آموزش ریاضی نهم · فصل ۴

توان و ریشه، به زبان ساده

قطرهٔ آبی که از قطره‌چکان آویزان است کنار یک ذره‌بین، موزاییکی مربعی از کاشی‌های ریز و مکعبی ساخته‌شده از مکعب‌های چوبی کوچک، و یک تیلهٔ ریز کنار کرهٔ زمین و کاغذ شطرنجی‌ای که از وسط تا شده

در این فصل اول می‌بینی توان صفر و توان منفی از کجا می‌آیند و قانون‌های توان را برای همهٔ توان‌های صحیح به کار می‌بری. بعد عددهای خیلی بزرگ و خیلی کوچک را با نماد علمی می‌نویسی و با آن‌ها حساب می‌کنی. سپس ریشهٔ دوم و ریشهٔ سوم را دقیق تعریف می‌کنی، رادیکال‌ها را ضرب و تقسیم و ساده می‌کنی، و آخر سر رادیکال‌های متشابه را جمع و تفریق می‌کنی و مخرج کسرها را گویا می‌کنی.

صفحه‌های ۵۹ تا ۷۷ کتاب۴ درس۳۵ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی معنای و را توضیح بدهی و قانون‌های توان را برای توان‌های صحیح به کار ببری.
  • می‌توانی هر عدد مثبت را با نماد علمی بنویسی، برعکس، و ضرب و تقسیم را با نماد علمی انجام بدهی.
  • می‌توانی ریشه‌های دوم و ریشهٔ سوم یک عدد را پیدا کنی و بگویی کدام عددها ریشهٔ دوم ندارند.
  • می‌توانی رادیکال‌ها را ضرب و تقسیم کنی و عبارتی مثل را به شکل ساده کنی.
  • می‌توانی رادیکال‌های متشابه را جمع و تفریق کنی و مخرج کسرهایی مثل را گویا کنی.

پیش‌نیاز: توان با نمای طبیعی و قانون‌های ضرب و تقسیم توان‌های هم‌پایه، جذر و مربع کامل (ریاضی هفتم و هشتم)، و عددهای گنگ و قدر مطلق (فصل ۲).

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (نهم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی نهم کدام درس است؟

درس ۱توان صحیح

این درس: صفحه‌های ۶۰ تا ۶۴ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. چند است؟ چطور؟
  2. را به شکل یک توان بنویس.

جواب: ۱) و . ۲) پایه‌ها یکی‌اند، پس توان‌ها جمع می‌شوند: .

توان صفر و توان منفی از کجا می‌آیند؟#

از سال‌های قبل می‌دانی ؛ یعنی توان می‌گوید پایه چند بار در خودش ضرب شود. ولی یا را با «چند بار ضرب» نمی‌شود معنا کرد. پس به یک الگو نگاه می‌کنیم:

هر بار که توان یکی کم می‌شود، جواب نصف می‌شود.

قبل از ادامه، حدس بزن: با همین الگو، چند می‌شود؟ صفر؟

نه؛ نصفِ می‌شود ۱. جدول را از چپ به راست بخوان؛ هر خانه نصف خانهٔ قبلی است:

اگر همین الگو را ادامه بدهیم:

پس تعریف می‌کنیم: اگر و عدد طبیعی باشد،

توان منفی عدد را منفی نمی‌کند؛ آن را معکوس می‌کند. عددی مثبت است. (شرط لازم است، چون معنا ندارد.)

برای کسرها: ؛ یعنی کسر را برعکس کن و توان را مثبت.

قانون‌های توان، حالا برای همهٔ توان‌های صحیح#

اگر و مخالف صفر و و عددهای صحیح (مثبت، منفی یا صفر) باشند:

چرا قانون اول برای توان منفی هم درست است؟ یک نمونه: ؛ و . همان جواب.

مثال‌های حل‌شده#

مثال ۱. حاصل هر کدام را بنویس: ، ، ، .

  1. .
  2. .
  3. . اینجا جواب منفی است چون پایه منفی و توان فرد است، نه به خاطر منفی بودن توان.
  4. .

مثال ۲. ساده کن: ، و (با ).

  1. . راه دوم: و تقسیم بر یعنی ضرب در ۸: . هر دو یک جواب می‌دهند؛ راه اول وقتی توان‌ها بزرگ‌اند سریع‌تر است.
  2. .
  3. ضرایب را ضرب و توان‌های را جمع می‌کنیم: .

مثال ۳. حاصل را پیدا کن.

  1. همه را با پایهٔ ۲ می‌نویسیم: و .
  2. صورت: .
  3. تقسیم: .

🧠 ترفند: یک عامل را می‌شود از صورت به مخرج (یا برعکس) برد، به شرطی که علامت توانش را عوض کنی: و . دلیل: ، یعنی توان منفی همان «رفتن به آن طرف خط کسری» است. شرط: فقط برای عامل‌هایی که در هم ضرب شده‌اند؛ در نمی‌شود جمله‌ها را جدا جابه‌جا کرد.

مثال ۴. حاصل را پیدا کن.

قانون‌های توان برای ضرب و تقسیم هستند، نه جمع. پس اول هر کدام را جدا حساب می‌کنیم: . (جواب غلط است.)

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل چند است؟
۲حاصل کدام است؟
۳حاصل کدام است؟
۴حاصل چند است؟
۵کدام تساوی نادرست است؟ ()

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حاصل را پیدا کن.

حاصل را پیدا کن.

به شکل یک توان از بنویس ():

و را مقایسه کن.

مقدار را پیدا کن:

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه یا

توان منفی یعنی «معکوسِ توان مثبت»، نه منفی کردن عدد و نه ضرب پایه در توان.

درست

اشتباه

در ضرب توان‌های هم‌پایه، توان‌ها جمع می‌شوند؛ ضرب توان‌ها برای «توانِ توان» است.

درست و

اشتباه

قانون جمع توان‌ها فقط برای پایه‌های یکسان است. اینجا پایه‌ها و توان‌ها هر دو فرق دارند.

درست

اشتباه

توان فقط روی ۳ است و علامت منفی بیرون آن. بدون پرانتز، اول توان را حساب کن.

درست ولی

فراتر از کتابتوان‌های ۲ در کامپیوتربرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

کامپیوتر همه چیز را با صفر و یک ذخیره می‌کند، برای همین توان‌های ۲ همه‌جای آن هستند. با ۸ بیت (یک بایت) می‌شود حالت ساخت؛ برای همین هر رنگ در تصویرهای دیجیتال سه عدد از ۰ تا ۲۵۵ دارد. «کیلوبایت» در اصل بایت است، نه دقیقاً ۱۰۰۰. توان منفی هم کاربرد دارد: در صدا و تصویر، هر بار که یک بیت به دقت اضافه می‌کنی، کوچک‌ترین گام برابر می‌شود، یعنی نصف. اگر دوست داری دلیل‌های دیگری برای ببینی، توان صفر چند می‌شود؟ را بخوان.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲نماد علمی

این درس: صفحه‌های ۶۵ تا ۶۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. چند است؟ چطور؟
  2. حاصل چند است؟

جواب: ۱) و . ۲) ؛ ضرب در ۱۰۰ ممیز را دو رقم به راست می‌برد.

عددهای خیلی بزرگ و خیلی کوچک#

نور در هر ثانیه حدود ۳۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ متر می‌رود. ضخامت یک تار مو حدود ۰٫۰۰۰۰۸ متر است. نوشتن و حساب کردن با این‌همه صفر هم سخت است و هم اشتباه‌برانگیز. نماد علمی برای همین ساخته شده.

ضرب و تقسیم در توان‌های ۱۰#

توان‌های ۱۰ را کنار هم ببین (از چپ به راست هر خانه ۱۰ برابر خانهٔ قبلی است):

  • ضرب در ، ، ، … ممیز را به ترتیب ۱، ۲، ۳، … رقم به راست می‌برد: .
  • تقسیم بر توان‌های ۱۰، یا ضرب در ، ممیز را به چپ می‌برد: .

نماد علمی#

هر عدد مثبت را می‌شود به این شکل نوشت:

یعنی یک رقم غیرصفر قبل از ممیز و بقیهٔ اندازه در توان ۱۰.

چطور بنویسیم؟

  1. ممیز را طوری جابه‌جا کن که فقط یک رقم غیرصفر قبلش بماند؛ این عدد است.
  2. بشمار ممیز چند رقم جابه‌جا شد؛ این است.
  3. اگر عدد اصلی بزرگ‌تر یا مساوی ۱۰ بود، مثبت است؛ اگر کوچک‌تر از ۱ بود، منفی است. (برای عددهای ۱ تا کمتر از ۱۰، .)

🧠 ترفند: برای عدد بزرگ‌تر یا مساوی ۱، توان = (تعداد رقم‌های قبل از ممیز) منهای ۱: عدد هفت رقم دارد، پس . برای عدد کوچک‌تر از ۱، توان منفیِ تعداد صفرهایی است که پیش از اولین رقم غیرصفر می‌آیند (صفرِ قبل از ممیز را هم بشمار): چهار صفر دارد، پس . دلیل: در نماد علمی فقط یک رقم قبل از ممیز می‌ماند، پس ممیز دقیقاً از روی همین رقم‌ها یا صفرها رد می‌شود.

مثال‌های حل‌شده#

مثال ۱. با نماد علمی بنویس: ، ، .

  1. : ممیز ۶ رقم به چپ می‌رود تا بماند؛ عدد بزرگ است، پس .
  2. : ممیز ۴ رقم به راست می‌رود تا بماند؛ عدد کوچک‌تر از ۱ است، پس .
  3. : ممیز ۲ رقم به چپ: .

مثال ۲. را اعشاری بنویس. ممیز ۳ رقم به چپ می‌رود: .

حساب کردن با نماد علمی#

برای ضرب، عددهای را با هم و توان‌های ۱۰ را با هم ضرب کن (توان‌ها جمع می‌شوند)؛ برای تقسیم هم همین‌طور (توان‌ها کم می‌شوند). اگر حاصل از ۱ تا کمتر از ۱۰ بیرون رفت، آن را مرتب کن.

مثال ۳. .

اول تخمین بزن: یعنی چهارصدهزار و یعنی پنج‌هزار؛ حاصل حدود ۲ میلیارد است، یعنی حدود .

  1. و ؛ پس .
  2. از ۱۰ بزرگ‌تر است: . پس . با تخمینمان می‌خواند.

مثال ۴. .

  1. .
  2. .
  3. جواب: .

مثال ۵. نور در ۵۰۰ ثانیه (زمان تقریبی رسیدن نور خورشید به زمین) چند متر می‌رود؟ سرعت را متر بر ثانیه بگیر.

  1. .
  2. متر.

مقایسه#

قبل از ادامه، حدس بزن: کدام بزرگ‌تر است: یا ؟ عدد ۹ که از ۲ بزرگ‌تر است…

و ؛ پس دومی بزرگ‌تر است. در نماد علمی، اول توان‌ها را مقایسه کن: ، چون ده برابر است. اگر توان‌ها برابر بودند، ها را مقایسه کن.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱نماد علمی کدام است؟
۲نماد علمی کدام است؟
۳حاصل با نماد علمی کدام است؟
۴اگر باشد، چند است؟
۵کدام عدد به شکل درست نماد علمی نوشته شده است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

با نماد علمی بنویس: ، و .

حاصل را با نماد علمی بنویس.

حاصل را با نماد علمی بنویس.

نور در هر ثانیه متر می‌رود. در یک دقیقه چند متر می‌رود؟ جواب را با نماد علمی بنویس.

از کوچک به بزرگ مرتب کن: ، ، ، .

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه

عدد کوچک‌تر از ۱ با توان منفی نوشته می‌شود. یعنی ۴۵۰۰.

درست

اشتباه

در ضرب توان‌های هم‌پایه، توان‌ها جمع می‌شوند، نه ضرب.

درست

اشتباه نماد علمی است.

در نماد علمی باید باشد.

درست

اشتباه، چون .

اول توان‌ها را مقایسه کن. ده برابر است.

درست

فراتر از کتابنماد علمی روی ماشین‌حساب و در کدبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

ماشین‌حساب‌ها و زبان‌های برنامه‌نویسی نماد علمی را کوتاه‌تر می‌نویسند: به‌جای می‌نویسند 3e8 و به‌جای می‌نویسند 1.6e-19 (حرف e یعنی «ضرب در ۱۰ به توان»). اگر در پایتون حاصل 0.1 ** 10 را بخواهی، جواب را به همین شکل نشانت می‌دهد. دانشمندها با عددهای بسیار متفاوتی کار می‌کنند: قطر یک اتم حدود متر است و فاصلهٔ ما تا نزدیک‌ترین ستاره بعد از خورشید حدود متر. نماد علمی کمک می‌کند با یک نگاه بفهمی دو اندازه چند «مرتبه» با هم فاصله دارند: این دو عدد حدود ۲۶ مرتبهٔ ده‌تایی از هم دورند. اگر دوست داری این‌ها را در کد ببینی، دورهٔ سرنخ را ببین.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳ریشه‌گیری: ریشهٔ دوم و سوم، ضرب و تقسیم رادیکال‌ها

این درس: صفحه‌های ۶۸ تا ۷۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. و چند می‌شوند؟
  2. از فصل ۲: چند است؟

جواب: ۱) (مثبت، چون دو منفی در هم ضرب شده‌اند) و (منفی، چون سه منفی در هم ضرب شده‌اند). ۲) ، یعنی .

یک جدول کمکی که در این درس زیاد لازم می‌شود:

عدد مربع مکعب
۱ ۱ ۱
۲ ۴ ۸
۳ ۹ ۲۷
۴ ۱۶ ۶۴
۵ ۲۵ ۱۲۵
۶ ۳۶ ۲۱۶

ریشهٔ دوم#

مربع (توان دوم) و هر دو ۹ است: و . به همین دلیل می‌گوییم ۳ و هر دو ریشه‌های دوم ۹ هستند.

  • ریشهٔ دوم مثبت را با نشان می‌دهیم: .
  • ریشهٔ دوم منفی را با نشان می‌دهیم: .

پس نماد همیشه فقط ریشهٔ نامنفی را نشان می‌دهد. خلاصه:

  • هر عدد مثبت دو ریشهٔ دوم دارد: و . مثلاً ریشه‌های دوم ۷: و ؛ ریشه‌های دوم : و .
  • صفر یک ریشهٔ دوم دارد: .
  • عدد منفی ریشهٔ دوم ندارد، چون مربع هیچ عدد حقیقی‌ای منفی نمی‌شود. در عددهای حقیقی تعریف نشده است.

از فصل ۲ هم یادت هست: .

ریشهٔ سوم#

، پس ۲ ریشهٔ سوم ۸ است و می‌نویسیم . اینجا عدد منفی هم مشکلی ندارد: ، پس .

  • هر عدد حقیقی دقیقاً یک ریشهٔ سوم دارد و علامت ریشه همان علامت عدد است: ، ، .
  • برای هر : (بدون قدر مطلق، چون علامت حفظ می‌شود).

ضرب و تقسیم رادیکال‌ها#

برای عددهای نامنفی و :

و برای ریشهٔ سوم، برای همهٔ عددهای حقیقی:

چرا درست است؟ یک نمونه را بررسی کن: و . یا و .

قبل از ادامه، حدس بزن: آیا هم برابر است؟

هشدار: نه؛ برای جمع چنین قاعده‌ای نیست: ولی .

ساده کردن رادیکال#

با همین قاعده می‌شود عامل‌های مربع کامل را از زیر رادیکال بیرون آورد. بزرگ‌ترین مربع کاملی را پیدا کن که عدد بر آن بخش‌پذیر است:

( یعنی .)

🧠 ترفند: اگر بزرگ‌ترین مربع کامل را پیدا نکردی، عدد را به عامل‌های اول تجزیه کن و از هر جفت عامل یکسان، یکی را بیرون بیاور: ؛ یک جفت ۲ و یک جفت ۳ بیرون می‌آیند و یک ۲ داخل می‌ماند: . دلیل: . برای ریشهٔ سوم، از هر سه عامل یکسان یکی بیرون می‌آید. شرط: برای ریشهٔ دوم، عدد زیر رادیکال نامنفی باشد. برای ریشهٔ سوم، دنبال مکعب کامل می‌گردیم: .

مثال‌های حل‌شده#

مثال ۱. حاصل را بنویس: ، ، ، .

  1. ، پس .
  2. ، پس جواب .
  3. .
  4. .

مثال ۲. حاصل را پیدا کن: ، ، ، .

  1. .
  2. .
  3. .
  4. .

هر کدام از این‌ها جداجدا گنگ یا سخت بود، ولی حاصلشان عددی ساده شد.

مثال ۳. ساده کن: و .

اول تخمین بزن: کمی بیشتر از است.

  1. و ۳۶ مربع کامل است: . با تخمین می‌خواند؟ ؛ بله، کمی بیشتر از ۸. راه دوم: اگر اول ۴ را دیدی، ؛ ولی ۱۸ هنوز ۹ دارد، پس . همان جواب، با یک قدم بیشتر.
  2. و ۲۷ مکعب کامل است: .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱ریشه‌های دوم عدد ۴۹ کدام‌اند؟
۲حاصل چند است؟
۳دربارهٔ کدام درست است؟
۴حاصل چند است؟
۵ساده‌شدهٔ کدام است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

ریشه‌های دوم و ریشهٔ سوم را بنویس.

حاصل را پیدا کن.

ساده کن: و .

حجم یک مکعب سانتی‌متر مکعب است. طول یالش چقدر است؟ اگر حجم مکعب دیگری باشد ()، یالش چقدر است؟

آیا همیشه است؟ با یک مثال بررسی کن.

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه

عدد ۹ دو ریشهٔ دوم دارد، ولی نماد فقط ریشهٔ مثبت است.

درست و

اشتباه تعریف نشده است.

فقط ریشهٔ دوم عدد منفی وجود ندارد. ریشهٔ سوم هر عددی وجود دارد.

درست، چون .

اشتباه

رادیکال روی جمع پخش نمی‌شود.

درست

اشتباه و کار تمام است.

۱۲ هنوز عامل مربع کامل (۴) دارد. باید بزرگ‌ترین مربع کامل را بیرون کشید.

درست

فراتر از کتابدو برابر کردن حجم مکعببرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

یونانیان باستان مسئله‌ای داشتند: مکعبی بساز که حجمش دقیقاً دو برابر مکعب داده‌شده باشد. اگر یال اول ۱ باشد، یال تازه باید باشد؛ نه ۲، چون مکعبی با یال ۲ حجمش ۸ برابر می‌شود! آن‌ها می‌خواستند این طول را فقط با خط‌کش بی‌درجه و پرگار رسم کنند، همان‌طور که در فصل ۲ را رسم کردی. دو هزار سال بعد، در قرن نوزدهم، ثابت شد این کار ممکن نیست: با خط‌کش و پرگار می‌شود ریشه‌های دوم را ساخت، ولی را نه. همین ایده در زندگی هم هست: اگر اسباب‌بازی‌ای را با پرینتر سه‌بعدی ۲ برابر بزرگ چاپ کنی، ۸ برابر مواد مصرف می‌کند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴جمع و تفریق رادیکال‌ها و گویا کردن مخرج

این درس: صفحه‌های ۷۳ تا ۷۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. چند می‌شود؟ را می‌شود یک جمله کرد؟
  2. را ساده کن.

جواب: ۱) ؛ ولی یک جمله نمی‌شود، چون جمله‌ها متشابه نیستند. ۲) .

رادیکال‌های متشابه#

دیدی که ، ولی را نمی‌شود یکی کرد. رادیکال‌ها هم همین‌طورند: را مثل یک «چیز» ببین؛ ۵ تا و ۲ تا می‌شود ۷ تا . دو رادیکال را متشابه می‌گوییم اگر هم نوع ریشه (دوم یا سوم) و هم عدد زیر رادیکال یکی باشد. کتاب درسی همین را این‌طور می‌گوید: «قسمت رادیکالی» دو عبارت (بعد از ساده کردن) کاملاً یکسان باشد. رادیکال‌های متشابه را مثل جمله‌های متشابه جمع و تفریق می‌کنیم: ضریب‌ها جمع می‌شوند و رادیکال همان می‌ماند.

قبل از ادامه، حدس بزن: آیا است؟ با مقدار تقریبی بسنج.

ولی ؛ پس نه. این‌ها متشابه نیستند و ساده نمی‌شوند: (زیر رادیکال فرق دارد) و (نوع ریشه فرق دارد).

اول ساده کن، بعد جمع کن#

گاهی رادیکال‌ها در نگاه اول متشابه نیستند ولی بعد از ساده کردن (درس قبل) متشابه می‌شوند:

ضرب در یک پرانتز#

قاعدهٔ پخشی ضرب () اینجا هم کار می‌کند:

اگر دو پرانتز در هم ضرب شوند، همین قاعده را دو بار به کار می‌بریم: هر جملهٔ پرانتز اول در هر جملهٔ پرانتز دوم ضرب می‌شود (روی هم چهار ضرب)، و بعد جمله‌های متشابه را یکی می‌کنیم:

یک جدول ضرب (مثل مدل مساحت) کمک می‌کند هیچ ضربی جا نیفتد: جمله‌های پرانتز اول در سطرها و جمله‌های پرانتز دوم در ستون‌ها.

حالا چهار خانه را با هم جمع کن:

گویا کردن مخرج#

کسری مثل را معمولاً طوری می‌نویسیم که مخرجش رادیکال نداشته باشد؛ حساب کردن و مقایسه با آن راحت‌تر است. به این کار گویا کردن مخرج می‌گوییم. روش: صورت و مخرج را در عددی ضرب کن که رادیکال مخرج را از بین ببرد. ضرب صورت و مخرج در یک عدد غیرصفر، مقدار کسر را عوض نمی‌کند (مثل ).

  • ریشهٔ دوم: چون ، در ضرب می‌کنیم:
  • ریشهٔ سوم: چون ، در ضرب می‌کنیم:

اگر زیر ریشهٔ سوم مخرج یک مربع باشد، مثل ، فقط یک کم است تا مکعب کامل شود: .

🧠 ترفند: برای همیشه ؛ مثلاً و . دلیل: ، پس یکی از دو با مخرج ساده می‌شود. شرط: باید عدد صورت (یا یک عامل آن) دقیقاً همان عدد زیر رادیکال باشد.

  • کسر زیر رادیکال یا متغیر در مخرج: اول رادیکال را روی صورت و مخرج جدا کن، بعد مثل بالا: ؛ و برای : .

مثال‌های حل‌شده#

مثال ۱. حاصل را پیدا کن.

اول تخمین بزن: (کمی کمتر از ۹)، و ؛ پس جواب حدود است.

  1. هر کدام را ساده می‌کنیم: ، ، .
  2. حالا همه متشابه‌اند: .

با تخمینمان می‌خواند؟ ؛ بله، نزدیک ۷.

مثال ۲. حاصل را پیدا کن.

  1. پخش می‌کنیم: .
  2. .

راه دوم: اول داخل پرانتز را ساده کن: ؛ بعد . راه دوم کوتاه‌تر است، چون داخل پرانتز به یک جمله تبدیل شد.

مثال ۳. مخرج را گویا کن: .

  1. فقط رادیکال است؛ صورت و مخرج را در ضرب می‌کنیم: .
  2. ساده می‌کنیم: .

مثال ۴. دو ضلع قائمهٔ یک مثلث قائم‌الزاویه و سانتی‌متر است. محیط مثلث را ساده کن.

  1. وتر با فیثاغورس: .
  2. محیط: .
  3. ساده نمی‌شود (۲۶ عامل مربع کامل ندارد) و با متشابه نیست، پس جواب همین است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل کدام است؟
۲حاصل کدام است؟
۳کدام عبارت را نمی‌شود به یک جمله تبدیل کرد؟
۴شکل گویاشدهٔ کدام است؟
۵حاصل چند است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حاصل را ساده کن.

حاصل را ساده کن.

مخرج را گویا کن: و .

حاصل را ساده کن.

ضلع یک مثلث متساوی‌الاضلاع سانتی‌متر است. محیط آن را ساده کن، بعد مخرج را گویا کن.

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه

رادیکال روی جمع پخش نمی‌شود. ولی .

درست ساده نمی‌شود.

اشتباه

فقط رادیکال‌های متشابه (با عدد زیر رادیکال یکسان) جمع می‌شوند.

درست همین‌طور می‌ماند.

اشتباه

اگر فقط صورت را در ضرب کنی، مقدار کسر عوض می‌شود. صورت و مخرج هر دو باید ضرب شوند.

درست

اشتباه ساده نمی‌شود، چون ۱۲ و ۳ فرق دارند.

قبل از تصمیم، هر رادیکال را ساده کن؛ شاید متشابه شوند.

درست

فراتر از کتابراز کاغذ A4 و عدد رادیکال ۲برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

اگر یک برگهٔ A4 را از وسطِ ضلع بلندش تا کنی، دو برگهٔ A5 می‌گیری که دقیقاً متشابه با A4 هستند (فصل ۳). این فقط وقتی ممکن است که نسبت ضلع بلند به کوتاه باشد: اگر ضلع‌ها و باشند، بعد از تا کردن و می‌شوند و برای تشابه باید ، یعنی . برای همین ابعاد A4 حدود ۲۱ در ۲۹٫۷ سانتی‌متر است و . دستگاه کپی وقتی A4 را به A5 کوچک می‌کند، طول‌ها را در ضرب می‌کند؛ همان گویا کردن مخرج که در این درس یاد گرفتی! برای همین روی دستگاه‌های کپی درصد ۷۱٪ را می‌بینی.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۴

۱۵ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

چرا هر عدد به توان صفر می‌شود ۱؟

به الگوی ، ، نگاه کن: هر بار که توان یکی کم می‌شود، جواب نصف می‌شود. قدم بعدی است. یا با قانون تقسیم: ، و هر عدد غیرصفر تقسیم بر خودش ۱ است. (صفر به توان صفر تعریف نشده است.)

توان منفی عدد را منفی می‌کند؟

نه. توان منفی یعنی معکوس: که مثبت است. جواب فقط وقتی منفی می‌شود که پایه منفی و توان فرد باشد، مثل .

چرا فقط ۳ است، در حالی که هم ۹ می‌شود؟

عدد ۹ دو ریشهٔ دوم دارد: ۳ و . ولی برای اینکه نماد یک جواب مشخص داشته باشد، قرار گذاشته‌اند که فقط ریشهٔ نامنفی را نشان بدهد. ریشهٔ منفی را با می‌نویسیم.

گویا کردن مخرج چه فایده‌ای دارد؟

مقدار کسر عوض نمی‌شود، ولی کار با آن راحت‌تر می‌شود. مثلاً را سخت می‌شود تخمین زد، ولی را راحت. جمع کردن کسرها و مقایسهٔ جواب‌ها هم وقتی مخرج‌ها رادیکال ندارند ساده‌تر است، و در امتحان هم معمولاً جواب نهایی را با مخرج گویا می‌خواهند.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

ابزار رایگان این فصل: ماشین حساب رادیکال‌دار: ساده کردن رادیکال آنلاین

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی نهم: فصل ۱، مجموعه‌ها، فصل ۲، عددهای حقیقی، فصل ۳، استدلال و اثبات در هندسه، فصل ۵، عبارت‌های جبری، فصل ۶، خط و معادله‌های خطی، فصل ۷، عبارت‌های گویا، فصل ۸، حجم و مساحت