درس ۱معرفی و ساده کردن عبارتهای گویا
این درس: صفحههای ۱۱۴ تا ۱۱۸ کتاب درسی
یادت هست؟#
- کسر را ساده کن.
- از فصل ۵: را تجزیه کن.
جواب: ۱) صورت و مخرج را بر ۱۲ تقسیم کن: . ۲) با اتحاد مزدوج: .
کسرهایی که حرف دارند#
در سالهای قبل با کسرهایی مثل کار کردی که صورت و مخرجشان عدد است. حالا فرض کن هزینهٔ یک اردو ۶۰۰ سکه است و باید بین دانشآموز و ۲ معلم به تساوی تقسیم شود. سهم هر نفر:
این هم یک کسر است، ولی مخرجش یک چندجملهای است (عدد ۶۰۰ هم یک چندجملهای ساده است). به کسری که صورت و مخرجش چندجملهای باشد عبارت گویا میگوییم (همانطور که عدد گویا کسری با صورت و مخرج صحیح است).
اینها عبارت گویا هستند:
آخری هم گویاست، چون میشود آن را نوشت. ضریبها هم میتوانند هر عدد حقیقی باشند، مثل . ولی اینها عبارت گویا نیستند، چون صورت یا مخرجشان چندجملهای نیست: و (متغیر زیر رادیکال)، و (قدر مطلق متغیر).
مقدار عددی و جاهایی که تعریف نمیشود#
برای پیدا کردن مقدار یک عبارت گویا، عدد را جای متغیر میگذاریم. در با میشود .
قبل از ادامه، حدس بزن: همین عبارت با چند میشود؟
جدول مقدارها را ببین:
| تعریف نشده |
با مخرج صفر میشود و عدد نیست، چون تقسیم بر صفر تعریف نشده است. (چرا؟ اگر عددی مثل بود، باید میشد؛ ولی هر عددی ضربدر صفر، صفر است.)
پس برای هر عبارت گویا باید بدانیم به ازای چه مقدارهایی تعریف نمیشود: مقدارهایی که مخرج را صفر میکنند. آنها را با مساوی صفر گذاشتن مخرج پیدا میکنیم. اگر مخرج به شکل ضرب باشد (یا بشود با تجزیهٔ فصل ۵ آن را ضرب کرد)، یک نکته کار را ساده میکند: حاصلضرب چند عبارت فقط وقتی صفر است که دستکم یکی از آنها صفر باشد.
مثال ۱. به ازای چه مقدارهایی از تعریف نمیشود؟
۱. مخرج را تجزیه کن: دو عدد با ضرب ۱۰ و جمع یعنی و : .
۲. یعنی یا .
۳. پس عبارت به ازای و تعریف نمیشود. (صورت هیچ نقشی ندارد.)
مخرجی مثل هیچوقت صفر نمیشود، چون منفی نیست و دستکم ۴ است. چنین عبارتی برای همهٔ عددها تعریف شده است.
ساده کردن#
کسر را با تقسیم صورت و مخرج بر ۱۲ ساده میکنیم: . برای عبارتهای گویا هم همین قانون برقرار است: اگر ، و چندجملهای باشند و و ،
نکتهٔ مهم: فقط عاملهای ضرب را میشود حذف کرد، نه جملههای جمع را. برای همین روش کار این است: صورت و مخرج را کامل تجزیه کن، بعد عاملهای مشترک را حذف کن.
🧠 ترفند: بعد از ساده کردن، یک عدد مجاز (که هیچ مخرجی را صفر نکند) در عبارت اول و عبارت سادهشده بگذار؛ باید یک جواب بدهند. برای مثال ۳ پایین با : عبارت اول و سادهشده ✓. دلیل: ساده کردن مقدار عبارت را عوض نمیکند. شرط: اگر جوابها فرق کرد حتماً اشتباه کردهای؛ برابر شدن با یک عدد فقط امتحان است، نه اثبات.
مثال ۲. را ساده کن. ضریبها: . از : . از : . پس جواب است.
مثال ۳. را ساده کن.
۱. صورت (مزدوج): .
۲. مخرج (جملهٔ مشترک): .
۳. عامل مشترک را حذف کن: .
۴. یادت باشد عبارت اصلی به ازای و تعریف نشده بود؛ ساده کردن این را عوض نمیکند.
مثال ۴ (عاملهای قرینه). قرینهٔ است: . پس . با همین نکته:
حالا تو: را ساده کن. (جواب: ، با شرط .)
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۵ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
عبارت به ازای چه مقدارهایی از تعریف نمیشود؟
را ساده کن.
را ساده کن.
را ساده کن.
را ساده کن.
اشتباههای رایج ۳
اشتباه
۳ در صورت یک جمله است، نه عامل؛ فقط عاملهای ضرب حذف میشوند. امتحان کن: با سمت چپ است ولی سمت راست ۳.
درست سادهتر نمیشود؛ میشود نوشت .
اشتباه
با اتحادها به تجزیه نمیشود؛ است. بدون تجزیهٔ درست، حذف ممنوع است.
درست ساده نمیشود.
اشتباهعبارت به ازای تعریف نمیشود.
صفر شدن صورت مشکلی ندارد: . فقط صفر شدن مخرج عبارت را بیمعنا میکند.
درستعبارت فقط به ازای تعریف نمیشود.
فراتر از کتابعبارت گویا در مدار الکتریکیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
اگر دو مقاومت و را کنار هم (موازی) ببندی، مقاومت کل از یک عبارت گویا به دست میآید:
مثلاً دو مقاومت ۶ و ۳ اهمی با هم اهم میشوند؛ کمتر از هر کدام، چون جریان دو راه برای عبور دارد. مخرج این عبارت هیچوقت صفر نمیشود، چون مقاومتها مثبتاند؛ ولی اگر یکی از مقاومتها صفر باشد (اتصال کوتاه)، کل مقاومت هم صفر میشود و همهٔ جریان از همان راه میرود.
مهندسها هر روز با چنین کسرهایی کار میکنند: عدسی دوربین، بلندگو، فیلترهای صدا و مدارهای رباتها. برای دیدن این رابطه در کار، راهنمای کامل مقاومت را بخوان.
درس ۲محاسبات عبارتهای گویا
این درس: صفحههای ۱۱۹ تا ۱۲۵ کتاب درسی
یادت هست؟#
- حاصل چند است؟
- حاصل چند است؟
جواب: ۱) کسر دوم را وارونه کن: . ۲) مخرج مشترک ۶: .
همان قانونهای کسرهای عددی#
عبارتهای گویا را درست مثل کسرهای عددی ضرب، تقسیم، جمع و تفریق میکنیم. تنها فرقشان این است که قبل و بعد از هر کار باید تجزیه و ساده کنیم، و همیشه فرض میکنیم مخرجها صفر نیستند.
ضرب و تقسیم#
در تقسیم، کسر دوم را وارونه میکنیم و ضرب میکنیم. بهترین ترتیب کار: اول همهچیز را تجزیه کن، بعد عاملهای مشترکِ صورتها و مخرجها را حذف کن، و آخر ضرب کن. اینطوری با عددهای بزرگ و توانهای بالا درگیر نمیشوی.
مثال ۱.
۱. تجزیه: .
۲. و هر کدام یک بار بالا و یک بار پاییناند؛ حذفشان کن.
۳. جواب: .
مثال ۲.
۱. کسر دوم را وارونه کن: .
۲. ضریبها: . حرفها: و .
۳. جواب: .
جمع و تفریق#
قبل از ادامه، حدس بزن: آیا برابر است؟ با و امتحان کن.
سمت چپ است و سمت راست ؛ پس نه. مخرجها را نمیشود جمع کرد، درست مثل کسرهای عددی (). کار را کنار کسر عددی ببین:
| قدم | کسر عددی | عبارت گویا |
|---|---|---|
| مسئله | ||
| مخرج مشترک | ||
| هممخرج | ||
| جواب |
مخرجهای یکسان: صورتها را جمع یا تفریق کن و مخرج را نگه دار: . در تفریق، صورت دوم را داخل پرانتز بگذار، چون منفی روی همهٔ جملههایش اثر میکند.
مثال ۳. .
مخرجهای متفاوت: مثل ، کسرها را هممخرج میکنیم. بهترین مخرج مشترک، کوچکترین مضرب مشترک (ک.م.م) مخرجهای تجزیهشده است: هر عامل با بیشترین تعداد تکرارش.
🧠 ترفند: و ؛ یعنی وقتی صورتها ۱ است، «جمع مخرجها روی ضرب مخرجها». مثلاً . دلیل: همان هممخرج کردن با مخرج است. شرط: صورتها هر دو ۱ باشند.
مثال ۴. .
مثال ۵.
۱. مخرج اول را تجزیه کن: . مخرج دوم است. ک.م.م: .
۲. کسر دوم را در ضرب کن: .
۳. جواب: .
کسر مرکب#
کسری که در صورت یا مخرجش خودش کسر دارد کسر مرکب است. دو راه داریم: (۱) صورت و مخرج را جداگانه ساده کن و بعد بر هم تقسیم کن؛ (۲) صورت و مخرج را در ک.م.م همهٔ مخرجهای کوچک ضرب کن تا کسرها یکجا پاک شوند.
مثال ۶. را با راه دوم ساده کن. مخرجهای کوچک و هستند و ک.م.م آنها است.
۱. صورت × : . مخرج × : .
۲. .
راه اول (جداجدا): صورت و مخرج . تقسیم: . همان جواب؛ راه دوم کوتاهتر بود، چون کسرهای کوچک یکجا پاک شدند.
معادلهای با عبارت گویا#
اگر دو کسر برابر باشند، مثل تناسب «طرفین-وسطین» میکنیم. ولی اول مقدارهایی را که مخرج را صفر میکنند کنار بگذار؛ اگر جواب آخر یکی از آنها بود، پذیرفته نیست.
مثال ۷.
۱. مقدار ممنوع: یعنی .
۲. طرفین-وسطین: ، یعنی و .
۳. ممنوع نیست. امتحان: ✓.
حالا تو: را حساب کن. (جواب: .)
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۵ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
حاصل را به سادهترین صورت بنویس.
حاصل را ساده کن.
حاصل را حساب کن.
حاصل را ساده کن.
کسر مرکب را ساده کن.
اشتباههای رایج ۳
اشتباه
در جمع کسرها مخرجها جمع نمیشوند؛ باید هممخرج کرد. با : سمت چپ ۲ است و سمت راست ۱.
درست
اشتباه
منفی پشت کسر دوم روی همهٔ صورت آن اثر دارد. بدون پرانتز، باید میشد.
درست
اشتباه
در تقسیم، کسر دوم (مقسومعلیه) وارونه میشود، نه اولی.
درست
فراتر از کتابکسرهایی که خودشان را میخورندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
با جمع و تفریق عبارتهای گویا میتوانی این تساوی را ثابت کنی:
حالا جمع ترسناکی مثل را ببین. هر جمله را به شکل تفاضل بنویس: . همهٔ جملههای وسط هم را خنثی میکنند و فقط میماند! به این ترفند «جمع تلسکوپی» میگویند، چون مثل دوربین تاشو، کل جمع در خودش جمع میشود.
مصریان باستان هم کسرها را به صورت جمع کسرهایی با صورت ۱ مینوشتند، مثلاً ، و جدولهای بلندی از این تجزیهها داشتند.
درس ۳تقسیم چندجملهایها
این درس: صفحههای ۱۲۶ تا ۱۲۹ کتاب درسی
یادت هست؟#
- را ساده کن.
- ۱۵۷ را بر ۱۲ تقسیم کن: خارجقسمت و باقیمانده چند است؟
جواب: ۱) . ۲) ، پس خارجقسمت ۱۳ و باقیمانده ۱؛ یعنی .
تقسیم، یعنی «چند بار در آن جا میشود؟»#
عدد ۲۹ را بر ۶ تقسیم کن: خارجقسمت ۴ و باقیمانده ۵ است، چون و باقیمانده از مقسومعلیه کوچکتر است. اسمها را به خاطر بسپار: ۲۹ مقسوم، ۶ مقسومعلیه، ۴ خارجقسمت و ۵ باقیمانده. تقسیم چندجملهایها هم دقیقاً همین است.
۱. تقسیم تکجملهای بر تکجملهای#
مثل ساده کردن کسر: ضریبها را ساده کن و برای هر حرف، با قانون توانها () توانها را کم کن.
مثال ۱. .
۲. تقسیم چندجملهای بر تکجملهای#
همانطور که است، هر جملهٔ صورت را جداگانه بر مخرج تقسیم میکنیم.
مثال ۲. .
(جملهٔ آخر ۱ است، نه صفر: هر عبارت ناصفر تقسیم بر خودش ۱ میشود.)
۳. تقسیم چندجملهای بر چندجملهای#
این کار شبیه تقسیم طولانی عددهاست. اول مقسوم و مقسومعلیه را به ترتیب نزولی توان مرتب کن. بعد این چهار قدم را تکرار کن:
۱. تقسیم: اولین جملهٔ مقسوم را بر اولین جملهٔ مقسومعلیه تقسیم کن؛ این یک جملهٔ خارجقسمت است.
۲. ضرب: همین جمله را در کل مقسومعلیه ضرب کن.
۳. تفریق: حاصل را از مقسوم کم کن (همهٔ علامتهایش را عوض کن و جمع کن). جملهٔ اول همیشه حذف میشود.
۴. ادامه: با عبارتی که مانده دوباره از قدم ۱ شروع کن.
قبل از ادامه، حدس بزن: وقتی بر تقسیم میکنیم، آیا باقیمانده میتواند جملهای مثل داشته باشد؟
نه؛ اگر جملهٔ دار مانده باشد، هنوز میشود آن را بر تقسیم کرد و یک قدم دیگر جلو رفت (مثل عددها که باقیمانده باید از مقسومعلیه کوچکتر باشد). کار وقتی تمام میشود که باقیمانده صفر شود یا درجهٔ باقیمانده از درجهٔ مقسومعلیه کمتر شود.
مثال ۳.
۱. . ضرب: . تفریق: .
۲. . ضرب: . تفریق: .
۳. خارجقسمت و باقیمانده صفر. وقتی باقیمانده صفر است، میگوییم مقسوم بر مقسومعلیه بخشپذیر است: .
همین قدمها در یک جدول:
| دور | جملهٔ خارجقسمت | ضرب در | آنچه بعد از تفریق میماند |
|---|---|---|---|
| ۱ | |||
| ۲ |
راه دوم: با اتحاد جملهٔ مشترک (فصل ۵) هم بود؛ پس تقسیم بر همان را میدهد. وقتی تجزیه آسان است این راه سریعتر است؛ تقسیم طولانی همیشه کار میکند، حتی وقتی باقیمانده صفر نیست.
🧠 ترفند: برای امتحان سریع، بگذار تا تقسیم چندجملهای به تقسیم عددی تبدیل شود: میشود ، میشود و میشود ؛ و واقعاً . دلیل: رابطهٔ «مقسوم = مقسومعلیه × خارجقسمت + باقیمانده» برای هر عددی درست است. شرط: این فقط امتحان است؛ اگر جور درنیامد، جایی اشتباه کردهای.
مثال ۴.
۱. . ضرب: . تفریق: .
۲. . ضرب: . تفریق: .
۳. . ضرب: . تفریق: .
۴. درجهٔ صفر دارد که از درجهٔ (یک) کمتر است؛ کار تمام است. خارجقسمت و باقیمانده .
رابطهٔ تقسیم مثل عددهاست و جوابت را با آن امتحان میکنی:
مقسوم = مقسومعلیه × خارجقسمت + باقیمانده
در مثال ۴: ✓.
توانهای جاافتاده: اگر مقسوم توانی را ندارد، جایش را با ضریب صفر نگه دار تا جملههای همدرجه زیر هم بیفتند. برای بنویس . نتیجه: خارجقسمت و باقیمانده .
حالا تو: را انجام بده. (جواب: با باقیماندهٔ صفر.)
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۵ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
را انجام بده و رابطهٔ تقسیم را بنویس.
خارجقسمت و باقیماندهٔ تقسیم بر را پیدا کن.
را انجام بده.
عدد را طوری پیدا کن که بر بخشپذیر باشد.
مساحت یک مستطیل و طول آن است. عرض مستطیل را بر حسب پیدا کن.
اشتباههای رایج ۴
اشتباهدر نوشته: .
در قدم تفریق، علامت همهٔ جملههای عبارت کمشونده عوض میشود: میشود .
درست
اشتباه را بدون نگه داشتن جای و شروع کرده و جملهها را زیر هم قاطی کرده.
وقتی توانی جا افتاده، جملههای همدرجه دیگر زیر هم نمیافتند و تفریق اشتباه میشود.
درست بنویس؛ خارجقسمت و باقیمانده صفر است.
اشتباه
پخش کردن فقط وقتی مجاز است که صورت جمع باشد: . وقتی مخرج جمع است، نمیشود کسر را تکه کرد. با : سمت چپ ۲ است و سمت راست ۹.
درست همینطور میماند؛ ولی درست است.
اشتباهدر به باقیماندهٔ رسیده و ایستاده.
درجهٔ ۱ دارد، همدرجهٔ مقسومعلیه؛ پس هنوز یک قدم تقسیم مانده. تا درجهٔ باقیمانده کمتر نشده، کار تمام نیست.
درستقدم بعد: و باقیمانده ؛ خارجقسمت .
فراتر از کتابتقسیم چندجملهای در تشخیص خطای دادهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
وقتی فایلی را از اینترنت میگیری یا عکسی را روی فلش کپی میکنی، از کجا معلوم که یک بیت در راه خراب نشده؟ بیشتر پروتکلها (مثل وایفای، USB و فایلهای فشرده) از روشی به نام CRC استفاده میکنند که دقیقاً یک تقسیم چندجملهای است. رشتهٔ بیتها را ضریبهای یک چندجملهای در نظر میگیرند (مثلاً ۱۱۰۱ یعنی ) و آن را بر یک چندجملهای ثابت تقسیم میکنند. باقیمانده را کنار داده میفرستند.
گیرنده همان تقسیم را دوباره انجام میدهد. اگر باقیمانده فرق کند، میفهمد داده خراب شده و دوباره درخواستش میکند. تنها فرق با تقسیم کلاس این است که ضریبها فقط ۰ و ۱ هستند و حساب میشود؛ پس تفریق همان جمع است و رایانه آن را خیلی سریع انجام میدهد.
آزمون فصل ۷
۱۵ سؤال از همهٔ درسها، ۲۰ دقیقه.
اگر میخواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی
خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی
هیچ ایدهٔ پیشرفتهای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشهای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع میکنیم و به همان ریاضیای میرسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش میبیند — بدون حفظکردنِ بیدلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بودهای.
- ۸ ترم
- ۷۳ فصل
- همهٔ فصلها رایگان
پرسشهای رایج
وقتی عبارت را ساده کردیم، چرا هنوز باید مقدارهای ممنوع را بگوییم؟
چون ساده کردن، عبارت اصلی را عوض نمیکند. و برای همهٔ عددها یکیاند جز : اولی آنجا تعریف نشده ولی دومی ۴ میدهد. برای همین مینویسیم با شرط .
چرا نمیشود را در خط زد؟
چون در صورت، یک جمله است، نه عامل ضرب. حذف فقط برای عاملهایی است که کل صورت و کل مخرج را ضرب میکنند. اگر خط بزنی جواب ۳ (یا ۴) میشود، ولی با حاصل ۴ و با حاصل ۲ است؛ پس عدد ثابتی نیست.
تقسیم چندجملهایها کی تمام میشود؟
وقتی باقیمانده صفر شود یا درجهاش از درجهٔ مقسومعلیه کمتر شود. مثلاً در تقسیم بر (درجهٔ ۱) باقیمانده باید یک عدد باشد؛ اگر هنوز دارد، یک قدم دیگر مانده است.
عبارت گویا چه ربطی به عدد گویا دارد؟
عدد گویا کسری است که صورت و مخرجش عدد صحیح است؛ عبارت گویا کسری است که صورت و مخرجش چندجملهای است. اگر در یک عبارت گویا با ضریبهای صحیح بهجای متغیر یک عدد صحیح بگذاری (و مخرج صفر نشود)، یک عدد گویا به دست میآید. قانونهای ساده کردن و چهار عمل هم در هر دو یکی است.
برای عمیقتر یاد گرفتن
راهنمای قدمبهقدم ریاضیفصلهای دیگر ریاضی نهم: فصل ۱، مجموعهها، فصل ۲، عددهای حقیقی، فصل ۳، استدلال و اثبات در هندسه، فصل ۴، توان و ریشه، فصل ۵، عبارتهای جبری، فصل ۶، خط و معادلههای خطی، فصل ۸، حجم و مساحت


