آموزش ریاضی نهم · فصل ۱

مجموعه‌ها، به زبان ساده

دو حلقهٔ نخ قرمز و آبی که روی میز روی هم افتاده‌اند و چند دکمه در قسمت مشترکشان است، جعبه‌ای خانه‌خانه با یک خانهٔ خالی، و کنارش دو تاس، یک مهرهٔ چوبی و کیسه‌ای از مهره‌های رنگی

در این فصل یاد می‌گیری «مجموعه» در ریاضی دقیقاً یعنی چه و چرا هر دسته‌ای مجموعه نیست. بعد مجموعه‌ها را با عضوها، با نمودار وِن و با نمادهای ریاضی می‌نویسی، زیرمجموعه و مجموعه‌های عددی را می‌شناسی، اجتماع و اشتراک و تفاضل دو مجموعه را پیدا می‌کنی و آخر سر می‌بینی که احتمال، همان شمردن عضوهای دو مجموعه است.

صفحه‌های ۱ تا ۱۷ کتاب۴ درس۳۳ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی تشخیص بدهی یک عبارت مجموعه‌ای را مشخص می‌کند یا نه، و عضوهای آن را با نماد و بنویسی.
  • می‌توانی برابری دو مجموعه و زیرمجموعه بودن را بررسی کنی و همهٔ زیرمجموعه‌های یک مجموعهٔ کوچک را بنویسی.
  • می‌توانی مجموعه‌های ، ، و را بشناسی و مجموعه‌ها را با نمادهای ریاضی (مثل ) بنویسی و بخوانی.
  • می‌توانی اجتماع، اشتراک و تفاضل دو مجموعه را با عضوها و با نمودار وِن پیدا کنی.
  • می‌توانی فضای نمونه و پیشامد را به‌صورت مجموعه بنویسی و احتمال را با حساب کنی.

پیش‌نیاز: عددهای طبیعی، صحیح و کسری، شمارنده‌ها، مضرب‌ها و عددهای اول (ریاضی هفتم) و آشنایی اولیه با احتمال از سال‌های قبل.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (نهم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی نهم کدام درس است؟

درس ۱معرفی مجموعه

این درس: صفحه‌های ۲ تا ۵ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال کوتاه از سال‌های قبل. اول خودت جواب بده، بعد جواب را زیرش ببین.

  1. عددهای اول کوچک‌تر از ۱۰ کدام‌اند؟
  2. عدد ۱۲ بر کدام عددهای طبیعی بخش‌پذیر است (شمارنده‌های ۱۲)؟

جواب: ۱) ۲، ۳، ۵ و ۷ (عدد ۱ اول نیست). ۲) ۱، ۲، ۳، ۴، ۶ و ۱۲.

چرا «مجموعه»؟#

در زندگی روزمره زیاد می‌گوییم «دسته»، «گروه» یا «تیم». ریاضی هم به چنین کلمه‌ای نیاز دارد، ولی با یک شرط مهم: باید دقیقاً معلوم باشد چه چیزی داخل آن است و چه چیزی نیست. به چنین دسته‌ای در ریاضی مجموعه می‌گوییم و به هر چیزی که داخلش است، عضو آن مجموعه.

پس مجموعه دو ویژگی دارد:

  1. عضوها کاملاً مشخص‌اند. هر کسی که عبارت را بخواند، باید دربارهٔ هر چیز بتواند بگوید «عضو هست» یا «عضو نیست»، و همه یک جواب بدهند.
  2. عضوها متمایزند، یعنی هر عضو فقط یک بار نوشته می‌شود.

«عددهای طبیعی کوچک‌تر از ۶» مجموعه است، چون هر کس بپرسد ۴ عضوش هست یا نه، جواب همه «بله» است. ولی «سه فیلم خوب سال» مجموعه‌ای را مشخص نمی‌کند، چون «خوب» برای هر کس معنای دیگری دارد و دو نفر ممکن است دو جواب متفاوت بدهند.

نوشتن مجموعه با عضوها#

مجموعه‌ها را معمولاً با حرف بزرگ لاتین نام‌گذاری می‌کنیم و عضوها را داخل آکولاد با ویرگول از هم جدا می‌کنیم:

  • ترتیب مهم نیست: و یک مجموعه‌اند.
  • تکرار، عضو تازه نمی‌سازد: به‌جای می‌نویسیم ؛ این مجموعه ۲ عضو دارد، نه ۳.

نماد عضویت#

اگر عضو مجموعهٔ باشد، می‌نویسیم و می‌خوانیم « عضو است». اگر عضو نباشد، می‌نویسیم . برای همان بالا: و .

مجموعهٔ تهی#

گاهی شرطی که می‌گذاریم را هیچ چیزی ندارد؛ مثلاً «عددهای طبیعی بین ۲ و ۳». این مجموعه هیچ عضوی ندارد. به آن مجموعهٔ تهی می‌گوییم و با یا نشانش می‌دهیم.

قبل از ادامه، حدس بزن: مجموعهٔ تهی است یا نه؟

تهی نیست، چون یک عضو دارد: عدد صفر. صفر «هیچ» نیست؛ یک عدد است که داخل جعبه گذاشته‌ایم. هم تهی نیست؛ یک جعبه است که داخلش یک جعبهٔ خالی گذاشته‌ایم، پس یک عضو دارد.

نمودار وِن#

یک راه تصویری برای نشان دادن مجموعه این است که عضوها را داخل یک منحنی بسته بنویسیم. به این شکل نمودار وِن می‌گوییم. هرچه داخل منحنی است عضو مجموعه است و هرچه بیرون آن است، عضو نیست.

برای تصویرش این است: یک دایره که پنج عدد داخلش نوشته شده، و عددهای دیگر بیرونش.

داخل منحنی (عضو ) بیرون منحنی (عضو نیست)
، ، ، ، ، ، ، ، …

هر سؤال «عضو هست یا نه؟» یعنی: «داخل منحنی است یا بیرونش؟».

مثال‌های حل‌شده#

مثال ۱. کدام عبارت مجموعه‌ای را مشخص می‌کند؟ (الف) «عددهای اول کوچک‌تر از ۱۲»، (ب) «چهار ورزشکار معروف».

  • (الف) مشخص است: هر عددی را می‌شود بررسی کرد. عضوها: .
  • (ب) مشخص نیست: «معروف» معیار دقیقی ندارد، و «چهار» هم نمی‌گوید کدام چهار نفر.

مثال ۲. مجموعهٔ شمارنده‌های طبیعی عدد ۱۸ را بنام و آن را با عضوها بنویس. آیا ؟ آیا ؟ چند عضو دارد؟

  1. شمارنده یعنی عددی که ۱۸ بر آن بخش‌پذیر است. از ۱ شروع می‌کنیم و جفت‌ها را پیدا می‌کنیم: ، ، .
  2. پس .
  3. ، ولی ۱۸ بر ۴ بخش‌پذیر نیست، پس .
  4. شش عضو نوشته‌ایم، پس شش عضو دارد.

🧠 ترفند: شمارنده‌ها را جفت‌جفت پیدا کن و وقتی عدد سمت چپ جفت از عدد سمت راست بزرگ‌تر شد، بایست. دلیل: هر شمارندهٔ از ۱۸ یک جفت دارد؛ بعد از ، جفت بعدی همان جفت قبلی است که برعکس نوشته شده، پس شمارندهٔ تازه‌ای پیدا نمی‌شود.

مثال ۳. هر کدام از این مجموعه‌ها چند عضو دارد؟ ، ، ، .

جواب به ترتیب: صفر، یک، یک و دو. فقط اولی تهی است.

حالا تو: مجموعهٔ عددهای زوج یک‌رقمی طبیعی را با عضوها بنویس. (جواب: ؛ صفر طبیعی نیست.)

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام عبارت یک مجموعه را مشخص می‌کند؟
۲مجموعهٔ چند عضو دارد؟
۳کدام مجموعه تهی است؟
۴اگر باشد، کدام درست است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

مجموعهٔ شمارنده‌های طبیعی ۲۰ را بنام و با عضوهایش بنویس. چند عضو دارد؟ درستی یا نادرستی و را بگو.

هر کدام از این‌ها چند عضو دارد؟ (الف) عددهای طبیعی دورقمی کوچک‌تر از ۱۰، (ب) ، (ج) ، (د) عددهای اول بین ۲۰ و ۴۰.

مجموعهٔ شامل حرف‌های متمایز کلمهٔ انگلیسی «banana» است. را با عضوها بنویس، تعداد عضوهایش را بگو و آن را در یک نمودار وِن نشان بده.

مریم می‌گوید: «مجموعهٔ تهی است، چون داخلش علامت تهی نوشته شده.» حرفش را درست یا نادرست بدان و دلیل بیاور. بعد یک مجموعهٔ تهی با یک عبارت فارسی بساز.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه پنج عضو دارد.

تکرار عضو جدید نمی‌سازد. این همان مجموعهٔ است.

درست و دو عضو دارد.

اشتباه و مجموعه‌های تهی‌اند.

هر کدام یک عضو دارند: اولی مجموعهٔ تهی را و دومی عدد صفر را. تهی یعنی بدون هیچ عضو.

درستفقط یا تهی است. و .

اشتباه«سه عدد بزرگ» یک مجموعه است: .

«بزرگ» معیار دقیق ندارد؛ شخص دیگری ممکن است سه عدد دیگر بنویسد. عبارتی که دو نفر دو جواب متفاوت برایش بدهند، مجموعه را مشخص نمی‌کند.

درستاین عبارت مجموعه‌ای را مشخص نمی‌کند. «عددهای طبیعی بزرگ‌تر از ۹۹ و کوچک‌تر از ۱۰۳» مشخص است: .

فراتر از کتابمجموعه در برنامه‌نویسیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

ایدهٔ مجموعه را ریاضی‌دانی به نام گئورگ کانتور در قرن نوزدهم به شکل دقیق درآورد و امروز تقریباً همهٔ ریاضیات روی آن ساخته شده است. جالب این است که برنامه‌نویس‌ها هم هر روز با آن کار می‌کنند. در زبان پایتون نوعی داده به اسم set هست که دقیقاً همان دو ویژگی این درس را دارد: ترتیب برایش مهم نیست و عضو تکراری را خودش حذف می‌کند. اگر بنویسی set([4, 4, 7])، نتیجه فقط دو عضو دارد. برنامه‌ها از همین ویژگی استفاده می‌کنند تا مثلاً بفهمند چند بازدیدکنندهٔ «متفاوت» به یک سایت آمده‌اند، حتی اگر یک نفر ده بار آمده باشد. اگر دوست داری این را در عمل ببینی، دورهٔ سرنخ پایتون را از صفر یاد می‌دهد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲مجموعه‌های برابر، زیرمجموعه و نمایش مجموعه‌ها

این درس: صفحه‌های ۶ تا ۱۰ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال کوتاه که در این درس لازم می‌شود. اول جواب بده، بعد زیرش را ببین.

  1. آیا عدد ۳ در شرط صدق می‌کند؟ در شرط چطور؟
  2. کدام عدد صحیح است: یا ؟

جواب: ۱) در بله (یعنی «کوچک‌تر یا مساوی»)، در نه. ۲) صحیح است؛ صحیح نیست.

دو مجموعهٔ برابر#

دو مجموعه را برابر می‌گوییم اگر دقیقاً همان عضوها را داشته باشند: هر عضو اولی در دومی باشد و هر عضو دومی در اولی. می‌نویسیم . اگر حتی یک عضو در یکی باشد و در دیگری نباشد، دو مجموعه نابرابرند: .

چون ترتیب و تکرار مهم نیست، . ولی ، چون فقط در اولی است.

برابری فقط به عضوها نگاه می‌کند، نه به شکل نوشتن. مثلاً ، چون و .

برابری با عضو نامعلوم. اگر باشد، و چندند؟ هر عضو یک طرف باید در طرف دیگر هم باشد. عدد ۹ در سمت راست هست، پس باید در سمت چپ هم باشد؛ تنها جای خالی است: . عدد ۲ در سمت چپ هست، پس در سمت راست هم باید باشد: . بررسی: هر دو طرف می‌شوند.

زیرمجموعه#

اول یک موقعیت واقعی: همهٔ اعضای تیم فوتبال مدرسه، دانش‌آموز همین مدرسه‌اند. پس «تیم» داخل «مدرسه» جا می‌شود. در نمودار وِن، منحنی تیم کاملاً داخل منحنی مدرسه کشیده می‌شود و هیچ تکه‌اش بیرون نمی‌زند.

اگر همهٔ عضوهای در هم باشند، می‌گوییم زیرمجموعهٔ است و می‌نویسیم . اگر حتی یک عضو از پیدا شود که در نیست، زیرمجموعهٔ نیست: .

مثلاً ، ولی چون در مجموعهٔ دوم نیست.

دو نکته که از خود تعریف بیرون می‌آید:

  • هر مجموعه زیرمجموعهٔ خودش است: ، چون هر عضو معلوم است که در هست.
  • تهی زیرمجموعهٔ هر مجموعه است: . برای اینکه تهی زیرمجموعه نباشد، باید عضوی از آن پیدا کنیم که در نیست؛ ولی تهی اصلاً عضوی ندارد.

اگر و ، یعنی هر عضو هر کدام در دیگری هست؛ پس .

فرق و : نماد بین یک عضو و یک مجموعه می‌آید و بین دو مجموعه. پس درست است و هم درست است؛ ولی بی‌معناست.

مجموعه‌های عددی#

  • عددهای طبیعی:
  • عددهای حسابی (طبیعی‌ها و صفر):
  • عددهای صحیح:
  • عددهای گویا (کسرهایی با صورت و مخرج صحیح و مخرج غیرصفر):

هر عدد طبیعی حسابی است، هر حسابی صحیح است، و هر عدد صحیح گویاست (مثلاً ). پس:

نوشتن مجموعه با نمادهای ریاضی#

مجموعه‌های بزرگ یا بی‌پایان را نمی‌شود عضوبه‌عضو نوشت. به‌جایش ویژگی عضوها را می‌نویسیم:

علامت را «به‌طوری که» می‌خوانیم: « مجموعهٔ هایی است، به‌طوری که عدد طبیعی و کوچک‌تر از ۵ باشد». پس .

همین مجموعه را کوتاه‌تر هم می‌نویسند و کتاب درسی بیشتر از این شکل استفاده می‌کند: . یعنی شرط « عدد طبیعی است» را قبل از می‌آوریم و بقیهٔ شرط‌ها را بعد از آن. هر دو شکل یک معنا دارند.

شکل دیگری هم داریم که شکل عضوها را می‌گوید: . به‌جای عددهای طبیعی را می‌گذاریم: ؛ یعنی مجموعهٔ عددهای زوج طبیعی است. به همین ترتیب عددهای فرد طبیعی است. حتی را هم این‌طور می‌نویسیم: .

مثال‌های حل‌شده#

مثال ۱. را با عضوها بنویس.

  1. باید عدد صحیح باشد.
  2. یعنی خود هم مجاز است؛ یعنی مجاز نیست.
  3. روی محور عددها ببین: ● یعنی عضو است، ○ یعنی مرز است ولی عضو نیست.
● ● ● ● ● ○
  1. پس و ۵ عضو دارد.

مثال ۲. را با چند عضو اولش بنویس. آیا ؟ آیا ؟

  1. می‌دهد ؛ پس .
  2. برای : یعنی و که طبیعی است؛ پس .
  3. برای : و عدد طبیعی نمی‌شود؛ پس .

راه دوم: عضوها را پشت سر هم بنویس؛ هر عضو ۳ تا از قبلی بیشتر است: . عدد ۲۲ در فهرست هست و ۳۰ بین ۲۸ و ۳۱ جا افتاده است. راه اول برای عددهای بزرگ (مثل ۳۰۱) سریع‌تر است، چون لازم نیست همهٔ عضوها را بنویسی.

مثال ۳. همهٔ زیرمجموعه‌های را بنویس.

قبل از ادامه، حدس بزن: این مجموعه چند زیرمجموعه دارد؟ ۳ تا؟ ۶ تا؟ بیشتر؟

حالا بشمار.

از کم‌عضو به پرعضو جلو می‌رویم تا چیزی جا نیفتد:

روی هم ۸ زیرمجموعه، بیشتر از حدسی که بیشتر بچه‌ها می‌زنند. تهی و خود مجموعه را فراموش نکن.

🧠 ترفند: برای اینکه هیچ زیرمجموعه‌ای جا نیفتد، زیرمجموعه‌های مجموعهٔ کوچک‌تر را بنویس و بعد همه را یک بار دیگر با عضو تازه تکرار کن. زیرمجموعه‌های : . حالا به هر کدام را اضافه کن: . دلیل: هر زیرمجموعهٔ یا را ندارد (پس در فهرست اول است) یا دارد (پس در فهرست دوم است). برای همین با هر عضو تازه، تعداد زیرمجموعه‌ها دو برابر می‌شود: ۴ شد ۸.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱مجموعهٔ چند عضو دارد؟
۲کدام درست است؟
۳مجموعهٔ چند زیرمجموعه دارد؟
۴کدام عبارت درست است؟
۵مجموعهٔ کدام است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

و . هر دو را با عضوها بنویس. آیا ؟ آیا ؟

. چهار عضو اول را بنویس. آیا ؟ آیا ؟

همهٔ زیرمجموعه‌های را بنویس. چند تا از آن‌ها عدد ۲ را دارند؟

مجموعهٔ را با نمادهای ریاضی و به شکل بنویس.

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه

یک عدد است، نه مجموعه. نماد فقط بین دو مجموعه می‌آید.

درست یا

اشتباهزیرمجموعه‌های : و ؛ پس ۲ تا.

تهی زیرمجموعهٔ هر مجموعه است و هر مجموعه هم زیرمجموعهٔ خودش.

درست، ، ، ؛ پس ۴ زیرمجموعه.

اشتباه

علامت خود عدد مرزی را کنار می‌گذارد؛ فقط آن را شامل می‌شود.

درست

اشتباه

برای ساختن صفر باید باشد، ولی صفر طبیعی نیست.

درست؛ اگر صفر را هم بخواهیم: .

فراتر از کتابچرا تعداد زیرمجموعه‌ها هر بار دو برابر می‌شود؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

دو زیرمجموعه دارد، چهار تا و هشت تا. دلیلش ساده است: برای ساختن یک زیرمجموعه، دربارهٔ هر عضو فقط یک تصمیم «بله یا نه» می‌گیری: این عضو بیاید یا نیاید؟ با سه عضو، راه داری. پس مجموعهٔ عضوی زیرمجموعه دارد و با ۱۰ عضو، ۱۰۲۴ زیرمجموعه. همین «بله یا نه» همان صفر و یکِ کامپیوتر است: یک عدد ده‌بیتی دقیقاً می‌گوید از ده چیز کدام‌ها انتخاب شده‌اند. برنامه‌نویس‌ها برای روشن یا خاموش بودن ده چراغ یا ده تنظیم، دقیقاً همین ترفند را به کار می‌برند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳اجتماع، اشتراک و تفاضل مجموعه‌ها

این درس: صفحه‌های ۱۱ تا ۱۴ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. شمارنده‌های مشترک ۱۲ و ۱۸ کدام‌اند؟
  2. اگر ، آیا ؟

جواب: ۱) شمارنده‌های ۱۲: ۱، ۲، ۳، ۴، ۶، ۱۲ و شمارنده‌های ۱۸: ۱، ۲، ۳، ۶، ۹، ۱۸؛ مشترک‌ها ۱، ۲، ۳ و ۶. ۲) بله، چون هر دو عضو در هستند.

سه کار با دو مجموعه#

فرض کن در کلاس، مجموعهٔ کسانی که عضو گروه شطرنج‌اند و کسانی که عضو گروه رباتیک‌اند باشد. سه سؤال طبیعی پیش می‌آید:

  • چه کسانی در هر دو گروه‌اند؟
  • چه کسانی دست‌کم در یکی از دو گروه‌اند؟
  • چه کسانی در شطرنج هستند ولی در رباتیک نیستند؟

جواب هر کدام یک مجموعهٔ تازه است و هر کدام نام و نماد خودش را دارد.

نمودار وِن دو مجموعه سه بخش دارد: بخشی که فقط در است، بخشی که دو منحنی روی هم افتاده‌اند، و بخشی که فقط در است. اگر شطرنجی‌ها علی، رضا و سارا و رباتیکی‌ها سارا، مینا و رضا باشند، تصویرش این است (چپ: منحنی ، راست: منحنی ):

فقط هر دو فقط
علی رضا، سارا مینا

هر سه سؤال بالا از روی همین سه خانه جواب داده می‌شود. حالا اسم و نماد هر کدام را ببینیم.

اشتراک#

اشتراک دو مجموعهٔ و مجموعه‌ای است شامل عضوهایی که هم در و هم در هستند. نمادش است:

(ویرگول اینجا یعنی «و»: هر دو شرط با هم.)

در نمودار وِن، اشتراک همان بخشی است که دو منحنی روی هم افتاده‌اند (خانهٔ وسط جدول بالا: رضا و سارا). اگر دو مجموعه هیچ عضو مشترکی نداشته باشند، اشتراکشان تهی است: .

اجتماع#

اجتماع و مجموعه‌ای است شامل عضوهایی که دست‌کم در یکی از دو مجموعه هستند. نمادش است:

یعنی اگر یا (یا هر دو).

در نمودار وِن، اجتماع کل ناحیهٔ داخل هر دو منحنی است (هر سه خانهٔ جدول: علی، رضا، سارا، مینا). عضو مشترک را در اجتماع یک بار می‌نویسیم.

تفاضل#

تفاضل (بخوان « منهای ») مجموعهٔ عضوهایی است که در هستند ولی در نیستند:

در نمودار وِن، قسمتی از است که با هم‌پوشانی ندارد (خانهٔ چپ: فقط علی). ترتیب مهم است: قسمتی از است که بیرون است و معمولاً با برابر نیست.

چند نتیجهٔ همیشگی#

  • و ، چون عضو مشترک در هر دو هست.
  • و .
  • .
  • ، ، ، .

شمردن عضوها: نماد #

تعداد عضوهای مجموعهٔ را با نشان می‌دهیم. اگر ، آنگاه ؛ و .

مثال‌های حل‌شده#

مثال ۱. مجموعهٔ شمارنده‌های طبیعی ۲۰ و مجموعهٔ شمارنده‌های طبیعی ۳۰ است. ، ، و را بنویس.

  1. و . هر عدد را در خانهٔ خودش بگذار:
فقط هر دو فقط
، ، ، ، ، ، ،
  1. عضوهای مشترک: . (این‌ها همان شمارنده‌های مشترک ۲۰ و ۳۰ هستند.)
  2. همه را یک بار می‌نویسیم: و .
  3. در ولی نه در : .
  4. در ولی نه در : . می‌بینی که .

قبل از ادامه، حدس بزن: چون و ، آیا برابر است؟

نه؛ شمردیم و ۱۰ شد. دلیلش در جدول پیداست: ۴ عدد خانهٔ وسط هم جزو ۶ عضو شمرده شده‌اند و هم جزو ۸ عضو ، یعنی در جمع ساده دو بار. .

🧠 ترفند: . دلیل: عضوهای مشترک در دو بار شمرده شده‌اند، پس یک بار کمشان می‌کنیم. این همیشه درست است، چه دو مجموعه عضو مشترک داشته باشند چه نه (اگر نداشته باشند، ).

مثال ۲. و . اشتراک و دو تفاضل را پیدا کن.

  1. و .
  2. .
  3. و .

مثال ۳ (با نمودار وِن). در یک کلاس، ۱۲ نفر عضو گروه شطرنج‌اند، ۹ نفر عضو گروه رباتیک و ۴ نفر عضو هر دو. چند نفر دست‌کم عضو یکی از این دو گروه‌اند؟

  1. همیشه از بخش مشترک شروع کن: ۴ نفر در خانهٔ وسط نمودار هستند.
  2. فقط شطرنج: نفر. فقط رباتیک: نفر.
فقط شطرنج هر دو فقط رباتیک
  1. دست‌کم در یکی: نفر. (جمع سادهٔ غلط است، چون آن ۴ نفر را دو بار می‌شمارد.)

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱اگر و ، حاصل کدام است؟
۲اگر و ، حاصل چند است؟
۳اگر و ، حاصل کدام است؟
۴کدام رابطه برای هر دو مجموعهٔ و همیشه درست است؟
۵حاصل کدام است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

، و . حاصل ، ، ، و را بنویس.

مجموعهٔ مضرب‌های طبیعی ۳ که از ۲۰ کوچک‌ترند و مجموعهٔ مضرب‌های طبیعی ۴ که از ۲۰ بزرگ‌تر نیستند. و را پیدا کن.

در یک کلاس ۳۰ نفره، ۱۸ نفر بسکتبال بازی می‌کنند، ۱۱ نفر شنا می‌کنند و ۵ نفر هر دو کار را می‌کنند. با نمودار وِن پیدا کن: (الف) چند نفر فقط بسکتبال بازی می‌کنند؟ (ب) چند نفر دست‌کم یکی از این دو ورزش را انجام می‌دهند؟ (ج) چند نفر هیچ‌کدام را انجام نمی‌دهند؟

مجموعه‌های ، و را مشخص کن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

(اجتماع) با (اشتراک) قاطی شده. برای به خاطر سپردن: اجتماع مثل ظرفی است که همه چیز در آن جمع می‌شود.

درست و

اشتباه و ؛ پس .

فقط از عضوهای ساخته می‌شود. عضو نیست که در بیاید.

درست و .

اشتباه و ؛ پس .

اگر و عضو مشترک داشته باشند، آن عضوها در جمع ساده دو بار شمرده می‌شوند.

درستاول عضوهای مشترک را پیدا کن. اگر مثلاً ۲ عضو مشترک باشد: .

فراتر از کتاباجتماع و اشتراک در جست‌وجو و پایتونبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

وقتی در یک فروشگاه اینترنتی فیلتر «رنگ آبی» و «سایز ۳۸» را با هم می‌زنی، سایت اشتراک دو مجموعه را نشانت می‌دهد. وقتی دو برچسب را با «یا» انتخاب می‌کنی، اجتماع را. موتورهای جست‌وجو و پایگاه‌های داده هر روز میلیاردها بار همین سه کار را انجام می‌دهند. در پایتون هم دقیقاً این‌ها را داری: A | B اجتماع است، A & B اشتراک و A - B تفاضل.

یک فرمول هم از مثال‌های این درس بیرون می‌آید: چون عضوهای مشترک در جمع دو بار شمرده می‌شوند، . ریاضی‌دان‌ها به این فکر «اول بشمار، بعد تکراری‌ها را کم کن» اصل شمول و عدم شمول می‌گویند. برای کار با این ایده‌ها در کد، دورهٔ سرنخ را ببین.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴مجموعه‌ها و احتمال

این درس: صفحه‌های ۱۵ تا ۱۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. تاس سالمی را می‌اندازیم. احتمال اینکه عدد ۳ بیاید چقدر است؟
  2. کسر را ساده کن.

جواب: ۱) یک حالت از شش حالت هم‌شانس: . ۲) صورت و مخرج را بر ۲ تقسیم کن: .

احتمال، با زبان مجموعه‌ها#

از سال‌های قبل می‌دانی:

احتمال = تعداد حالت‌های مطلوب ÷ تعداد همهٔ حالت‌های ممکن

حالا که با مجموعه‌ها آشنا شده‌ای، همین فرمول را دقیق‌تر و کوتاه‌تر می‌نویسیم.

فضای نمونه و پیشامد#

  • مجموعهٔ همهٔ حالت‌های ممکن یک آزمایش تصادفی را فضای نمونه می‌نامیم و معمولاً با نشان می‌دهیم. برای پرتاب یک تاس: .
  • هر زیرمجموعه از یک پیشامد است. مثلاً پیشامد «عدد رو شده زوج باشد» یعنی . اگر نتیجهٔ آزمایش عضو باشد، می‌گوییم پیشامد رخ داده است.

اگر همهٔ حالت‌ها هم‌شانس باشند (مثل تاس سالم یا سکهٔ سالم)، احتمال رخ دادن این است:

برای همان پیشامد زوج: .

دو پیشامد خاص#

  • چون ، تهی هم یک پیشامد است: پیشامدی که هیچ‌وقت رخ نمی‌دهد (مثل «عدد ۷ بیاید»). .
  • خود هم پیشامد است و همیشه رخ می‌دهد (مثل «عدد رو شده عددی طبیعی باشد»). .

چون هر پیشامد زیرمجموعهٔ است، ؛ پس احتمال همیشه بین و است. اگر جوابی بزرگ‌تر از ۱ گرفتی، حتماً جایی اشتباه کرده‌ای.

نوشتن فضای نمونه برای آزمایش‌های دوتایی#

وقتی آزمایش دو مرحله دارد (دو سکه، دو تاس، یا یک سکه و یک تاس)، هر حالت یک جفت مرتب است: نتیجهٔ اول و نتیجهٔ دوم. جفت یعنی «تاس اول ۲، تاس دوم ۵» و با فرق دارد.

برای دو تاس: تاس اول ۶ حالت دارد و برای هر کدام، تاس دوم ۶ حالت؛ پس . این ۳۶ حالت را در یک جدول ببین: هر سطر یک عدد تاس اول است، هر ستون یک عدد تاس دوم، و در هر خانه مجموع دو عدد را نوشته‌ایم.

اول ↓ ، دوم → ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶
۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ ۷
۲ ۳ ۴ ۵ ۶ ۷ ۸
۳ ۴ ۵ ۶ ۷ ۸ ۹
۴ ۵ ۶ ۷ ۸ ۹ ۱۰
۵ ۶ ۷ ۸ ۹ ۱۰ ۱۱
۶ ۷ ۸ ۹ ۱۰ ۱۱ ۱۲

قبل از ادامه، حدس بزن: با دو تاس، مجموع ۷ بیشتر پیش می‌آید یا مجموع ۱۲؟

در جدول بشمار: عدد ۷ در شش خانه آمده و عدد ۱۲ فقط در یک خانه. پس مجموع ۷ شش برابر محتمل‌تر است: در برابر . مجموع‌های ۲ تا ۱۲ هم‌شانس نیستند.

🧠 ترفند: در این جدول، خانه‌هایی که مجموعشان یکی است روی یک خط مورب‌اند. دلیل: اگر یک خانه به راست بروی، عدد تاس دوم ۱ واحد بیشتر می‌شود؛ اگر هم‌زمان یک خانه بالا بروی، عدد تاس اول ۱ واحد کمتر می‌شود؛ پس مجموع عوض نمی‌شود. برای سه فرزند یک خانواده (هر کدام دختر یا پسر): حالت.

مثال‌های حل‌شده#

مثال ۱. تاسی سالم را می‌اندازیم. احتمال هر پیشامد را حساب کن: (الف) عدد رو شده شمارندهٔ ۶ باشد، (ب) عدد بزرگ‌تر از ۴ بیاید، (ج) عدد رو شده ۸ باشد.

  1. و .
  2. (الف) شمارنده‌های ۶: ؛ . (۱ و خود ۶ را فراموش نکن.)
  3. (ب) ؛ .
  4. (ج) ؛ .

مثال ۲. دو سکهٔ سالم را با هم می‌اندازیم. احتمال اینکه دقیقاً یکی «رو» بیاید چقدر است؟

  1. سکه‌ها را «اول» و «دوم» بنام. حالت‌ها: رو‌رو، رو‌پشت، پشت‌رو، پشت‌پشت؛ پس .
  2. دقیقاً یک رو: رو‌پشت و پشت‌رو؛ پس .
  3. .

دام رایج: کسی که بگوید «سه حالت داریم: صفر رو، یک رو، دو رو» و جواب را بدهد، حالت‌هایی را شمرده که هم‌شانس نیستند؛ «یک رو» دو راه دارد و بقیه یک راه.

مثال ۳. دو تاس سالم را می‌اندازیم. احتمال اینکه مجموع دو عدد ۸ شود چقدر است؟

  1. .
  2. در جدول بالا، خط مورب عدد ۸ را دنبال کن. جفت‌هایی با مجموع ۸: ، ، ، ، ؛ پس . ( ممکن نیست چون تاس ۷ ندارد.)
  3. .

مثال ۴. در کیسه‌ای ۴ مهرهٔ سبز، ۷ سفید و ۱ مشکی هست و یکی را تصادفی برمی‌داریم. احتمال اینکه سفید نباشد چقدر است؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۷ مهره از ۱۲ تا سفیدند، یعنی بیشتر از نصف. پس «سفید نباشد» باید کمتر از نصف باشد.

  1. .
  2. «سفید نباشد» یعنی سبز یا مشکی: مهره.
  3. .

با حدسمان می‌خواند؟ بله؛ نصفِ ۱۲ می‌شود ۶ و کمی کمتر از نصف است.

یک میان‌بُر که از درس قبل بیرون می‌آید. اگر پیشامد «سفید باشد» باشد، «سفید نباشد» همان است: عضوهای که در نیستند. چون داخل است، ؛ اینجا . حالا هر دو طرف را بر تقسیم کن:

پس احتمال رخ ندادن یک پیشامد، ۱ منهای احتمال رخ دادن آن است: ، همان جواب بالا. این فقط راه کوتاه‌تری برای همان شمردن است؛ اگر یادت رفت، حالت‌ها را مستقیم بشمار.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱یک سکه و یک تاس را با هم می‌اندازیم. فضای نمونه چند عضو دارد؟
۲تاسی سالم را می‌اندازیم. احتمال اینکه عدد رو شده زوج و کوچک‌تر از ۵ باشد چقدر است؟
۳دو تاس سالم را می‌اندازیم. احتمال اینکه مجموع دو عدد ۱۱ شود چقدر است؟
۴تاسی سالم را می‌اندازیم. کدام پیشامد هیچ‌وقت رخ نمی‌دهد (احتمالش صفر است)؟
۵سه سکهٔ سالم را با هم می‌اندازیم. احتمال اینکه هر سه سکه یکسان بیایند (همه «رو» یا همه «پشت») چقدر است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

۲۰ کارت با شماره‌های ۱ تا ۲۰ داریم و یکی را تصادفی برمی‌داریم. احتمال اینکه شماره‌اش مضرب ۴ باشد چقدر است؟

دو تاس سالم را می‌اندازیم. احتمال اینکه هر دو عدد زوج باشند چقدر است؟

دو تاس سالم را می‌اندازیم. احتمال اینکه مجموع دو عدد حداکثر ۴ باشد چقدر است؟

سه سکهٔ سالم را با هم می‌اندازیم. احتمال اینکه دست‌کم یکی «رو» بیاید چقدر است؟

در جعبه‌ای ۴ مهرهٔ قرمز و ۶ مهرهٔ سفید هست. (الف) احتمال بیرون آمدن مهرهٔ قرمز چقدر است؟ (ب) چند مهرهٔ قرمز دیگر به جعبه اضافه کنیم تا این احتمال شود؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهدو تاس: جفت‌های و یکی‌اند؛ پس .

تاس اول و تاس دوم دو چیز جدا هستند. «اولی ۲ و دومی ۵» با «اولی ۵ و دومی ۲» دو حالت متفاوت‌اند و هر کدام همان‌قدر شانس دارند.

درست.

اشتباهاحتمال = ؛ مثلاً احتمال زوج آمدن تاس .

تعداد حالت‌های مطلوب صورت است و همهٔ حالت‌ها مخرج. احتمال هیچ‌وقت از ۱ بیشتر نمی‌شود.

درست.

اشتباهبا دو سکه سه حالت داریم (۰، ۱ یا ۲ رو)؛ پس احتمال دو رو است.

فرمول فقط وقتی درست است که حالت‌های هم‌شانس باشند. «یک رو» دو راه دارد (رو‌پشت و پشت‌رو)، پس با «دو رو» هم‌شانس نیست.

درست = رو‌رو، رو‌پشت، پشت‌رو، پشت‌پشت؛ احتمال دو رو .

فراتر از کتاباحتمال در هوش مصنوعیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

نظریهٔ احتمال در قرن هفدهم از نامه‌نگاری دو ریاضی‌دان فرانسوی، پاسکال و فرما، دربارهٔ تقسیم عادلانهٔ پول یک بازی نیمه‌کاره شروع شد. امروز یکی از مهم‌ترین کاربردهایش در هوش مصنوعی است. یک مدل زبانی، مثل چت‌بات‌هایی که می‌شناسی، در هر قدم برای همهٔ کلمه‌هایی که ممکن است بعد بیایند یک احتمال حساب می‌کند و یکی را انتخاب می‌کند؛ مجموعهٔ همهٔ کلمه‌های ممکن همان فضای نمونه است. برای همین است که یک سؤال را دو بار بپرسی، ممکن است دو جواب کمی متفاوت بگیری. اگر کنجکاوی، مدل‌های زبانی چطور کار می‌کنند؟ را بخوان یا سری به دورهٔ هم‌هوش بزن.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۱

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

فرق و چیست؟

دربارهٔ یک عضو است: «این چیز داخل آن مجموعه است». دربارهٔ دو مجموعه است: «همهٔ عضوهای این یکی در آن یکی هستند». پس ولی . اگر سمت چپ آکولاد دارد، معمولاً با سروکار داری.

چرا مجموعهٔ تهی زیرمجموعهٔ همهٔ مجموعه‌هاست؟

برای اینکه زیرمجموعهٔ نباشد، باید عضوی از پیدا کنیم که در نیست. ولی تهی هیچ عضوی ندارد، پس چنین عضوی پیدا نمی‌شود و درست است.

آیا صفر عدد طبیعی است؟

در کتاب درسی ایران، نه: . مجموعه‌ای که صفر را هم دارد، عددهای حسابی است: .

در احتمال دو تاس، چرا و دو حالت جدا هستند؟

چون تاس‌ها دو چیز جدا هستند. اگر یکی را قرمز و دیگری را آبی تصور کنی، «قرمز ۲ و آبی ۵» با «قرمز ۵ و آبی ۲» فرق دارد. اگر این دو را یکی بگیری، حالت‌ها دیگر هم‌شانس نیستند و فرمول جواب غلط می‌دهد.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی نهم: فصل ۲، عددهای حقیقی، فصل ۳، استدلال و اثبات در هندسه، فصل ۴، توان و ریشه، فصل ۵، عبارت‌های جبری، فصل ۶، خط و معادله‌های خطی، فصل ۷، عبارت‌های گویا، فصل ۸، حجم و مساحت