آموزش ریاضی نهم · فصل ۸

حجم و مساحت، به زبان ساده

توپی که دقیق درون قوطی استوانه‌ای جا شده، ماکت هرم سنگی کنار کلاه بوقی و بستنی قیفی، و گستردهٔ باز شدهٔ مخروط و هرم کنار پرتقالی که از وسط نصف شده

در این فصل می‌بینی چرا حجم کره دو‌سوم استوانه‌ای است که دورش جا می‌شود و چرا سطحش چهار برابر یک دایره است. بعد هرم و مخروط را می‌شناسی و می‌فهمی چرا حجمشان یک‌سوم منشور و استوانه است. آخر فصل گسترده‌ها و مساحت جانبی، حجم‌هایی که از چرخاندن شکل‌های صاف ساخته می‌شوند و سطح مقطع‌ها را کار می‌کنی.

صفحه‌های ۱۳۰ تا ۱۴۳ کتاب۳ درس۳۰ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی کره را تعریف کنی و حجم و سطح کره و نیم‌کره را حساب کنی.
  • می‌توانی هرم، هرم منتظم و مخروط را بشناسی و حجمشان را با پیدا کنی.
  • می‌توانی با فیثاغورس ارتفاع هرم را از ارتفاع وجه جانبی، و ارتفاع مخروط را از فاصلهٔ رأس تا محیط قاعده پیدا کنی.
  • می‌توانی مساحت جانبی و کل هرم را از روی گسترده‌اش حساب کنی و از گستردهٔ مخروط شعاع قاعده‌اش را پیدا کنی.
  • می‌توانی حجم‌های دورانی و سطح مقطع کره و مکعب را تشخیص بدهی.

پیش‌نیاز: مساحت دایره و چندضلعی‌ها، حجم منشور و استوانه (ریاضی هفتم و هشتم)، رابطهٔ فیثاغورس، و رادیکال و نماد علمی (فصل ۴).

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (نهم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی نهم کدام درس است؟

درس ۱حجم و مساحت کره

این درس: صفحه‌های ۱۳۱ تا ۱۳۴ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. حجم استوانه‌ای با شعاع قاعدهٔ و ارتفاع چطور حساب می‌شود؟
  2. مساحت دایره‌ای به شعاع ۳ چند است؟

جواب: ۱) مساحت قاعده × ارتفاع: . ۲) .

کره چیست؟#

تیلهٔ شیشه‌ای، حباب صابون و ماه (تقریباً) کره‌اند. دایره را می‌شناسی: همهٔ نقطه‌های یک صفحه که از یک نقطهٔ ثابت (مرکز) به یک فاصلهٔ ثابت (شعاع) هستند. کره همین تعریف است، فقط در فضا:

کره مجموعهٔ همهٔ نقطه‌هایی از فضاست که از یک نقطهٔ ثابت به نام مرکز به یک اندازهٔ ثابت فاصله دارند. این اندازهٔ ثابت شعاع کره () است و پاره‌خطی که از مرکز می‌گذرد و دو سرش روی کره است، قطر ().

اگر کره را با صفحه‌ای که از مرکزش می‌گذرد نصف کنی، دو نیم‌کره به دست می‌آید.

حجم کره: کره درون استوانه#

یک توپ به شعاع را در قوطی استوانه‌ای بگذار که توپ دقیقاً در آن جا شود: از دیواره‌ها، بالا و پایین به آن بچسبد. در این حالت می‌گوییم کره در استوانه محاط شده است. شعاع قاعدهٔ این استوانه و ارتفاعش است، پس حجم استوانه:

قبل از ادامه، حدس بزن: توپ چه کسری از این قوطی را پر می‌کند؟ نصفش؟ بیشتر؟ کمتر؟

حالا آزمایش: اگر قوطی را پر از آب کنی و توپ را داخلش فرو ببری، دقیقاً آب بیرون می‌ریزد و آن می‌ماند. یعنی حجم کره حجم استوانه است:

مساحت سطح کره#

اگر یک نیم‌کره را روی کاغذ بگذاری و دور قاعده‌اش دایره بکشی، معلوم می‌شود برای پوشاندن سطح خمیدهٔ نیم‌کره دقیقاً دو دایرهٔ هم‌اندازهٔ قاعده لازم است (مثلاً با چسباندن تکه‌های بریده‌شدهٔ دو دایرهٔ کاغذی روی آن). مساحت قاعده است، پس سطح خمیدهٔ نیم‌کره و سطح کل کره دو برابر آن است:

یعنی سطح کره چهار برابر مساحت دایره‌ای است که از وسطش می‌گذرد.

دقت کن: حجم، توان ۳ دارد (مکعب سانتی‌متر) و مساحت توان ۲ (سانتی‌متر مربع). اگر قطر داده شد، اول نصفش کن تا شعاع به دست بیاید.

مثال ۱. حجم و سطح کره‌ای به شعاع ۳ سانتی‌متر را پیدا کن.

اول تخمین بزن: این کره داخل مکعبی به ضلع ۶ (قطرش) جا می‌شود که حجمش است. کره گوشه‌های مکعب را پر نمی‌کند، پس حجمش کمتر از ۲۱۶ است؛ شاید حدود نصفش.

۱. سانتی‌متر مکعب.

۲. سانتی‌متر مربع. (اینکه دو عدد یکی شدند فقط برای اتفاق می‌افتد؛ واحدهایشان هم فرق دارد.)

۳. با : حجم تقریباً سانتی‌متر مکعب. با تخمینمان می‌خواند؟ بله؛ کمتر از ۲۱۶ و کمی بیشتر از نصف آن.

اگر شعاع بزرگ شود#

جدول کره‌هایی با شعاع ۱، ۲ و ۳ را ببین:

شعاع سطح حجم
۱
۲
۳

از شعاع ۱ به ۲، سطح ۴ برابر شد و حجم ۸ برابر؛ از ۱ به ۳، سطح ۹ برابر و حجم ۲۷ برابر.

🧠 ترفند: اگر شعاع کره برابر شود، سطحش برابر و حجمش برابر می‌شود. دلیل: در فرمول سطح به توان ۲ است و در فرمول حجم به توان ۳؛ و . شرط: فقط شعاع عوض شود؛ این قاعده برای هر دو شکل متشابه دیگر هم درست است (طول‌ها برابر، مساحت‌ها برابر، حجم‌ها برابر).

مثال ۲. سه توپ تنیس به شعاع ۳ سانتی‌متر روی هم در قوطی استوانه‌ای جا شده‌اند، طوری که قوطی دقیقاً به اندازهٔ آن‌هاست. چه کسری از قوطی خالی می‌ماند؟

۱. قوطی: شعاع قاعده ۳ و ارتفاع سه قطر یعنی ۱۸، پس .

۲. یک توپ: ؛ سه توپ: .

۳. فضای خالی: سانتی‌متر مکعب، یعنی قوطی؛ همان نسبتی که برای یک کره در استوانهٔ محیطش دیدیم.

مثال ۳ (نیم‌کره). یک وزنهٔ کاغذ شیشه‌ای به شکل نیم‌کرهٔ توپر به شعاع ۳ سانتی‌متر را کاملاً با کاغذ کادو می‌پوشانیم. چقدر کاغذ لازم است (بدون در نظر گرفتن هدر رفتن)؟

۱. سطح خمیده: .

۲. کف تخت (یک دایره): .

۳. روی هم: سانتی‌متر مربع. (اگر جسم فقط یک پوستهٔ نیم‌کره‌ای و بدون کف بود، مثل یک گنبد، فقط سطح خمیده یعنی حساب می‌شد.)

مثال ۴ (نماد علمی). شعاع ماه حدود کیلومتر است. سطح ماه تقریباً کیلومتر مربع است.

حالا تو: حجم نیم‌کره‌ای به شعاع ۳ را بر حسب بنویس. (جواب: نصف ، یعنی .)

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حجم کره‌ای به شعاع ۳ سانتی‌متر سانتی‌متر مکعب است. چند است؟
۲مساحت سطح کره‌ای به قطر ۱۰ سانتی‌متر کدام است؟
۳اگر شعاع یک کره دو برابر شود، حجمش چند برابر می‌شود؟
۴مساحت کل یک نیم‌کرهٔ توپر به شعاع ۴ سانتی‌متر است. چند است؟
۵کدام جمله تعریف کره است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

قطر یک توپ ۱۲ سانتی‌متر است. حجم و سطح آن را بر حسب و با پیدا کن.

سطح یک کره سانتی‌متر مربع است. حجم آن را پیدا کن.

یک گلولهٔ فلزی کروی به شعاع ۳ سانتی‌متر را ذوب می‌کنیم و از آن استوانه‌ای به شعاع قاعدهٔ ۳ سانتی‌متر می‌سازیم. ارتفاع استوانه چقدر است؟

کاسه‌ای نیم‌کره‌ای به شعاع داخلی ۶ سانتی‌متر پر از آب است. آب را در لیوانی استوانه‌ای به شعاع قاعدهٔ ۴ سانتی‌متر می‌ریزیم. آب تا چه ارتفاعی بالا می‌آید؟

شعاع دو کره ۲ و ۶ سانتی‌متر است. نسبت حجم کرهٔ کوچک به بزرگ و نسبت سطح آن‌ها را پیدا کن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهکره به قطر ۸:

فرمول‌ها با شعاع نوشته شده‌اند. گذاشتن قطر، حجم را ۸ برابر بزرگ‌تر می‌کند.

درست و .

اشتباهمساحت کل نیم‌کرهٔ توپر به شعاع :

فقط سطح خمیده است. نیم‌کرهٔ توپر یک قاعدهٔ تخت دایره‌ای هم دارد.

درستمساحت کل: .

اشتباه«اگر شعاع دو برابر شود، حجم هم دو برابر می‌شود.»

حجم با تغییر می‌کند، نه با . هر سه بُعد دو برابر می‌شوند.

درستحجم برابر و سطح برابر می‌شود.

فراتر از کتابچرا حباب‌ها و سیاره‌ها کروی‌اند؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

از میان همهٔ شکل‌هایی که یک حجم مشخص دارند، کره کمترین سطح را دارد. حباب صابون برای کم کردن کشش سطحی‌اش کروی می‌شود، و گرانش جرم یک سیارهٔ بزرگ را از همه طرف به سمت مرکز می‌کشد تا شکلی نزدیک به کره بسازد. نسبت حجم به سطح کره است؛ هرچه کره بزرگ‌تر، نسبت حجم به سطحش بیشتر. برای همین حیوان‌ها در سرما خود را جمع و گرد می‌کنند تا سطح کمتری گرما از دست بدهد.

ارشمیدس، دانشمند یونانی، کشف نسبت بین کره و استوانهٔ محیط بر آن را آن‌قدر دوست داشت که خواسته بود شکل کره درون استوانه را روی سنگ قبرش حک کنند. اگر می‌خواهی کره و حجم‌های دیگر را با چاپگر سه‌بعدی بسازی و ببینی فرمول‌ها در عمل چه می‌گویند (مثلاً چقدر فیلامنت لازم است)، دورهٔ لایه را ببین.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲حجم هرم و مخروط

این درس: صفحه‌های ۱۳۵ تا ۱۳۹ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. حجم یک منشور چطور حساب می‌شود؟ حجم مکعبی به ضلع ۳ چند است؟
  2. در مثلث قائم‌الزاویه‌ای وتر ۱۳ و یک ضلع ۵ است. ضلع دیگر چند است؟

جواب: ۱) مساحت قاعده × ارتفاع؛ برای مکعب . ۲) ، پس ۱۲.

هرم#

هرم‌های مصر، چادر مسافرتی و نوک بعضی برج‌ها هرمی‌اند. هرم شکلی فضایی است که یک وجه زیرین به نام قاعده دارد که یک چندضلعی است. روی همهٔ ضلع‌های قاعده مثلث‌هایی ساخته شده که در یک نقطه به نام رأس به هم می‌رسند؛ این مثلث‌ها وجه‌های جانبی هستند. پس هرمی که قاعده‌اش ضلعی است، وجه جانبی دارد.

ارتفاع هرم فاصلهٔ رأس تا قاعده است، یعنی طول پاره‌خط عمودی که از رأس بر صفحهٔ قاعده رسم می‌شود. هرم را با رأس شروع به نام‌گذاری می‌کنیم: هرم یعنی رأس و قاعدهٔ .

هرم منتظم: اگر قاعده یک چندضلعی منتظم (همهٔ ضلع‌ها و زاویه‌ها برابر) باشد و وجه‌های جانبی همه هم‌نهشت (مثلث‌های متساوی‌الساقین برابر)، هرم منتظم است. در هرم منتظم پای ارتفاع دقیقاً روی مرکز قاعده می‌افتد.

حجم هرم#

قبل از ادامه، حدس بزن: هرمی که قاعده و ارتفاعش با یک منشور برابر است، چه کسری از آن منشور را پر می‌کند؟ نصفش؟

یک منشور مثلثی را می‌شود با سه برش به سه هرم تقسیم کرد که دوبه‌دو قاعده‌های هم‌مساحت و ارتفاع‌های برابر دارند. از طرف دیگر، دو هرم که قاعده‌های هم‌مساحت و ارتفاع‌های برابر دارند، حجمشان برابر است. پس هر کدام از این سه هرم یک‌سوم منشور است. حجم منشور «مساحت قاعده × ارتفاع» است، پس حجم هرم:

که مساحت قاعده و ارتفاع است. به زبان ساده: هرم یک‌سوم منشوری است که همان قاعده و همان ارتفاع را دارد.

پس جواب حدس، نصف نیست؛ یک‌سوم است.

مثال ۱. هرمی با قاعدهٔ مستطیل و ارتفاع ۹ سانتی‌متر: و سانتی‌متر مکعب.

🧠 ترفند: ضرب در را با عاملی انجام بده که بر ۳ بخش‌پذیر است: . دلیل: ترتیب ضرب جواب را عوض نمی‌کند و عدد ساده‌ای است. شرط: اگر هیچ عاملی بر ۳ بخش‌پذیر نبود، جواب کسری می‌ماند و اشکالی ندارد.

پیدا کردن ارتفاع با فیثاغورس#

گاهی ارتفاع داده نمی‌شود، ولی ارتفاع یک وجه جانبی معلوم است. در هرم منتظم، هر وجه جانبی مثلثی متساوی‌الساقین است؛ اگر وسط یک ضلع قاعده باشد، پاره‌خط (از رأس تا وسط آن ضلع) ارتفاع همان وجه است. در هرم منتظم با قاعدهٔ مربع، رأس ، مرکز قاعده و نقطهٔ یک مثلث قائم‌الزاویه می‌سازند (زاویهٔ قائمه است) و نصف ضلع قاعده است.

مثال ۲. هرم منتظمی با قاعدهٔ مربع به ضلع ۱۰ که ارتفاع هر وجه جانبی‌اش است. حجمش چقدر است؟

اول تخمین بزن: ارتفاع هرم ضلع قائمهٔ مثلثی است که وترش است، پس کمی کمتر از ۱۳ است.

۱. (نصف ضلع).

۲. فیثاغورس در مثلث : ، پس .

۳. . ارتفاع ۱۲ با تخمینمان می‌خواند (کمی کمتر از ۱۳)؛ و این همان مثلث ۵، ۱۲، ۱۳ از فصل ۳ است.

مخروط#

حالا قاعدهٔ یک هرم منتظم را مثلث، بعد مربع، بعد شش‌ضلعی، بعد صدضلعی بگیر. هرچه تعداد ضلع‌ها بیشتر شود، قاعده به دایره و هرم به شکلی گرد نزدیک‌تر می‌شود: مخروط. مخروط شکلی شبیه هرم منتظم است که قاعده‌اش دایره است و پای ارتفاعش مرکز همان دایره. پس حجمش هم مثل هرم است:

یعنی مخروط یک‌سوم استوانه‌ای است که همان قاعده و همان ارتفاع را دارد. دو جفت را کنار هم ببین:

شکل با «ته صاف» حجم شکل نوک‌تیز با همان قاعده و ارتفاع حجم
منشور هرم
استوانه مخروط

مثال ۳. مخروطی به شعاع قاعدهٔ ۳ و ارتفاع ۴: . فاصلهٔ رأس تا محیط قاعده‌اش هم است.

مثال ۴ (مخروط از کاغذ). از یک نیم‌دایرهٔ کاغذی به شعاع ۱۲ سانتی‌متر یک مخروط می‌سازیم. شعاع دایرهٔ کاغذی، فاصلهٔ رأس تا محیط قاعدهٔ مخروط می‌شود () و طول کمان نیم‌دایره، محیط قاعدهٔ مخروط.

۱. کمان: نصف محیط دایرهٔ بزرگ: .

۲. محیط قاعده: ، پس .

۳. ارتفاع: .

۴. سانتی‌متر مکعب.

🧠 ترفند: اگر مخروط را از کسر از یک دایرهٔ کاغذی به شعاع بسازی (مثلاً برای نیم‌دایره)، شعاع قاعده است. اینجا . دلیل: طول کمان است و باید با محیط قاعده برابر باشد؛ از دو طرف ساده می‌شود. شرط: کاغذ بدون هم‌پوشانی و بدون فاصله لوله شود.

حالا تو: استوانه‌ای حجم دارد. مخروطی با همان قاعده و ارتفاع چه حجمی دارد؟ (جواب: .)

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱هرمی با مساحت قاعدهٔ ۲۴ سانتی‌متر مربع و ارتفاع ۵ سانتی‌متر چه حجمی دارد؟ (به سانتی‌متر مکعب)
۲حجم مخروطی به شعاع قاعدهٔ ۳ و ارتفاع ۵ کدام است؟
۳یک استوانه و یک مخروط قاعدهٔ برابر و ارتفاع برابر دارند. کدام درست است؟
۴هرمی که قاعده‌اش شش‌ضلعی است، چند وجه جانبی دارد؟
۵فاصلهٔ رأس یک مخروط تا محیط قاعده‌اش () ۱۰ و شعاع قاعده‌اش ۶ است. ارتفاع مخروط چند است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حجم هرمی با قاعدهٔ مربع به ضلع ۶ سانتی‌متر و ارتفاع ۸ سانتی‌متر را پیدا کن.

در هرم منتظمی با قاعدهٔ مربع به ضلع ۶، ارتفاع هر وجه جانبی ۵ است. ارتفاع و حجم هرم را پیدا کن.

لیوانی مخروطی به شعاع دهانهٔ ۳ و ارتفاع ۱۰ سانتی‌متر پر از آب است. آب را در لیوانی استوانه‌ای با همان شعاع قاعده می‌ریزیم. آب تا چه ارتفاعی بالا می‌آید؟

از یک دایرهٔ کاغذی به شعاع ۹ سانتی‌متر یک مخروط می‌سازیم. شعاع قاعده، ارتفاع و حجم مخروط را پیدا کن.

حجم یک هرم ۵۰ سانتی‌متر مکعب و مساحت قاعده‌اش ۱۵ سانتی‌متر مربع است. ارتفاعش چقدر است؟ منشوری با همان قاعده و ارتفاع چه حجمی دارد؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهحجم مخروط به شعاع ۲ و ارتفاع ۶:

این حجم استوانه است. مخروط (و هرم) یک‌سوم منشور یا استوانهٔ هم‌قاعده و هم‌ارتفاع است.

درست

اشتباهدر مخروطی با (فاصلهٔ رأس تا محیط قاعده) و شعاع ۵، حجم را با حساب کرده.

فاصلهٔ رأس تا لبهٔ قاعده است و از ارتفاع بلندتر است. ارتفاع عمود بر قاعده است و باید با فیثاغورس پیدا شود.

درست و .

اشتباهمخروطی که از نیم‌دایره‌ای به شعاع ۱۴ ساخته شده، شعاع قاعدهٔ ۱۴ دارد.

شعاع کاغذ، فاصلهٔ رأس تا محیط قاعده () می‌شود، نه شعاع قاعده. شعاع قاعده را از برابر گذاشتن طول کمان و محیط قاعده پیدا می‌کنیم.

درستکمان = محیط قاعده ، پس .

فراتر از کتابهرم بزرگ جیزه با یک فرمولبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

هرم بزرگ خوفو در مصر حدود ۴۵۰۰ سال پیش ساخته شد. قاعده‌اش تقریباً مربعی به ضلع ۲۳۰ متر و ارتفاع اولیه‌اش حدود ۱۴۶ متر بوده. با فرمول همین درس:

یعنی حدود دو و نیم میلیون متر مکعب سنگ! جالب است که خود مصریان هم فرمول حجم هرم را می‌شناختند: در «پاپیروس مسکو» که نزدیک به ۴۰۰۰ سال قدمت دارد، حجم یک هرمِ سربریده درست محاسبه شده است.

مخروط‌ها هم همه‌جا هستند: قیف، بستنی قیفی، نوک موشک و بلندگو. مهندسان نوک موشک و هواپیما را مخروطی می‌سازند تا هوا راحت‌تر از کنارش بگذرد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳سطح و حجم

این درس: صفحه‌های ۱۴۰ تا ۱۴۳ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. مساحت مثلثی با قاعدهٔ ۸ و ارتفاع ۵ چند است؟
  2. محیط دایره‌ای به شعاع ۱۲ چند است؟

جواب: ۱) . ۲) .

سطح یعنی گسترده#

اگر یک جعبهٔ مقوایی را از لبه‌هایش باز کنی و صاف روی میز بگذاری، به آن گستردهٔ جعبه می‌گوییم. مساحت گسترده همان مساحت کل سطح شکل است: مقدار مقوا یا رنگی که برای پوشاندن بیرونش لازم است.

گستردهٔ یک مکعب، مثلاً این شکل صلیبی از شش مربع است که اگر تا بزنی، مکعب می‌شود:

■
■ ■ ■ ■
■
  • مکعب به ضلع : شش مربع، مساحت کل .
  • مکعب مستطیل به ابعاد ، ، : سه جفت مستطیل، مساحت کل .
  • هرم: گسترده‌اش یک قاعده و چند مثلث است. مساحت جانبی = جمع مساحت مثلث‌ها؛ مساحت کل = مساحت جانبی + مساحت قاعده. در هرم منتظم همهٔ مثلث‌ها برابرند، پس مساحت جانبی = تعداد وجه‌ها × × ضلع قاعده × ارتفاع وجه جانبی.

مثال ۱. هرم منتظمی با قاعدهٔ مربع به ضلع ۸ که ارتفاع هر وجه جانبی‌اش ۵ است: هر وجه جانبی ؛ مساحت جانبی ؛ مساحت کل .

گستردهٔ مخروط#

اگر مخروط کاغذی را در امتداد پاره‌خطی از رأس تا محیط قاعده ببری و باز کنی، قسمتی از یک دایره (تکه‌ای مثل برش پیتزا) به دست می‌آید. شعاع این دایره همان فاصلهٔ رأس تا محیط قاعده () است، و طول کمانش دقیقاً دور قاعدهٔ مخروط را می‌پوشاند، پس برابر محیط قاعده است. برعکس، اگر قسمتی از یک دایرهٔ کاغذی را لوله کنیم، از همین تساوی شعاع قاعدهٔ مخروط به دست می‌آید.

مثال ۲. از یک دایرهٔ کاغذی به شعاع ۱۲ سانتی‌متر سطح یک مخروط را می‌سازیم.

اول تخمین بزن: اگر از کل دایره استفاده می‌شد، کاغذ صاف می‌ماند و شعاع قاعده ۱۲ می‌شد؛ با دوسوم دایره، شعاع قاعده کمتر است.

۱. طول کمان: .

۲. محیط قاعده: ، پس . با تخمین می‌خواند (کمتر از ۱۲)؛ و همان ترفند درس قبل را تأیید می‌کند: .

۳. با فیثاغورس ارتفاع هم پیدا می‌شود: .

حجم‌های دَورانی#

اگر یک شکل صاف را مثل در دور لولایش، حول یک خط بچرخانی، یک حجم ساخته می‌شود:

  • مستطیل حول یک ضلعش ← استوانه؛ آن ضلع ارتفاع می‌شود و ضلع دیگر شعاع.
  • مثلث قائم‌الزاویه حول یک ضلع قائمه ← مخروط؛ ضلع محور ارتفاع و ضلع دیگر شعاع است.
  • نیم‌دایره حول قطرش ← کره؛ ربع دایره حول یک شعاعش ← نیم‌کره.

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر یک مثلث قائم‌الزاویه را یک بار حول یک ضلع قائمه و یک بار حول ضلع قائمهٔ دیگر بچرخانیم، دو مخروط هم‌حجم می‌شوند؟

مثال ۳. مثلث قائم‌الزاویه‌ای با ضلع‌های قائمهٔ ۵ و ۹ را حول ضلع ۹ می‌چرخانیم: مخروطی با و ؛ حجم . اگر مستطیل را حول ضلع ۹ بچرخانیم، استوانه‌ای با حجم به دست می‌آید؛ باز هم سه برابر.

حالا همان مثلث را حول ضلع ۵ بچرخان: و ، حجم . پس جواب حدس «نه» است: . ضلعی که شعاع می‌شود به توان ۲ می‌رسد، پس اثرش بیشتر است.

مثال ۴. ربع دایره‌ای به شعاع ۶ را حول یکی از شعاع‌هایش می‌چرخانیم: نیم‌کره‌ای به شعاع ۶، با حجم .

نماها و برش‌ها#

یک حجم را از بالا، روبه‌رو و کنار که نگاه کنی، سه شکل صاف می‌بینی که به آن‌ها نما می‌گوییم. مثلاً هرم منتظمی با قاعدهٔ مربع از بالا یک مربع است با دو قطرش (یال‌های جانبی)، و از روبه‌رو یک مثلث.

اگر یک حجم را با یک صفحه ببری، سطح مقطع به دست می‌آید:

  • اگر صفحه‌ای از درون کره بگذرد، مقطع همیشه یک دایره است. بزرگ‌ترین مقطع وقتی است که صفحه از مرکز بگذرد؛ شعاعش همان است. هرچه صفحه از مرکز دورتر شود دایره کوچک‌تر می‌شود، تا جایی که صفحه فقط به کره مماس شود و مقطع به یک نقطه برسد.
  • مکعب به ضلع با صفحه‌ای موازی یک وجه: مربع . با صفحه‌ای که از دو یال روبه‌روی هم (قطر دو وجه) بگذرد: مستطیلی به ابعاد و (قطر مربع با فیثاغورس ).

حالا تو: مساحت کل مکعبی به ضلع ۳ چقدر است؟ (جواب: .)

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱مساحت کل سطح مکعبی به ضلع ۳ سانتی‌متر چند سانتی‌متر مربع است؟
۲اگر یک مستطیل را حول یکی از ضلع‌هایش دوران دهیم، چه حجمی ساخته می‌شود؟
۳مساحت جانبی هرم منتظمی با قاعدهٔ مربع به ضلع ۶ که ارتفاع هر وجه جانبی‌اش ۴ است، چند است؟
۴صفحه‌ای از درون یک کره می‌گذرد و آن را به دو تکه می‌بُرد. سطح مقطع چه شکلی است؟
۵از یک دایرهٔ کاغذی به شعاع ۱۵ سانتی‌متر سطح یک مخروط را می‌سازیم. شعاع قاعدهٔ مخروط چند سانتی‌متر است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

مساحت کل سطح جعبه‌ای به شکل مکعب مستطیل با ابعاد ۲، ۳ و ۴ سانتی‌متر را پیدا کن.

هرم منتظمی قاعدهٔ شش‌ضلعی منتظم به ضلع ۴ دارد و ارتفاع هر وجه جانبی آن ۹ است. مساحت جانبی را پیدا کن.

از یک دایرهٔ کاغذی به شعاع ۱۵ سانتی‌متر سطح یک مخروط را ساخته‌ایم. شعاع قاعده، ارتفاع و حجم مخروط را پیدا کن.

مثلث قائم‌الزاویه‌ای ضلع‌های قائمهٔ ۳ و ۴ دارد. یک بار حول ضلع ۴ و یک بار حول ضلع ۳ دوران می‌دهیم. حجم دو مخروط را مقایسه کن.

مکعبی به ضلع ۴ را با صفحه‌ای می‌بریم که از دو یال روبه‌روی هم (که روی یک وجه نیستند) می‌گذرد. سطح مقطع چه شکلی است و مساحتش چقدر است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهمساحت کل هرم منتظم با قاعدهٔ مربع به ضلع ۶ و ارتفاع وجه جانبی ۴:

این مساحت جانبی است. سطح کل، قاعده را هم دارد.

درستمساحت کل: .

اشتباهمستطیل را حول ضلع ۵ دوران دادیم؛ حجم:

ضلعی که محور دوران است ارتفاع استوانه می‌شود و ضلع دیگر شعاع. اینجا شعاع و ارتفاع جابه‌جا شده‌اند.

درستشعاع ۲ و ارتفاع ۵: .

اشتباه«دوران مثلث قائم‌الزاویه حول وترش، یک مخروط می‌سازد.»

فقط دوران حول یک ضلع قائمه یک مخروط می‌دهد. دوران حول وتر، دو مخروط می‌سازد که قاعده‌هایشان به هم چسبیده است.

درستحول ضلع قائمه: یک مخروط. حول وتر: دو مخروطِ قاعده‌به‌قاعده.

فراتر از کتاببرش زدن، از چاپگر سه‌بعدی تا سی‌تی‌اسکنبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

چاپگر سه‌بعدی یک جسم را یک‌جا نمی‌سازد؛ نرم‌افزاری به نام اسلایسر مدل را با صدها صفحهٔ افقی موازی برش می‌زند و چاپگر هر سطح مقطع را لایه‌به‌لایه روی قبلی می‌سازد. وقتی یک کره چاپ می‌شود، لایه‌ها دایره‌هایی‌اند که اول بزرگ می‌شوند و از وسط به بعد کوچک؛ همان چیزی که در این درس دیدی. نرم‌افزار حجم و سطح را هم حساب می‌کند تا بگوید چقدر مادهٔ پلاستیکی و چه زمانی لازم است. دورهٔ لایه این مسیر را از مدل تا جسم واقعی نشان می‌دهد.

دستگاه سی‌تی‌اسکن در بیمارستان برعکس کار می‌کند: از بدن تصویر سطح مقطع‌های پشت سر هم می‌گیرد و رایانه از روی این برش‌ها یک مدل سه‌بعدی می‌سازد.

مساحت جانبی مخروط (فراتر از کتاب). گستردهٔ مخروط قسمتی از دایره‌ای به شعاع است که طول کمانش است. این تکه همان کسری از دایرهٔ کامل است که کمانش از محیط آن دایره است: . پس مساحتش است. مثلاً مخروطی با و سطح جانبی دارد. این فرمول در کتاب ریاضی نهم نیامده؛ در سال‌های بعد با آن کار می‌کنی.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۸

۱۵ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

چرا در فرمول هرم و مخروط هست؟

چون یک منشور مثلثی را می‌شود دقیقاً به سه هرمِ هم‌حجم برید؛ پس هر هرم یک‌سوم منشوری است که همان قاعده و ارتفاع را دارد. مخروط هم هرمی است با قاعدهٔ دایره، پس یک‌سوم استوانه است. با آب هم می‌شود امتحانش کرد: سه بار پر کردن مخروط، استوانهٔ هم‌قاعده و هم‌ارتفاع را پر می‌کند.

فرق ارتفاع هرم با ارتفاع وجه جانبی چیست؟ در مخروط چطور؟

ارتفاع هرم فاصلهٔ عمودی رأس تا صفحهٔ قاعده است و در فرمول حجم می‌آید. ارتفاع وجه جانبی در هرم منتظم، ارتفاع یکی از مثلث‌های کناری است (از رأس تا وسط یک ضلع قاعده) و برای مساحت جانبی هرم به کار می‌رود. در مخروط هم فاصلهٔ رأس تا محیط قاعده () با ارتفاع فرق دارد. هر دو از ارتفاع بلندترند، چون وتر یک مثلث قائم‌الزاویه‌اند که ارتفاع یکی از ضلع‌های قائمهٔ آن است؛ با فیثاغورس به ارتفاع وصل می‌شوند.

کی باید از عدد استفاده کنم و کی جواب را بر حسب بنویسم؟

اگر سؤال چیزی نگفته، جواب را بر حسب بنویس (مثلاً )؛ دقیق‌تر است. اگر عدد تقریبی خواسته شد، بگذار: . در مسئله‌هایی مثل ذوب کردن یا ریختن آب، معمولاً از دو طرف حذف می‌شود.

چرا سطح کره دقیقاً است؟

در کتاب این را با تجربه می‌بینی: سطح نیم‌کره را دو دایرهٔ هم‌اندازهٔ قاعده می‌پوشانند، پس سطح کره چهار دایره است. اثبات دقیقش ریاضیات سال‌های بعد (حسابان) را لازم دارد. ولی ارشمیدس بیش از دو هزار سال پیش، بدون آن ابزارها، به همین نتیجه رسیده بود.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

ابزار رایگان این فصل: محاسبه مساحت ذوزنقه، لوزی، دایره و محیط، با فرمول

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی نهم: فصل ۱، مجموعه‌ها، فصل ۲، عددهای حقیقی، فصل ۳، استدلال و اثبات در هندسه، فصل ۴، توان و ریشه، فصل ۵، عبارت‌های جبری، فصل ۶، خط و معادله‌های خطی، فصل ۷، عبارت‌های گویا