲ بر ۳ بخش‌پذیر است. دو نکته برای همهٔ عددها درست است: ۱ شمارندهٔ هر عددی است، و هر عدد شمارندهٔ خودش است.

پیدا کردن همهٔ شمارنده‌ها: روش جفت‌ها#

هر شمارنده یک جفت دارد. چون ، هم ۳ شمارندهٔ ۱۲ است و هم ۴. پس به‌جای امتحان کردن تک‌تک عددها، جفت‌ها را از ۱ به بالا پیدا کن.

مثال ۱. شمارنده‌های ۳۶ را پیدا کن.

۵ شمارنده نیست، چون باقی‌مانده دارد. بعد از اگر ادامه بدهی به می‌رسی، که همان جفتِ قبلی است، فقط برعکس. پس کار تمام است:

۶ با خودش جفت شده، پس فقط یک بار نوشته می‌شود.

میان‌بُرهای بخش‌پذیری#

  • بر ۲: رقم یکانش زوج باشد (۰، ۲، ۴، ۶، ۸).
  • بر ۵: رقم یکانش ۰ یا ۵ باشد.
  • بر ۱۰: رقم یکانش ۰ باشد.
  • بر ۳: مجموع رقم‌هایش بر ۳ بخش‌پذیر باشد.
  • بر ۹: مجموع رقم‌هایش بر ۹ بخش‌پذیر باشد.

چرا فقط رقم یکان برای ۲ و ۵ و ۱۰ مهم است؟ چون هر عدد را می‌شود «چند تا ده» به‌علاوهٔ «رقم یکان» دید، و چند تا ده همیشه بر ۲ و ۵ و ۱۰ بخش‌پذیر است. پس فقط رقم یکان تصمیم می‌گیرد.

چرا مجموع رقم‌ها برای ۳ و ۹ کار می‌کند؟ عدد ۲۵۲ را ببین: ۲ تا صد، ۵ تا ده و ۲ تا یک. هر صد یعنی و هر ده یعنی . قسمت‌های ۹۹ و ۹ همیشه بر ۹ (و بر ۳) بخش‌پذیرند. آنچه می‌ماند، یکی‌هایی است که از هر رقم باقی مانده: . پس فقط مجموع رقم‌ها تصمیم می‌گیرد.

مثال ۲. آیا ۴۱۴ بر ۹ بخش‌پذیر است؟ مجموع رقم‌ها است و ۹ بر ۹ بخش‌پذیر است. پس بله: . بررسی: .

🧠 ترفند: برای بخش‌پذیری بر ۳ یا ۹ لازم نیست تقسیم کنی؛ رقم‌ها را جمع بزن و اگر حاصل هنوز بزرگ بود، رقم‌های حاصل را دوباره جمع بزن. مثلاً ۹۸۷۶: و ؛ پس بر ۳ بخش‌پذیر است ولی بر ۹ نه. چرا کار می‌کند؟ همان دلیل بالا: هر ۱۰ و هر ۱۰۰ یکی بیشتر از مضربی از ۹ است. شرط: فقط برای ۳ و ۹. برای ۷ کار نمی‌کند: مجموع رقم‌های ۱۶ برابر ۷ است، ولی ۱۶ بر ۷ بخش‌پذیر نیست.

عددهایی که فقط یک شکل دارند#

برگرد سراغ کاشی‌ها. ۱۲ کاشی را به چند شکل مستطیل می‌شد چید. حالا ۷ کاشی بردار. هر کاری بکنی، فقط یک راه هست: یک ردیف ۷تایی (یا همان را چرخانده، هفت ردیف ۱تایی).

■ ■ ■ ■ ■ ■ ■

یعنی ۷ فقط دو شمارنده دارد: ۱ و خودش.

عدد اول عددی طبیعی است که دقیقاً دو شمارنده دارد: ۱ و خودش. مثل ۲، ۳، ۵، ۷، ۱۱ و ۱۳.

عدد مرکب عددی طبیعی است که بیشتر از دو شمارنده دارد، مثل ۴، ۶، ۹ و ۱۲. اسمش از اینجا می‌آید که از ضرب عددهای کوچک‌تر ساخته شده است: .

و ۱؟ ۱ فقط یک شمارنده دارد: خودش. پس نه اول است و نه مرکب.

یک نکتهٔ جالب: ۲ تنها عدد اولِ زوج است. هر عدد زوجِ دیگر بر ۲ هم بخش‌پذیر است، پس دست‌کم سه شمارنده دارد: ۱، ۲ و خودش.

مثال ۳. آیا ۹۱ اول است؟ خیلی‌ها می‌گویند بله، چون زوج نیست، به ۵ ختم نمی‌شود و مجموع رقم‌هایش (۱۰) بر ۳ بخش‌پذیر نیست. ولی . پس ۹۱ مرکب است. میان‌بُرها فقط چند عدد را امتحان می‌کنند؛ برای اطمینان باید بقیه را هم امتحان کنی.

تا کجا امتحان کنیم؟#

لازم نیست همهٔ عددهای کوچک‌تر را امتحان کنی. اگر عددی مرکب باشد، دست‌کم یک جفت شمارنده دارد. در هر جفت، عدد کوچک‌تر نمی‌تواند خیلی بزرگ باشد: اگر هر دو عددِ جفت از مثلاً ۱۰ بزرگ‌تر بودند، حاصل ضربشان از ۱۰۰ بیشتر می‌شد.

پس قانون این است: عددهای اول ۲، ۳، ۵، ۷، … را به ترتیب امتحان کن و وقتی عدد امتحانی ضربدر خودش از عدد اصلی بیشتر شد، دست نگه دار. اگر تا آنجا هیچ‌کدام شمارنده نبود، عدد اول است.

مثال ۴. آیا ۸۹ اول است؟ اول تخمین بزن: تا کجا باید امتحان کنیم؟ و ، پس ۸۹ بین این دو است و فقط عددهای اولِ کوچک‌تر از ۱۰ (یعنی ۲، ۳، ۵ و ۷) لازم‌اند. بر ۲؟ نه، فرد است. بر ۳؟ ، نه. بر ۵؟ نه. بر ۷؟ و ، پس نه. عدد اول بعدی ۱۱ است و از ۸۹ بیشتر است. پس دیگر لازم نیست ادامه بدهی: ۸۹ اول است. با تخمینمان می‌خواند؟ بله، فقط چهار عدد امتحان شد.

غربال: همهٔ عددهای اول تا ۵۰#

ریاضی‌دانی یونانی به نام اراتستن، بیش از دو هزار سال پیش، راهی ساخت که مثل الک کار می‌کند: عددهای مرکب را جدا می‌کند و عددهای اول را نگه می‌دارد.

  1. عددهای ۲ تا ۵۰ را بنویس. (۱ را کنار بگذار؛ اول نیست.)
  2. دور ۲ خط بکش؛ اول است. همهٔ مضرب‌های دیگرِ ۲ را خط بزن: ۴، ۶، ۸، ….
  3. اولین عددی که خط نخورده ۳ است. دورش خط بکش و مضرب‌های دیگرش را خط بزن.
  4. همین کار را با ۵ و بعد با ۷ تکرار کن.
  5. عدد بعدی ۱۱ است و از ۵۰ بیشتر است. پس هر عددی که تا اینجا خط نخورده، اول است.

چرا کار می‌کند؟ هر عدد مرکبِ تا ۵۰، طبق قانون بالا، شمارنده‌ای از میان ۲، ۳، ۵ یا ۷ دارد؛ پس جزو مضرب‌های یکی از آن‌هاست و خط می‌خورد. نتیجه، ۱۵ عدد اول تا ۵۰ است:

اشتباه رایج: فکر کنند هر عدد فرد اول است. ۹، ۱۵، ۲۱، ۲۷، ۳۳، ۳۵، ۳۹، ۴۵ و ۴۹ همه فردند و همه مرکب. اشتباه دیگر این است که ۱ را اول بدانند. عدد اول دقیقاً دو شمارنده دارد و ۱ فقط یکی.

قبل از ادامه، حدس بزن: ۵۷ اول است یا مرکب؟ (فرد است و به ۵ ختم نمی‌شود.)

مرکب است. بر ۳ بخش‌پذیر است و . عدد فرد بودن و به ۵ ختم نشدن هنوز چیزی را ثابت نمی‌کند؛ باید ۳ و ۷ را هم امتحان کرد.

یک نتیجهٔ مفید: اگر شمارندهٔ باشد و شمارندهٔ ، آنگاه شمارندهٔ هم هست. مثلاً ۴ شمارندهٔ ۱۲ است و ۱۲ شمارندهٔ ۳۶، پس ۴ شمارندهٔ ۳۶ است: ۳۶ از سه دستهٔ ۱۲تایی ساخته شده و هر دستهٔ ۱۲تایی از سه دستهٔ ۴تایی.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱عدد ۱۸ چند شمارنده دارد؟
۲کدام عدد بر ۳ بخش‌پذیر است؟
۳کدام عدد اول است؟
۴بین ۲۰ و ۴۰ چند عدد اول هست؟
۵کدام جمله درست است؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

همهٔ شمارنده‌های ۴۸ را با روش جفت‌ها پیدا کن. ۴۸ چند شمارنده دارد؟

بررسی کن ۱۳۳ و ۱۳۷ اول‌اند یا مرکب.

تعداد کتاب‌های یک قفسه بین ۶۰ و ۸۰ است. اگر کتاب‌ها را در بسته‌های ۴تایی، یا ۶تایی، یا ۹تایی ببندیم، هر بار هیچ کتابی اضافه نمی‌ماند. (الف) قفسه چند کتاب دارد؟ (ب) با همین کتاب‌ها، بسته‌های چندتاییِ دیگری بین ۵ و ۱۰ هم بدون اضافه ماندن درست می‌شود؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«هر عدد فردی اول است، مثلاً ۹ و ۱۵.»

⁦۹ = ۳ × ۳⁩ و ⁦۱۵ = ۳ × ۵⁩ بیش از دو شمارنده دارند.

درستعدد اول دقیقاً دو شمارنده دارد: ۱ و خودش. ۹ و ۱۵ مرکب‌اند.

اشتباه«۱ کوچک‌ترین عدد اول است.»

۱ فقط یک شمارنده دارد؛ عدد اول دقیقاً دو شمارنده دارد.

درست۱ نه اول است نه مرکب؛ کوچک‌ترین عدد اول ۲ است.

اشتباه«۹۱ اول است، چون بر ۲ و ۳ و ۵ بخش‌پذیر نیست.»

باید عددهای اول را تا جایی امتحان کرد که عدد امتحانی ضربدر خودش از عدد اصلی بیشتر شود. اینجا از ۹۱ بیشتر است، پس ۷ را هم باید امتحان کرد؛ و ۷ جا افتاده است.

درست، پس مرکب است.

فراتر از کتابعددهای اول از رمزنگاری تا زنجره‌هابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

هر بار که در یک سایت امن رمز می‌زنی یا پیامی رمزدار می‌فرستی، عددهای اول در کارند. یکی از روش‌های مشهور رمزنگاری بر یک واقعیت ساده تکیه دارد: ضرب کردن دو عدد اول بسیار بزرگ (هر کدام با صدها رقم) برای رایانه آسان است، ولی پیدا کردن آن دو عدد اول از روی حاصل‌ضرب، حتی برای قوی‌ترین رایانه‌ها، شاید هزاران سال طول بکشد. طبیعت هم عددهای اول را «می‌شناسد»: نوعی زنجره در آمریکای شمالی ۱۳ یا ۱۷ سال زیر خاک می‌ماند و بعد همه با هم بیرون می‌آیند. یک توضیح این است که چون ۱۳ و ۱۷ اول‌اند، چرخهٔ زندگی آن‌ها کمتر با چرخهٔ شکارچی‌هایی که هر ۲ یا ۳ یا ۴ سال زیاد می‌شوند هم‌زمان می‌شود؛ همان ایدهٔ کوچک‌ترین مضرب مشترک که در درس آخر می‌بینی.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲شمارندهٔ اول

این درس: صفحه‌های ۵۹ تا ۶۱ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. از درس قبل: شمارنده‌های ۱۲ کدام‌اند؟
  2. از ۹، ۱۱ و ۱۵ کدام اول است؟

جواب: (۱) . (۲) فقط ۱۱؛ و مرکب‌اند. در این درس عددها را به همین عددهای اول می‌شکنیم.

عددهای اول، آجرهای سازنده#

در یک ضرب، به هر کدام از عددهایی که در هم ضرب می‌شوند عامل می‌گوییم. در ، عددهای ۳ و ۴ عامل‌اند.

ولی ۴ خودش مرکب است و می‌شود آن را شکست: . پس

حالا همهٔ عامل‌ها اول‌اند و دیگر شکستنی نیستند. نوشتن یک عدد به شکل ضرب عددهای اول را تجزیه به عامل‌های اول می‌گوییم. عددهای اول مثل آجرهای سازنده‌اند: هر عدد مرکب از کنار هم گذاشتن (ضرب) آن‌ها ساخته می‌شود.

شمارندهٔ اول یک عدد، شمارنده‌ای است که خودش اول باشد. شمارنده‌های ۱۲ عددهای ۱، ۲، ۳، ۴، ۶ و ۱۲ هستند؛ از میان آن‌ها فقط ۲ و ۳ اول‌اند، پس شمارنده‌های اول ۱۲ فقط ۲ و ۳ هستند. تجزیه یعنی نوشتن عدد به صورت ضرب شمارنده‌های اولش، هرکدام به تعدادی که لازم است.

درخت عامل‌ها#

مثال ۱. ۶۰ را تجزیه کن. ۶۰ را به هر دو عاملی که به ذهنت می‌رسد بشکن، مثلاً . بعد هر شاخه‌ای را که هنوز مرکب است دوباره بشکن، تا همهٔ برگ‌ها اول شوند:

۶۰
۶ ۱۰
۲ ۳ ۲ ۵

(سطر اول ۶۰ است، سطر دوم دو شاخه‌اش، و سطر سوم برگ‌ها: ۶ به ۲ و ۳ شکسته شده و ۱۰ به ۲ و ۵.)

برگ‌ها را در هم ضرب کن و از کوچک به بزرگ بنویس:

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر ۶۰ را از شروع کنی، برگ‌ها فرق می‌کنند؟

نه. و ؛ باز همان برگ‌ها: دو تا ۲، یک ۳، یک ۵. این اتفاقی نیست: هر عدد فقط یک تجزیهٔ اول دارد، از هر راهی که شروع کنی. این یکی دیگر از دلیل‌هایی است که ۱ را اول حساب نمی‌کنیم: اگر ۱ اول بود، می‌شد هر چند تا ۱ که بخواهیم به تجزیه اضافه کنیم و تجزیه دیگر یکتا نبود.

روش تقسیم پشت‌سرهم#

اگر درخت شلوغ شد، عدد را بارها بر کوچک‌ترین عدد اولی که آن را می‌شمارد تقسیم کن.

مثال ۲. ۸۴ را تجزیه کن.

۷ اول است، پس کار تمام است. عددهایی که بر آن‌ها تقسیم کردیم، به‌همراه ۷ آخر، تجزیه‌اند:

همیشه جواب را با ضرب برگردان و بررسی کن: ، ، .

کدام راه؟ درخت وقتی سریع‌تر است که یک ضرب آشنا فوراً به ذهنت برسد (مثل ). تقسیم پشت‌سرهم برای عددهای بزرگ مطمئن‌تر است، چون قدم‌به‌قدم جلو می‌روی و هیچ عاملی جا نمی‌افتد.

🧠 ترفند: در تقسیم پشت‌سرهم، هر بار با کوچک‌ترین عدد اولی که هنوز می‌شمارد ادامه بده و وقتی عدد امتحانی ضربدر خودش از عددی که باقی مانده بیشتر شد، دست نگه دار: آن عدد باقی‌مانده خودش اول است. مثلاً ؛ ۹۱ بر ۳ و ۵ نه، ؛ و چون از ۱۳ بیشتر است، ۱۳ اول است: . چرا؟ همان قانونِ «تا کجا امتحان کنیم؟» از درس قبل. شرط: عددهای کوچک‌تر را قبلاً امتحان کرده باشی و دیگر نشمارند.

تجزیه به چه دردی می‌خورد؟#

تجزیه مثل فهرست قطعه‌های یک عدد است. هر شمارندهٔ عدد، از چند تا از همین قطعه‌ها ساخته می‌شود.

مثال ۳. آیا ۶۰ بر ۸ بخش‌پذیر است؟ یعنی سه تا ۲ لازم دارد. ولی در تجزیهٔ ۶۰ فقط دو تا ۲ هست. پس ۶۰ بر ۸ بخش‌پذیر نیست. در عوض ۱۲ () و ۱۰ () شمارندهٔ ۶۰ هستند، چون قطعه‌هایشان در تجزیهٔ ۶۰ پیدا می‌شود.

همهٔ شمارنده‌ها از روی تجزیه#

با تجزیه می‌شود همهٔ شمارنده‌ها را مرتب ساخت (الگوسازی). :

  • با هیچ عامل اولی:
  • با یک عامل: و
  • با دو عامل: و
  • با هر سه عامل:

پس شمارنده‌های ۲۰: . هیچ‌کدام جا نیفتاده، چون همهٔ ترکیب‌های قطعه‌ها را به ترتیب ساختیم.

ساده کردن کسر با تجزیه#

برای ساده کردن یک کسر، صورت و مخرج را تجزیه کن و عامل‌های مشترک را خط بزن:

یک ۲ و یک ۳ هم در صورت بود و هم در مخرج، پس از هر دو حذف شد. چیزی که می‌ماند ( و ) دیگر عامل مشترکی ندارد، پس کسر تا جای ممکن ساده شده است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱تجزیهٔ ۳۶ به عامل‌های اول کدام است؟
۲در تجزیهٔ ۷۲ به عامل‌های اول، عدد ۲ چند بار می‌آید؟
۳تجزیهٔ عددی است. کدام عدد شمارندهٔ آن نیست؟
۴بزرگ‌ترین عامل اول ۱۳۰ چند است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

عددهای ۱۵۶، ۲۷۰ و ۲۳۱ را با درخت عامل‌ها یا تقسیم پشت‌سرهم تجزیه کن و شمارنده‌های اول هر کدام را بنویس.

با تجزیهٔ ۹۰، همهٔ شمارنده‌هایش را مرتب بساز. ۹۰ چند شمارنده دارد؟

کسرهای ، و را با تجزیهٔ صورت و مخرج تا جای ممکن ساده کن.

(الف) کوچک‌ترین عدد طبیعی که در تجزیه‌اش سه عامل اولِ متفاوت دارد چند است؟ (ب) کوچک‌ترین عدد فردی که تجزیه‌اش دقیقاً سه عامل اول دارد (تکراری هم مجاز است) چند است؟ (ج) کوچک‌ترین عدد فردی که سه عامل اولِ متفاوت دارد چند است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه و «تجزیه تمام است».

۶ و ۱۰ اول نیستند و هنوز شکستنی‌اند.

درست.

اشتباه

عامل تکراری ۲ جا افتاده؛ ضرب برگشتی لو می‌دهد: .

درست.

اشتباه«شمارنده‌های اول ۱۲ عددهای ۱، ۲ و ۳ هستند.»

۱ اول نیست، پس شمارندهٔ اول هم نیست.

درستشمارنده‌های اول ۱۲: فقط ۲ و ۳.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳بزرگ‌ترین شمارندهٔ مشترک

این درس: صفحه‌های ۶۲ تا ۶۴ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. از درس قبل: ۱۸ را به عامل‌های اول تجزیه کن.
  2. کسر را ساده کن.

جواب: (۱) . (۲) صورت و مخرج را بر ۴ تقسیم کن: . ۴ عددی است که هم ۸ را می‌شمارد و هم ۱۲ را؛ این درس دربارهٔ همین عددهاست.

مسئلهٔ مقوا: بزرگ‌ترین شمارندهٔ مشترک#

یک مقوای مستطیلی ۲۴ سانتی‌متر در ۳۶ سانتی‌متر داری. می‌خواهی آن را به مربع‌های هم‌اندازه ببری، طوری که هیچ تکه‌ای دور ریخته نشود، و مربع‌ها تا جای ممکن بزرگ باشند. ضلع هر مربع چقدر است؟

قبل از ادامه، حدس بزن: ضلع مربع می‌تواند ۲۴ سانتی‌متر باشد؟

نه. یک مربع ۲۴ در ۲۴ عرض مقوا را پر می‌کند، ولی در طول ۳۶ فقط یک بار جا می‌شود و ۱۲ سانتی‌متر دور ریخته می‌شود. ضلع مربع باید هم ۲۴ را بی‌باقی‌مانده بشمارد و هم ۳۶ را؛ یعنی باید شمارندهٔ مشترک هر دو باشد.

  • شمارنده‌های ۲۴:
  • شمارنده‌های ۳۶:

شمارنده‌های مشترک هستند و بزرگ‌ترینشان ۱۲ است. به آن ب.م.م می‌گوییم: «بزرگ‌ترین مقسوم‌علیه مشترک» (مقسوم‌علیه همان شمارنده است). ب.م.م دو عدد و را به صورت می‌نویسیم:

پس مربع‌ها ۱۲ در ۱۲ هستند: ۳ مربع در طول ۳۶ و ۲ مربع در عرض ۲۴، روی هم ۶ مربع:

⁦۱۲ × ۱۲⁩ ⁦۱۲ × ۱۲⁩ ⁦۱۲ × ۱۲⁩
⁦۱۲ × ۱۲⁩ ⁦۱۲ × ۱۲⁩ ⁦۱۲ × ۱۲⁩

بررسی: و ، هر دو بی‌باقی‌مانده.

راه سریع‌تر: با تجزیه#

قطعه‌ها را در یک جدول کنار هم بگذار. هر ستون یک قطعهٔ اول است و تیک یعنی آن عدد این قطعه را دارد:

۲ ۲ ۲ ۳ ۳
۲۴ ✔ ✔ ✔ ✔
۳۶ ✔ ✔ ✔ ✔
هر دو ✔ ✔ ✔

ب.م.م باید فقط از قطعه‌هایی ساخته شود که هر دو عدد دارند (سطر آخر). هر دو دست‌کم دو تا ۲ و یک ۳ دارند، پس ب.م.م است.

کدام راه؟ نوشتن همهٔ شمارنده‌ها برای عددهای کوچک (مثل ۱۵ و ۲۱) راحت است. برای عددهای بزرگ‌تر تجزیه سریع‌تر است، چون فهرست شمارنده‌ها طولانی می‌شود و ممکن است یکی جا بیفتد.

مثال ۱. ۳۰ سیب و ۴۵ پرتقال را می‌خواهیم در بیشترین تعداد سبدِ یکسان بچینیم، بدون اینکه میوه‌ای اضافه بماند. تعداد سبدها باید هم ۳۰ را بشمارد و هم ۴۵ را: و ، پس سبد. در هر سبد سیب و پرتقال.

چند نکته#

  • اگر عددها هیچ عامل اول مشترکی نداشته باشند، تنها شمارندهٔ مشترکشان ۱ است. مثلاً ، چون و . دو عدد اولِ متفاوت هم همیشه ب.م.م ۱ دارند: .
  • اگر یک عدد بر دیگری بخش‌پذیر باشد، ب.م.م همان عدد کوچک‌تر است: .
  • ب.م.م هیچ‌وقت از عدد کوچک‌تر بزرگ‌تر نیست، و .

🧠 ترفند: ب.م.م دو عدد متفاوت، تفاضل آن‌ها را هم می‌شمارد. پس اول تفاضل را حساب کن و فقط شمارنده‌های آن را امتحان کن. مثلاً برای : تفاضل است و ۱۲ هم ۳۶ را می‌شمارد و هم ۴۸ را، پس . چرا؟ اگر عددی ۳۶ و ۴۸ را بشمارد، هر دو چند دسته از آن عددند و تفاضلشان هم چند دسته از همان عدد است. شرط: دو عدد متفاوت باشند (تفاضل صفر نباشد)؛ و اگر خود تفاضل هر دو را نشمارد، باید شمارنده‌های کوچک‌ترِ آن را امتحان کنی.

ب.م.م و ساده کردن کسر#

اگر صورت و مخرج را بر ب.م.مشان تقسیم کنی، کسر در یک قدم کاملاً ساده می‌شود: ، پس .

اشتباه رایج: برای ب.م.م همهٔ عامل‌ها را بردارند (که ک.م.م می‌دهد)، یا ب.م.م را با «یکی از شمارنده‌های مشترک» اشتباه بگیرند: ۶ شمارندهٔ مشترک ۲۴ و ۳۶ هست، ولی بزرگ‌ترینشان نیست.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱ب.م.م ۱۸ و ۳۰، یعنی ، چند است؟
۲۲۴ مداد و ۴۰ پاک‌کن را می‌خواهیم در بیشترین تعداد بستهٔ یکسان بچینیم، طوری که همهٔ بسته‌ها مثل هم باشند و چیزی اضافه نماند. چند بسته درست می‌شود؟
۳حاصل کدام است؟
۴حاصل چند است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

ب.م.م‌ها را پیدا کن: (الف) با نوشتن همهٔ شمارنده‌ها، (ب) و با تجزیه.

یک نوار قرمز ۴۵ سانتی‌متری و یک نوار آبی ۷۵ سانتی‌متری داریم. می‌خواهیم هر دو را به تکه‌های هم‌طول ببریم، طوری که هیچ تکه‌ای اضافه نماند. (الف) طول هر تکه (یک عدد طبیعی بر حسب سانتی‌متر) چه عددهایی می‌تواند باشد؟ (ب) اگر تکه‌ها تا جای ممکن بلند باشند، طول هر تکه چند است و روی هم چند تکه داریم؟

یک قنادی ۲۸ نان‌برنجی، ۴۲ نان نخودچی و ۳۵ نان پسته‌ای دارد و می‌خواهد آن‌ها را در بیشترین تعداد جعبهٔ یکسان بچیند؛ یعنی هر جعبه از هر نوع شیرینی به یک تعداد داشته باشد و هیچ شیرینی‌ای اضافه نماند. چند جعبه درست می‌شود و در هر جعبه از هر نوع چند شیرینی هست؟

کسرهای و را با تقسیم صورت و مخرج بر ب.م.مشان در یک قدم ساده کن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه« چون ۶ هر دو را می‌شمارد.»

۶ شمارندهٔ مشترک است، ولی ب.م.م بزرگ‌ترین شمارندهٔ مشترک است.

درست.

اشتباه« چون شمارندهٔ مشترکی ندارند.»

۱ شمارندهٔ هر عددی است، پس همیشه شمارندهٔ مشترک است.

درست.

اشتباهبرای ب.م.م همهٔ عامل‌های دو تجزیه برداشته شود: .

برداشتن همهٔ عامل‌ها ک.م.م را می‌دهد؛ ب.م.م فقط از عامل‌های مشترک ساخته می‌شود و از عدد کوچک‌تر بزرگ‌تر نیست.

درست.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴کوچک‌ترین مضرب مشترک

این درس: صفحه‌های ۶۵ تا ۶۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. مضرب‌های ۴ را تا ۲۰ بنویس.
  2. از درس قبل: چند است؟

جواب: (۱) ؛ یعنی ۴ ضربدر ۱، ۲، ۳، ۴ و ۵. (۲) و ؛ قطعهٔ مشترک فقط یک ۲ است، پس . در این درس همین تجزیه‌ها را برعکس به کار می‌بریم.

مضرب‌ها#

حالا برعکس نگاه کن. اتوبوسی هر ۱۵ دقیقه یک بار به ایستگاه می‌رسد. اگر همین الان رسیده باشد، بعد از ۱۵، ۳۰، ۴۵، ۶۰ و … دقیقه دوباره می‌رسد. این عددها مضرب‌های ۱۵ هستند، یعنی حاصل ضرب ۱۵ در ۱، ۲، ۳، ۴، …:

سه‌نقطهٔ آخر () یعنی «همین‌طور ادامه دارد».

در فصل ۲ عددهای صحیح را دیدی. اگر ۳ را در عددهای صحیح ضرب کنی، به این عددها می‌رسی: . این‌ها مضرب‌های صحیح ۳ هستند. اگر فقط در عددهای طبیعی () ضرب کنی، مضرب‌های طبیعی به دست می‌آید. در این درس هر جا گفتیم «مضرب»، منظورمان مضرب طبیعی است.

شمارنده و مضرب دو روی یک سکه‌اند: جملهٔ «۳ شمارندهٔ ۱۲ است» همان جملهٔ «۱۲ مضرب ۳ است» است. فرقشان این است که شمارنده‌های یک عدد تعدادشان محدود است و از خود عدد بزرگ‌تر نمی‌شوند، ولی مضرب‌ها هیچ‌وقت تمام نمی‌شوند.

مسئلهٔ اتوبوس: کوچک‌ترین مضرب مشترک#

ساعت ۷ صبح دو اتوبوس با هم از ایستگاه راه می‌افتند. اولی هر ۶ دقیقه یک بار برمی‌گردد و دومی هر ۸ دقیقه. اولین بار کِی دوباره با هم در ایستگاه‌اند؟

  • اولی بعد از این دقیقه‌ها می‌رسد:
  • دومی بعد از این دقیقه‌ها:

قبل از ادامه، حدس بزن: دو اتوبوس اولین بار در دقیقهٔ ۴۸ (یعنی ) با هم می‌رسند یا زودتر؟

روی یک محور زمان ببین (● یعنی اتوبوس در ایستگاه است):

دقیقه ۰ ۶ ۸ ۱۲ ۱۶ ۱۸ ۲۴
اولی ● ● ● ● ●
دومی ● ● ● ●

زودتر. اولین عدد مشترک ۲۴ است. به آن ک.م.م می‌گوییم: «کوچک‌ترین مضرب مشترک»، و ک.م.م دو عدد و را به صورت می‌نویسیم:

پس دو اتوبوس ساعت ۷ و ۲۴ دقیقه با هم می‌رسند.

با تجزیه: و . ک.م.م باید مضرب هر دو باشد، پس باید همهٔ قطعه‌های هر دو را داشته باشد: سه تا ۲ (به‌خاطر ۸) و یک ۳ (به‌خاطر ۶). یعنی .

مثال ۱. ب.م.م و ک.م.م ۲۰ و ۳۰ را پیدا کن. و .

  • ب.م.م، قطعه‌های مشترک (یک ۲ و یک ۵):
  • ک.م.م، همهٔ قطعه‌ها به بیشترین تعداد (دو تا ۲ به‌خاطر ۲۰، یک ۳ و یک ۵):

یک بررسی جالب: و . برای دو عدد، ب.م.م ضربدر ک.م.م همیشه با ضرب خودِ دو عدد برابر است. چرا؟ از هر قطعهٔ اول، ک.م.م بیشترین تعداد را برمی‌دارد و ب.م.م کمترین تعداد را؛ پس این دو روی هم، همهٔ قطعه‌های هر دو عدد را درست یک بار دارند.

راه سریع‌تر برای عددهای کوچک: مضرب‌های عدد بزرگ‌تر را بنویس و اولی را که بر عدد کوچک‌تر بخش‌پذیر است بردار. برای : ۸ (بر ۶ نه)، ۱۶ (نه)، ۲۴ (بله). این از نوشتن دو فهرست کوتاه‌تر است، چون فقط یک فهرست می‌نویسی و آن هم با قدم‌های بزرگ‌تر جلو می‌رود.

🧠 ترفند: اگر ب.م.م دو عدد ۱ باشد، ک.م.م همان حاصل ضرب آن‌هاست: ، پس . چرا؟ وقتی هیچ قطعهٔ اول مشترکی ندارند، ک.م.م باید همهٔ قطعه‌های هر دو را داشته باشد و هیچ قطعه‌ای دو بار حساب نمی‌شود. شرط: فقط وقتی ب.م.م ۱ است. برای ۶ و ۸ که ب.م.م آن‌ها ۲ است، ک.م.م ۲۴ است، نه ۴۸.

ک.م.م و جمع کسرها#

یکی از مهم‌ترین کاربردهای ک.م.م، پیدا کردن مخرج مشترک است: کوچک‌ترین عددی که بر هر دو مخرج بخش‌پذیر باشد.

مثال ۲. : . پس و ، و حاصل است. با مخرج ۲۴ () هم می‌شد، ولی عددها بزرگ‌تر می‌شدند و آخر باید ساده می‌کردیم: .

چند مضرب در یک بازه؟#

مثال ۳. بین ۴۰ و ۱۰۰ چند عدد مضرب ۶ است؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ از ۴۰ تا ۱۰۰ فاصله ۶۰ است و هر ۶ عدد، یک مضرب ۶ پیدا می‌شود؛ پس حدود تا.

  1. اولین مضرب ۶ بعد از ۴۰: (چون هنوز کمتر از ۴۰ است).
  2. آخرین مضرب ۶ قبل از ۱۰۰: (چون از ۱۰۰ بیشتر است).
  3. پس ضرب‌کننده‌ها از ۷ تا ۱۶ هستند. از ۷ تا ۱۶ چند عدد است؟ . (یکی اضافه می‌کنیم، چون هم ۷ و هم ۱۶ را می‌شماریم.)

با حدسمان می‌خواند؟ بله، دقیقاً ۱۰ تا.

ب.م.م یا ک.م.م؟#

اگر چیزی را به تکه‌ها یا گروه‌های مساوی تقسیم می‌کنی، ب.م.م. اگر دنبال دوباره با هم رسیدن یا مخرج مشترک هستی، ک.م.م. یک بررسی ساده: ک.م.م از عدد بزرگ‌تر کوچک‌تر نمی‌شود و اگر یک عدد بر دیگری بخش‌پذیر باشد، ک.م.م همان عدد بزرگ‌تر است: .

اشتباه رایج: فکر کنند ک.م.م همیشه حاصل ضرب دو عدد است. مضرب مشترک است ولی کوچک‌ترین نیست؛ اتوبوس‌ها در دقیقهٔ ۲۴ هم را دیده‌اند. اشتباه دیگر جابه‌جا کردن شمارنده و مضرب است: مضرب‌های ۱۲ از خود ۱۲ شروع می‌شوند (۱۲، ۲۴، ۳۶، …)، نه از ۱.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام فهرست، مضرب‌های ۶ است؟
۲ک.م.م ۶ و ۱۰، یعنی ، کدام است؟
۳دو چراغ چشمک‌زن با هم روشن می‌شوند. یکی هر ۱۰ ثانیه یک بار روشن می‌شود و دیگری هر ۱۵ ثانیه. چند ثانیه بعد دوباره با هم روشن می‌شوند؟
۴برای جمع ، کوچک‌ترین مخرج مشترک کدام است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

ک.م.م‌ها را پیدا کن: (الف) با نوشتن مضرب‌ها، (ب) و با تجزیه.

دو چرخ‌دنده با هم درگیرند: چرخ کوچک ۱۰ دندانه دارد و چرخ بزرگ ۲۵ دندانه. یک دندانه از هر چرخ را رنگ کرده‌ایم و الان این دو دندانهٔ رنگی به هم چسبیده‌اند. وقتی چرخ‌ها می‌چرخند، هر بار یک دندانه از هر چرخ از محل تماس می‌گذرد. (الف) بعد از گذشتن چند دندانه، دو دندانهٔ رنگی برای اولین بار دوباره به هم می‌رسند؟ (ب) تا آن موقع هر چرخ چند دور کامل زده است؟

حاصل‌ها را با مخرج مشترک ک.م.م پیدا کن: (الف) ، (ب) .

چند عدد بین ۱۰۰ و ۲۰۰ مضرب ۸ است؟ (خود ۱۰۰ و ۲۰۰ را حساب نکن.)

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

حاصل ضرب مضرب مشترک هست، ولی همیشه کوچک‌ترین نیست.

درست.

اشتباه«مضرب‌های ۱۲: ۱، ۲، ۳، ۴، ۶، ۱۲.»

این‌ها شمارنده‌های ۱۲‌اند. مضرب‌ها از ضرب ۱۲ در ۱، ۲، ۳، … ساخته می‌شوند.

درستمضرب‌های ۱۲: ۱۲، ۲۴، ۳۶، ۴۸، ….

اشتباهبرای ک.م.م فقط عامل‌های مشترک برداشته شود: .

این ب.م.م است. ک.م.م باید مضرب هر دو عدد باشد، پس همهٔ عامل‌ها لازم‌اند.

درست.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۵

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

چرا ۱ عدد اول نیست؟

عدد اول دقیقاً دو شمارنده دارد: ۱ و خودش. ۱ فقط یک شمارنده دارد. دلیل دیگری هم هست: هر عدد فقط یک تجزیهٔ اول دارد. اگر ۱ اول بود، می‌شد هر چند تا ۱ که بخواهیم به تجزیه اضافه کنیم و این یکتایی از بین می‌رفت.

فرق شمارنده و مضرب چیست؟

شمارنده‌های یک عدد آن را بی‌باقی‌مانده تقسیم می‌کنند و از خود عدد بزرگ‌تر نیستند؛ مثلاً شمارنده‌های ۱۲: . مضرب‌ها از ضرب عدد در ۱، ۲، ۳، … ساخته می‌شوند و تمامی ندارند: . «۳ شمارندهٔ ۱۲ است» همان «۱۲ مضرب ۳ است».

صفر و عددهای منفی هم مضرب‌اند؟

اگر ۳ را در عددهای صحیح ضرب کنی، به دست می‌آید؛ این‌ها مضرب‌های صحیح ۳ هستند و صفر و منفی‌ها هم جزوشان‌اند. ولی در این فصل وقتی فقط می‌گوییم «مضرب»، منظور مضرب طبیعی است: .

عددهای اول یک جایی تمام می‌شوند؟

نه. فرض کن فهرستی از همهٔ عددهای اول داشتیم. همه را در هم ضرب کن و ۱ اضافه کن. عدد تازه بر هیچ‌کدام از عددهای فهرست بخش‌پذیر نیست، چون تقسیمش بر هر کدام ۱ باقی می‌ماند. پس یا خودش اول است یا عامل اولی دارد که در فهرست نبوده. یعنی هیچ فهرستی کامل نیست. این استدلال را اقلیدس بیش از دو هزار سال پیش نوشت.

در مسئله از کجا بفهمم ب.م.م لازم است یا ک.م.م؟

اگر چیزی را به تکه‌ها یا گروه‌های مساوی تقسیم می‌کنی (بریدن، بسته‌بندی، گروه‌بندی)، ب.م.م لازم است و جواب از عددهای مسئله کوچک‌تر است. اگر می‌پرسد کِی دو اتفاق دوباره با هم رخ می‌دهند (اتوبوس، چراغ، دونده)، ک.م.م لازم است و جواب از عددهای مسئله بزرگ‌تر است.

فرزندم ب.م.م و ک.م.م را با هم قاطی می‌کند. چطور کمکش کنم؟

با چیزهای واقعی شروع کنید: چند مداد و پاک‌کن را در بسته‌های یکسان بچینید (ب.م.م)، یا با دو زمان‌سنج ببینید دو صدا کِی هم‌زمان می‌شوند (ک.م.م). بعد از او بپرسید «جواب باید از عددهای مسئله کوچک‌تر باشد یا بزرگ‌تر؟». همین یک سؤال بیشتر قاطی‌شدن‌ها را درست می‌کند.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

ابزار رایگان این فصل: ماشین حساب ب.م.م و ک.م.م آنلاین، با راه‌حل، تجزیه عدد به عوامل اول آنلاین، با شمارنده‌ها

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی هفتم: فصل ۱، راهبردهای حل مسئله، فصل ۲، عددهای صحیح، فصل ۳، جبر و معادله، فصل ۴، هندسه و استدلال، فصل ۶، سطح و حجم، فصل ۷، توان و جذر، فصل ۸، بردار و مختصات، فصل ۹، آمار و احتمال