آموزش ریاضی نهم · فصل ۵

عبارت‌های جبری، به زبان ساده

باغچه‌ای مربعی که با حصار به دو مربع و دو مستطیل برابر تقسیم شده، مقوای مربعی که گوشه‌اش بریده و به مستطیل تبدیل شده، و ترازویی که به یک طرف خم شده

در این فصل یاد می‌گیری با حرف‌ها مثل عدد حساب کنی: تک‌جمله‌ای و چندجمله‌ای چیست، اتحاد با معادله چه فرقی دارد و چرا اتحادهای مربع، مزدوج و جملهٔ مشترک ضرب‌های طولانی را کوتاه می‌کنند. بعد همین اتحادها را برعکس به کار می‌بری تا عبارت‌ها را تجزیه کنی. آخر فصل به نابرابری‌ها می‌رسی و نامعادله‌های درجهٔ اول را حل می‌کنی، با حواس جمع دربارهٔ ضرب در عدد منفی.

صفحه‌های ۷۸ تا ۹۴ کتاب۳ درس۳۰ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی تک‌جمله‌ای را تشخیص بدهی، درجه‌اش را بگویی و چندجمله‌ای‌ها را ساده و مرتب کنی.
  • می‌توانی فرق اتحاد و معادله را توضیح بدهی و با یک مثال نقض، نادرستی یک ادعا را نشان بدهی.
  • می‌توانی با اتحادهای مربع دوجمله‌ای و سه‌جمله‌ای، مزدوج و جملهٔ مشترک عبارت‌ها را بسط بدهی.
  • می‌توانی عبارت‌های جبری را با فاکتورگیری و اتحادها تجزیه کنی.
  • می‌توانی نامعادلهٔ درجهٔ اول را حل کنی، مجموعهٔ جوابش را بنویسی و روی محور نشان بدهی.

پیش‌نیاز: خاصیت پخشی، قانون‌های توان (فصل ۴ همین کتاب)، حل معادلهٔ درجهٔ اول و علامت‌ها در ضرب عددهای منفی.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (نهم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی نهم کدام درس است؟

درس ۱عبارت‌های جبری و مفهوم اتحاد

این درس: صفحه‌های ۷۹ تا ۸۵ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. حاصل را بدون پرانتز بنویس.
  2. و هر کدام چند است؟

جواب: ۱) با خاصیت پخشی: . ۲) ولی ؛ در دومی توان فقط روی ۳ است.

چرا عبارت جبری؟#

فرض کن می‌خواهی مساحت هر مربعی را، هر اندازه‌ای که داشته باشد، با یک جمله بگویی. به‌جای «اگر ضلع ۳ باشد ۹، اگر ۵ باشد ۲۵ و …» می‌نویسی . حرف جای هر عددی می‌نشیند. به چنین نوشته‌هایی که از عدد، حرف (متغیر) و عمل‌های جمع، تفریق، ضرب و توان ساخته شده‌اند عبارت جبری می‌گوییم. جبر یعنی حساب کردن با همین حرف‌ها، تا یک بار حساب کنیم و برای همهٔ عددها جواب بگیریم.

تک‌جمله‌ای#

تک‌جمله‌ای عبارتی است که فقط حاصل‌ضرب یک عدد حقیقی در چند متغیر باشد و توان هر متغیر عددی صحیح و نامنفی () باشد. مثلاً این‌ها تک‌جمله‌ای‌اند:

ولی این‌ها تک‌جمله‌ای نیستند:

  • : متغیر در مخرج است؛ یعنی و توان منفی شده.
  • : زیر رادیکال است و توان صحیح ندارد.
  • : متغیر در توان نشسته، نه در پایه.
  • : جمع دو چیز است، نه فقط ضرب.

در تک‌جمله‌ای عدد را ضریب و را قسمت حرفی می‌گوییم.

درجه: درجهٔ تک‌جمله‌ای نسبت به یک متغیر، توان همان متغیر است. درجه نسبت به چند متغیر، جمع توان‌های آن متغیرهاست. در درجه نسبت به برابر ۳، نسبت به برابر ۲ و نسبت به و برابر است. یک عدد تنها مثل درجهٔ صفر دارد، چون .

تک‌جمله‌ای‌های متشابه آن‌هایی هستند که قسمت حرفی‌شان دقیقاً یکی است (همان حرف‌ها با همان توان‌ها)، مثل و . اما و متشابه نیستند. فقط تک‌جمله‌ای‌های متشابه را می‌شود با هم جمع کرد: ضریب‌ها جمع می‌شوند و قسمت حرفی همان می‌ماند. ، ولی ساده‌تر نمی‌شود.

چندجمله‌ای#

جمع جبری (جمع و تفریق) چند تک‌جمله‌ای غیرمتشابه را چندجمله‌ای می‌گوییم، مثل . خود یک تک‌جمله‌ای تنها هم (مثل ) یک چندجمله‌ای به حساب می‌آید. درجهٔ چندجمله‌ای نسبت به یک متغیر، بزرگ‌ترین درجهٔ جمله‌هایش نسبت به همان متغیر است. معمولاً جمله‌ها را به ترتیب نزولی توان یک متغیر مرتب می‌کنیم (از بزرگ‌ترین توان به کوچک‌ترین).

مثال ۱. عبارت را ساده کن.

۱. علامت منفیِ پشت پرانتز همهٔ علامت‌های داخل را عوض می‌کند: .

۲. متشابه‌ها را کنار هم می‌گذاریم: .

۳. ضریب‌ها را جمع می‌کنیم: . این چندجمله‌ای نسبت به درجهٔ ۲ دارد و مرتب نزولی است.

ضرب: برای ضرب تک‌جمله‌ای‌ها ضریب‌ها را در هم ضرب می‌کنیم و برای حرف‌های یکسان توان‌ها را جمع می‌کنیم: . برای ضرب چندجمله‌ای‌ها از خاصیت پخشی استفاده می‌کنیم: هر جملهٔ اولی در هر جملهٔ دومی.

مفهوم اتحاد#

به این دو برابری نگاه کن:

  • فقط وقتی درست است که باشد. این یک معادله است.
  • برای هر عددی که جای بگذاری درست است.

اگر دو عبارت جبری برای هر مقداری از متغیرها حاصل یکسان داشته باشند، برابری آن‌ها را اتحاد جبری می‌گوییم. برای رد کردن یک ادعای اتحاد کافی است یک عدد پیدا کنی که برابری را خراب کند؛ ولی برای اثباتش امتحان چند عدد کافی نیست و باید با جبر نشانش داد.

اتحاد مربع دوجمله‌ای#

قبل از ادامه، حدس بزن: آیا همان است؟ با امتحان کن.

با : سمت چپ و سمت راست . پس نه؛ چیزی جا افتاده. ببینیم چه چیزی. یعنی . با پخش کردن: . به همین ترتیب برای تفاضل:

به زبان ساده: مربع جملهٔ اول، به‌علاوهٔ دو برابر حاصل‌ضرب دو جمله، به‌علاوهٔ مربع جملهٔ دوم. تصویرش هم روشن است: مربعی به ضلع را به یک مربع ، یک مربع و دو مستطیل تقسیم کن. آن «دو برابر» همین دو مستطیل است:

چهار خانه روی هم: . دو خانهٔ همان «دو برابر» است.

مثال ۲. را بسط بده. جملهٔ اول و جملهٔ دوم است:

🧠 ترفند: بعد از هر بسط یا تجزیه، یک عدد ساده (مثل یا ) را در دو طرف بگذار. اینجا با : سمت چپ و سمت راست ✓. دلیل: اتحاد برای هر عددی درست است، پس برای این عدد هم باید درست باشد. شرط: اگر دو طرف برابر نشدند، حتماً اشتباه کرده‌ای؛ ولی برابر شدن با یک عدد، اثبات نیست (فقط یک امتحان سریع است).

مثال ۳ (حساب ذهنی). حاصل را پیدا کن.

اول تخمین بزن: ، پس جواب کمی بیشتر از ۱۶۰۰ است.

راه اول، ضرب معمولی: .

راه دوم، با اتحاد: . با تخمینمان می‌خواند. راه دوم ذهنی سریع‌تر است، چون فقط با ۴۰ و ۱ کار می‌کنی.

تجزیه: برعکس ضرب#

ضرب یعنی از به برسیم. تجزیه یعنی برعکس: یک عبارت را به صورت ضرب چند عامل بنویسیم. ساده‌ترین روش، فاکتور گرفتن از عامل مشترک است: ب.م.م ضریب‌ها و کمترین توانِ هر حرفِ مشترک را بیرون می‌آوریم.

مثال ۴. را تجزیه کن. ب.م.م ۶ و ۹ عدد ۳ است و در هر دو جمله هست. پس . برای اطمینان دوباره ضرب کن: و .

اتحاد مربع را هم می‌شود برعکس خواند: اگر سه‌جمله‌ای‌ای دو جملهٔ مربع کامل داشته باشد (مثل و ) و جملهٔ سوم دو برابر حاصل‌ضرب پایه‌های آن دو مربع باشد (اینجا )، مربع یک دوجمله‌ای است.

مثال ۵. را تجزیه کن. مربع است و مربع . دو برابر حاصل‌ضرب‌شان است که با علامت منفی آمده. پس . (بررسی با ضرب: ✓)

حالا تو: را بسط بده و جوابت را با مقایسه کن.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام عبارت تک‌جمله‌ای است؟
۲درجهٔ تک‌جمله‌ای نسبت به دو متغیر و چند است؟
۳حاصل کدام است؟
۴کدام برابری یک اتحاد است؟
۵تجزیهٔ کدام است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

عبارت را ساده کن و به ترتیب نزولی بنویس.

را با اتحاد مربع بسط بده.

را با فاکتور گرفتن تجزیه کن.

را تجزیه کن.

با اتحاد مربع نشان بده که یک اتحاد است.

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه

توان روی جمع پخش نمی‌شود. یعنی و از ضربش دو جملهٔ هم بیرون می‌آید. با امتحان کن: سمت چپ ۴ است و سمت راست ۲.

درست

اشتباه

منفیِ پشت پرانتز فقط روی جملهٔ اول اثر داده نشده، بلکه باید علامت همهٔ جمله‌های داخل را عوض کند؛ می‌شود .

درست

اشتباه

فقط تک‌جمله‌ای‌های متشابه جمع می‌شوند. و قسمت حرفی متفاوتی دارند، پس جمعشان همان می‌ماند. جمع کردن توان‌ها مال ضرب است، نه جمع.

درست ساده‌تر نمی‌شود؛ ولی می‌شود از فاکتور گرفت: .

اشتباه

پرانتز می‌گوید کل به توان ۲ می‌رسد و منفی در منفی مثبت است.

درست؛ ولی (بدون پرانتز) یعنی فقط به توان ۲ می‌رسد.

فراتر از کتابچندجمله‌ای‌هایی که حرف‌ها را می‌کشندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

منحنی نرم حرف‌هایی که روی همین صفحه می‌بینی، با چندجمله‌ای‌ها کشیده شده است. نرم‌افزارهای طراحی و قلم‌های رایانه‌ای هر تکهٔ منحنی را با چیزی به نام منحنی بزیه می‌سازند: چند نقطهٔ کنترل و یک چندجمله‌ای درجهٔ ۲ یا ۳ از یک متغیر که از صفر تا یک تغییر می‌کند. مثلاً بزیهٔ درجهٔ دو، جمله‌هایی مثل ، و دارد؛ اگر این سه را با هم جمع کنی، با همان اتحاد مربع به می‌رسی. همین تساوی است که منحنی را بین نقطه‌های کنترل نگه می‌دارد.

در نرم‌افزارهای طراحی سه‌بعدی هم لبه‌ها و سطح‌های نرم با همین تکه‌منحنی‌ها کشیده می‌شوند و بعد نرم‌افزار برش، آن شکل را به مسیر حرکت نازل چاپگر تبدیل می‌کند. اگر دوست داری ببینی یک شکل ریاضی چطور به جسم واقعی تبدیل می‌شود، دورهٔ لایه را ببین.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲چند اتحاد دیگر، تجزیه و کاربردها

این درس: صفحه‌های ۸۶ تا ۸۹ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. را بسط بده.
  2. از فاکتور بگیر.

جواب: ۱) . ۲) عامل مشترک است: .

چرا اتحادهای بیشتر؟#

در درس قبل دیدی که اتحاد مربع، ضرب‌های طولانی را کوتاه می‌کند. سه الگوی ضرب دیگر هم آن‌قدر زیاد پیش می‌آیند که ارزش دارد یک بار برای همیشه ثابتشان کنیم. هر اتحاد دو کار می‌کند: از چپ به راست بسط می‌دهد (ضرب را باز می‌کند) و از راست به چپ تجزیه می‌کند (عبارت را به ضرب تبدیل می‌کند).

مربع سه‌جمله‌ای#

را می‌شود این‌طور دید: . با اتحاد مربع دوجمله‌ای:

پس:

یعنی مربع هر سه جمله، به‌علاوهٔ دو برابر حاصل‌ضرب هر دوتایی از آن‌ها. سه جفت داریم: ، و . اگر یکی از جمله‌ها منفی باشد، آن را با علامتش جای یا بگذار.

مثال ۱. را بسط بده. جمله‌ها: ، و .

۱. مربع‌ها: ، و .

۲. دو برابر حاصل‌ضرب جفت‌ها: ، و .

۳. جواب: .

اتحاد مزدوج#

دو عبارت و را مزدوج هم می‌گوییم. ضربشان:

قبل از ادامه، حدس بزن: حاصل مثل مربع، جملهٔ وسط دارد؟

دو جملهٔ وسط هم را خنثی می‌کنند. در شکل هم می‌شود دید: اگر از یک مربع مربع کوچک را برداری و تکهٔ باقی‌مانده را جابه‌جا کنی، مستطیلی به ابعاد و ساخته می‌شود.

مثال ۲. .

این اتحاد حساب ذهنی را هم آسان می‌کند. اول تخمین بزن: حدود است. حالا دقیق: . با تخمینمان می‌خواند: کمی کمتر از ۲۵۰۰.

اتحاد جملهٔ مشترک#

وقتی دو پرانتز یک جملهٔ مشترک دارند و جملهٔ دیگرشان فرق دارد:

چرا؟ جدول ضرب را ببین:

دو خانهٔ و با هم می‌شوند، یعنی ، و خانهٔ گوشه است. پس .

یعنی: مربع جملهٔ مشترک، به‌علاوهٔ جمع دو جملهٔ دیگر ضربدر جملهٔ مشترک، به‌علاوهٔ حاصل‌ضرب آن دو.

مثال ۳. : اینجا و . جمعشان و ضربشان . پس .

تجزیه با این اتحادها#

ترتیب کار در تجزیه:

۱. اول ببین عامل مشترکی هست یا نه؛ اگر هست فاکتور بگیر.

۲. اگر دو جمله ماند و هر دو مربع بودند با منفی بینشان: مزدوج، .

۳. اگر سه جمله ماند: یا مربع کامل است (درس قبل)، یا دنبال دو عدد بگرد که ضربشان جملهٔ ثابت و جمعشان ضریب باشد (جملهٔ مشترک).

۴. آخر سر با ضرب کردن جوابت را امتحان کن.

🧠 ترفند (علامت‌ها در تجزیهٔ ): اگر مثبت باشد، دو عدد هم‌علامت‌اند و علامتشان همان علامت است. اگر منفی باشد، دو عدد مخالف‌علامت‌اند و عددی که قدر مطلقش بزرگ‌تر است علامت را می‌گیرد. دلیل: ضرب دو عدد فقط وقتی مثبت است که هم‌علامت باشند؛ و در جمع دو عدد مخالف‌علامت، علامتِ بزرگ‌تر می‌ماند. شرط: ضریب باید ۱ باشد.

مثال ۴. را تجزیه کن. دو عدد می‌خواهیم که ضربشان و جمعشان باشد. جفت‌های ضرب را امتحان می‌کنیم: و ✓. پس .

مثال ۵. را تجزیه کن. عامل مشترک است: . داخل پرانتز مزدوج است: . پس .

مزدوج فقط برای حرف‌های تنها نیست؛ و می‌توانند هر عبارتی باشند: .

حالا تو: را تجزیه کن. (راهنما: کدام دو عدد ضربشان ۱۴ و جمعشان ۹ است؟ جواب: .)

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱با اتحاد مزدوج، حاصل چند است؟
۲تجزیهٔ کدام است؟
۳تجزیهٔ کدام است؟
۴اگر و باشد، چند است؟
۵بعد از بسط و ساده کردن چند جمله به دست می‌آید؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حاصل را بدون ماشین‌حساب پیدا کن.

را بسط بده.

را تجزیه کن.

را تجزیه کن.

را تا جایی که می‌شود تجزیه کن.

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه

اتحاد مزدوج با اتحاد مربع قاطی شده. در ضرب مزدوج‌ها دو جملهٔ و هم را خنثی می‌کنند و جملهٔ وسطی نمی‌ماند.

درست

اشتباه

ضرب ۶ را درست گرفته ولی علامت‌ها را حدسی گذاشته. اینجا ضرب مثبت () و جمع منفی () است، پس هر دو عدد منفی‌اند. ضرب کردن جواب، این اشتباه را فوراً نشان می‌دهد: .

درست

اشتباه

همان اشتباه «پخش کردن توان روی جمع». سه جملهٔ دو برابر حاصل‌ضرب‌ها جا افتاده است.

درست

اشتباه

اتحاد مزدوج فقط برای تفاضل دو مربع است. برابر است، نه .

درست با اتحادهای این فصل تجزیه نمی‌شود؛ ولی .

فراتر از کتابتفاضل دو مربع و رمزهای اینترنتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

اتحاد مزدوج یک روش قدیمی برای پیدا کردن عامل‌های یک عدد هم هست که به ریاضی‌دان فرانسوی، فرما، نسبت می‌دهند. اگر بتوانی یک عدد را به شکل تفاضل دو مربع بنویسی، عامل‌هایش را مجانی گرفته‌ای. مثلاً . فرما از جذر عدد شروع می‌کرد و مربع‌های بعدی را امتحان می‌کرد تا تفاضل، مربع کامل شود.

چرا این مهم است؟ بخش بزرگی از امنیت اینترنت (مثلاً روش رمزنگاری RSA) روی این حقیقت ساخته شده که ضرب دو عدد اول خیلی بزرگ آسان است، ولی تجزیهٔ حاصل‌ضربشان به آن دو عدد برای رایانه‌های امروزی تقریباً ناممکن است. روش فرما وقتی دو عامل خیلی به هم نزدیک باشند سریع جواب می‌دهد؛ برای همین سازندگان کلیدها مراقب‌اند دو عدد اول را بیش از حد نزدیک به هم انتخاب نکنند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳نابرابری‌ها و نامعادله‌ها

این درس: صفحه‌های ۹۰ تا ۹۴ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. معادلهٔ را حل کن.
  2. از فصل ۲: مجموعهٔ روی محور چه شکلی است؟

جواب: ۱) و . ۲) نیم‌خطی که از یک دایرهٔ توخالی روی صفر به سمت چپ ادامه دارد.

چرا نابرابری؟#

خیلی از سؤال‌های واقعی جواب «دقیق» ندارند، بلکه جوابشان یک محدوده است: «حداکثر چند دفتر می‌توانم بخرم؟»، «حداقل چند امتیاز لازم دارم؟»، «سرعت نباید از ۸۰ بیشتر شود». برای این‌ها به‌جای از نمادهای نابرابری استفاده می‌کنیم:

  • : « بزرگ‌تر از »
  • : « کوچک‌تر از »
  • : « بزرگ‌تر یا مساوی »
  • : « کوچک‌تر یا مساوی »

بزرگ‌تر یعنی چه؟#

اگر باشد، یعنی از به اندازهٔ یک عدد مثبت بیشتر است: عددی مثبت مثل هست که . مثل دو کفهٔ ترازو: اگر کفهٔ سنگین‌تر است، باید وزنهٔ مثبتی به کفهٔ اضافه کنی تا تراز شود.

برای هر دو عدد حقیقی و دقیقاً یکی از این سه حالت برقرار است: یا یا . عبارت یعنی «یکی از دو حالت یا »؛ پس درست است. جمله‌ای مثل « منفی نیست» را می‌نویسیم .

اگر عدد بین و باشد ()، می‌نویسیم . روی محور، در پاره‌خط بین و است.

سه خاصیت نابرابری‌ها#

خاصیت ۱: اگر به دو طرف یک نابرابری عددی را اضافه (یا از دو طرف کم) کنیم، نابرابری برقرار می‌ماند: اگر آن‌گاه .

خاصیت ۲: اگر دو طرف را در عددی مثبت ضرب (یا بر آن تقسیم) کنیم، نابرابری برقرار می‌ماند: اگر و آن‌گاه .

خاصیت ۳: اگر دو طرف را در عددی منفی ضرب (یا بر آن تقسیم) کنیم، جهت نابرابری برعکس می‌شود: اگر و آن‌گاه .

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر دو طرف را در ضرب کنیم، باز هم طرف چپ بزرگ‌تر است؟

چرا خاصیت ۳؟ را در نظر بگیر. ضربدر می‌شود و . روی محور، چپ‌تر از است، پس . ضرب در منفی، عددها را آینه‌وار دور صفر برمی‌گرداند و ترتیبشان وارونه می‌شود:

● ● ↔ ● ●

در سمت راست، ۵ دورتر از ۲ است و بزرگ‌تر؛ بعد از آینه شدن، دورتر از است ولی کوچک‌تر.

نامعادله#

نابرابری‌ای که متغیر دارد، مثل ، را نامعادله می‌گوییم. اگر متغیر فقط باشد و درجه‌اش ۱، به آن نامعادلهٔ یک مجهولی درجهٔ اول می‌گوییم. هر عددی که با گذاشتنش به‌جای نابرابری درست شود، یک جواب است. همهٔ جواب‌ها با هم مجموعهٔ جواب نامعادله را می‌سازند. برخلاف معادله، معمولاً بی‌شمار جواب داریم، پس مجموعه را با نماد مجموعه‌ها می‌نویسیم:

یعنی «همهٔ عددهای حقیقی بزرگ‌تر از ۳». روی محور، روی ۳ یک دایرهٔ توخالی می‌کشیم (چون خود ۳ جواب نیست) و سمت راستش را پررنگ می‌کنیم. برای یا دایره را توپر می‌کشیم، چون خود عدد مرزی هم جواب است.

روش حل: مثل معادله، با خاصیت‌های ۱ تا ۳ جمله‌های دار را یک طرف و عددها را طرف دیگر می‌بریم؛ فقط حواسمان هست که هر وقت در منفی ضرب یا بر منفی تقسیم کردیم، جهت را برگردانیم.

مثال ۱. را حل کن.

۱. به دو طرف ۵ اضافه کن (خاصیت ۱): .

۲. دو طرف را بر ۳ (مثبت) تقسیم کن (خاصیت ۲): .

۳. . روی محور:

○ ━━ ━━ ━━ ━━ ━━▶

امتحان: می‌دهد ✓ و می‌دهد که نادرست است، پس ۴ جواب نیست.

مثال ۲. را حل کن.

۱. از دو طرف ۵ کم کن: .

۲. بر تقسیم کن؛ چون منفی است جهت برمی‌گردد: .

۳. امتحان: می‌دهد ✓.

راه دوم، بدون تقسیم بر منفی: را به طرف راست ببر تا ضریبش مثبت شود: ، یعنی و با تقسیم بر ۲: ؛ همان .

🧠 ترفند: اگر می‌ترسی برگرداندن جهت یادت برود، جملهٔ دار را به طرفی ببر که ضریبش مثبت شود؛ آن‌وقت فقط بر عدد مثبت تقسیم می‌کنی و جهت هیچ‌وقت عوض نمی‌شود. دلیل: جابه‌جا کردن جمله‌ها همان اضافه یا کم کردن از دو طرف است (خاصیت ۱) که جهت را عوض نمی‌کند. شرط: آخر کار جواب را از راست به چپ هم درست بخوان: یعنی .

مثال ۳ (کسری). را حل کن.

۱. ک.م.م مخرج‌ها ۶ است. همهٔ جمله‌ها را در ۶ ضرب کن (مثبت است، جهت عوض نمی‌شود): .

۲. پرانتز را باز کن: .

۳. ، پس .

مثال ۴ (مسئله). کرایهٔ یک تاکسی ۲۰ سکه ورودی و برای هر کیلومتر ۵ سکه است. با ۸۰ سکه حداکثر چند کیلومتر می‌شود رفت؟

اول تخمین بزن: اگر ورودی نبود، ۸۰ سکه ۱۶ کیلومتر می‌شد؛ با ورودی کمتر است.

اگر کیلومتر باشد: ، پس و . حداکثر ۱۲ کیلومتر. با تخمینمان می‌خواند: کمتر از ۱۶.

حالا تو: را حل کن. (جواب: ؛ وقتی بر تقسیم می‌کنی، جهت را برگرداندی؟)

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱اگر باشد، کدام نابرابری درست است؟
۲بزرگ‌ترین عدد صحیحی که در نامعادلهٔ صدق می‌کند چند است؟
۳مجموعهٔ جواب کدام است؟
۴چند عدد صحیح در صدق می‌کنند؟
۵اگر باشد، دربارهٔ و چه می‌دانیم؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

نامعادلهٔ را حل کن و مجموعهٔ جواب را بنویس.

نامعادلهٔ را حل کن.

سارا ۱۲۰ سکه دارد. یک خودکار ۱۲ سکه‌ای می‌خرد و می‌خواهد با بقیهٔ پول دفترهای ۱۵ سکه‌ای بخرد. حداکثر چند دفتر می‌تواند بخرد؟

همهٔ عددهای طبیعی‌ای را پیدا کن که در صدق می‌کنند.

می‌دانیم ، و . علامت و را تعیین کن.

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه

تقسیم بر عدد منفی جهت نابرابری را برمی‌گرداند (خاصیت ۳). امتحان کن: در هست ولی از ۸ بزرگ‌تر نیست.

درست

اشتباه

فقط یک جمله در ۳ ضرب شده. برای حذف مخرج، همهٔ جمله‌های دو طرف را در ۳ ضرب کن.

درست

اشتباهاگر آن‌گاه .

وقتی عددها منفی‌اند این درست نیست: ولی . فقط وقتی و هر دو مثبت باشند می‌شود چنین نتیجه‌ای گرفت.

درستبرای و : اگر آن‌گاه (چون و ).

اشتباهجواب روی محور با دایرهٔ توخالی روی ۲ کشیده شده.

علامت یعنی خود ۲ هم جواب است ( درست است)، پس دایره باید توپر باشد. توخالی فقط برای و است.

درست: دایرهٔ توپر روی ۲ و پررنگ کردن سمت راست.

فراتر از کتابنابرابری‌هایی که کارخانه‌ها را می‌چرخانندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

نمادهای و را ریاضی‌دان انگلیسی توماس هریوت به کار برد و کتابش در سال ۱۶۳۱ میلادی، ده سال بعد از مرگش، منتشر شد. صدها سال پیش‌تر خوارزمی با کتاب «جبر و مقابله» نام جبر را به جهان داد؛ همان کاری که ما با «یک طرف بردن جمله‌ها» می‌کنیم.

امروز نابرابری‌ها پشت تصمیم‌های بزرگ‌اند. در روشی به نام برنامه‌ریزی خطی که بعد از جنگ جهانی دوم ساخته شد، یک کارخانه محدودیت‌هایش را با ده‌ها یا هزاران نابرابری درجهٔ اول می‌نویسد («ساعت کار دستگاه از ۴۰ بیشتر نشود»، «مواد اولیه از موجودی بیشتر مصرف نشود») و رایانه بهترین جواب را در محدوده‌ای که همهٔ نابرابری‌ها با هم درست‌اند پیدا می‌کند. شرکت‌های هواپیمایی برنامهٔ پروازها را، و ربات‌های انبار مسیرشان را با همین فکر تنظیم می‌کنند. اگر کنترل ربات برایت جالب است، دورهٔ آیرو را ببین.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۵

۱۵ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

فرق اتحاد با معادله چیست؟

معادله فقط برای بعضی عددها درست است و کار ما پیدا کردن همان عددهاست؛ مثلاً فقط با . اتحاد برای همهٔ عددها درست است، مثل . برای اینکه نشان بدهی یک برابری اتحاد نیست، کافی است یک عدد پیدا کنی که آن را خراب کند.

چرا وقتی دو طرف نابرابری را در منفی ضرب می‌کنیم، جهتش عوض می‌شود؟

ضرب در منفی عددها را دور صفر آینه می‌کند. است، ولی روی محور سمت راست است، یعنی . ترتیب برعکس شده؛ پس علامت را هم برعکس می‌نویسیم.

از کجا بفهمم برای تجزیه کدام اتحاد را به کار ببرم؟

همیشه اول دنبال عامل مشترک بگرد. بعد جمله‌ها را بشمار: دو جمله که تفاضل دو مربع‌اند ← مزدوج. سه جمله ← اول ببین مربع کامل است ()؛ اگر نبود، دو عددی پیدا کن که ضربشان جملهٔ ثابت و جمعشان ضریب باشد. آخر سر با ضرب امتحان کن.

آیا با برابر است؟

بله. قرینهٔ است و مربع یک عدد و قرینه‌اش برابرند. با بسط هم می‌بینی هر دو می‌شوند. ولی با برابر نیست: اولی و دومی است.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی نهم: فصل ۱، مجموعه‌ها، فصل ۲، عددهای حقیقی، فصل ۳، استدلال و اثبات در هندسه، فصل ۴، توان و ریشه، فصل ۶، خط و معادله‌های خطی، فصل ۷، عبارت‌های گویا، فصل ۸، حجم و مساحت