درس ۱استدلال و مثال نقض
این درس: صفحههای ۳۳ تا ۳۶ کتاب درسی
یادت هست؟#
- عدد اول یعنی چه؟ آیا ۱ اول است؟
- آیا هر مربع یک مستطیل است؟
جواب: ۱) عدد اول عدد طبیعیای است که دقیقاً دو شمارنده دارد: ۱ و خودش. پس ۱ اول نیست، چون فقط یک شمارنده دارد. ۲) بله؛ مربع چهار زاویهٔ قائمه دارد، پس مستطیل است (مستطیلی که ضلعهایش هم برابرند).
چشم ما همیشه درست نمیبیند#
دو سکهٔ کاملاً هماندازه را در نظر بگیر. دور یکی چند سکهٔ خیلی بزرگ بچین و دور دیگری چند سکهٔ خیلی ریز. بیشتر آدمها قسم میخورند سکهٔ وسطِ دستهٔ ریزها بزرگتر است؛ ولی اگر با خطکش اندازه بگیری، یکیاند. یا دو پارهخط هماندازه که سر یکی فلش رو به بیرون و سر دیگری فلش رو به داخل کشیده شده، طولشان متفاوت به نظر میرسد.
نتیجه: دیدن، اندازه گرفتن با چشم و حدس زدن برای پیدا کردن راه حل خیلی کمک میکنند، ولی برای مطمئن شدن کافی نیستند. حتی اندازهگیری با خطکش و نقاله هم همیشه کمی خطا دارد.
استدلال و اثبات#
استدلال یعنی دلیل آوردن، و استفاده از چیزهایی که از قبل میدانیم برای معلوم کردن چیزی که هنوز نمیدانیم. استدلالی که با دلیلهای درست، بهدرستی به نتیجه برسد، اثبات نام دارد.
مثلاً میخواهیم بدانیم مجموع دو عدد زوج همیشه زوج است یا نه. چند مثال (، ) فقط حدس میدهند. اثبات این است: هر عدد زوج را میشود نوشت ( عدد صحیح). اگر دو عدد زوج و باشند، مجموعشان است که دو برابر یک عدد صحیح، یعنی زوج است. این استدلال برای همهٔ عددهای زوج کار میکند، نه فقط چند مثال.
چطور یک ادعای کلی دربارهٔ عددها را ثابت کنیم؟#
همان اثبات بالا چهار قدم داشت. همین قدمها را برای ادعاهای دیگر هم به کار ببر:
- عدد دلخواه را با حرف بنویس، نه با یک مثال. حرف یعنی «هر عددی که باشد».
- چیزی را که ادعا دربارهٔ آن است بساز (مجموع، حاصلضرب، …).
- ساده کن تا به شکل حکم برسی. «زوج» یعنی (یک عدد صحیح)، «بر ۳ بخشپذیر» یعنی (یک عدد صحیح).
- نتیجه بگیر و بگو چرا برای همه درست است: چون حرف را دلخواه گرفتیم.
شکلهایی که زیاد لازم میشوند:
| عدد | با حرف |
|---|---|
| زوج | |
| فرد | |
| مضرب ۳ | |
| دو عدد متوالی | و |
حالا تو: ثابت کن مجموع دو عدد فرد همیشه زوج است. اول خودت امتحان کن، بعد جواب را ببین.
جواب: قدم ۱) دو عدد فرد و . قدم ۲) مجموع: . قدم ۳) . قدم ۴) این دو برابر عدد صحیح است، پس زوج است؛ و چون و دلخواه بودند، برای همهٔ عددهای فرد درست است.
چرا چند مثال کافی نیست؟#
به این ادعا نگاه کن: «حاصل برای هر عدد طبیعی عددی اول است». چند مقدار را در جدول ببین:
| اول است؟ | ||
|---|---|---|
| ۱ | ۴۳ | بله |
| ۲ | ۴۷ | بله |
| ۳ | ۵۳ | بله |
| ۴ | ۶۱ | بله |
| ۵ | ۷۱ | بله |
قبل از ادامه، حدس بزن: با اینهمه مثال درست، ادعا برای همهٔ عددهای طبیعی درست است؟
حتی تا همه اول درمیآیند! ولی با :
که اول نیست. پس دیدن ۳۹ مثال درست هم ادعا را ثابت نکرد.
مثال نقض#
اگر یک ادعا دربارهٔ همهٔ اعضای یک مجموعه باشد، فقط یک مثال که در آن ادعا غلط است، کافی است تا ادعا رد شود. به چنین مثالی مثال نقض میگوییم. در بالا، مثال نقض بود.
پس کار مثالها یکطرفه است: هزار مثال درست یک ادعای کلی را ثابت نمیکند، ولی یک مثال غلط آن را رد میکند.
🧠 ترفند: برای پیدا کردن مثال نقض یک ادعای عددی، اول این عددهای «عجیب» را امتحان کن: ، ، یک عدد منفی، یک کسر بین ۰ و ۱، و (تنها عدد اولِ زوج). دلیل: رفتار این عددها با عددهای مثبتِ بزرگ فرق دارد؛ مثلاً مربع یک کسر بین ۰ و ۱ از خودش کوچکتر است و ضرب در منفی جهت نامساوی را عوض میکند. شرط: این فقط راهِ گشتن است؛ اگر هیچکدام مثال نقض نبود، ادعا ثابت نشده و باید اثباتش کنی یا بیشتر بگردی.
استدلالهای درست و نادرست#
این دو استدلال را مقایسه کن:
- «همهٔ مربعها مستطیلاند. مربع است. پس مستطیل است.» درست است: عضو مجموعهٔ مربعهاست و همهٔ آنها مستطیلاند.
- «همهٔ مربعها مستطیلاند. مستطیل است. پس مربع است.» نادرست است: مستطیل ۲ در ۵ مثال نقض است.
اینکه «هر یک است» درست باشد، نتیجه نمیدهد که «هر یک است».
مثالهای حلشده#
مثال ۱. ادعا: «مجموع دو عدد فرد، فرد است.» درست است یا نه؟
یک مثال کافی است: زوج است. پس ادعا نادرست است و و مثال نقضاند. (در واقع مجموع دو عدد فرد همیشه زوج است.)
مثال ۲. ادعا: «برای هر عدد ، .»
- با : ، درست. ولی این اثبات نیست.
- را امتحان میکنیم: و .
- پس مثال نقض است و ادعا نادرست. ( و هم مثال نقضاند، چون آنجا .)
مثال ۳. ثابت کن مجموع سه عدد طبیعی متوالی همیشه بر ۳ بخشپذیر است.
- سه عدد متوالی را ، و مینامیم.
- مجموع: .
- این عدد سه برابر عدد طبیعی است، پس بر ۳ بخشپذیر است. چون هر عدد طبیعیای میتواند باشد، حکم برای همهٔ حالتها ثابت شد.
مثال ۴ (هندسه). کسی سه مثلث تندزاویه کشیده و دیده هر سه ارتفاعشان داخل مثلث است، و نتیجه گرفته «ارتفاعهای هر مثلث داخل آن است». مثال نقض: در یک مثلث باززاویه، ارتفاعی که از رأس یکی از زاویههای تند رسم میشود، بیرون مثلث میافتد و باید ضلع مقابل را امتداد داد تا به آن برسد.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
برای ادعای «اگر باشد، آنگاه » مثال نقض بیاور.
ثابت کن حاصلضرب دو عدد طبیعی متوالی همیشه زوج است.
هر استدلال را درست یا نادرست بدان. اگر نادرست است، مثال نقض بیاور. (الف) «قطرهای هر لوزی بر هم عمودند؛ لوزی است؛ پس قطرهایش بر هم عمودند.» (ب) «قطرهای هر لوزی بر هم عمودند؛ قطرهای بر هم عمودند؛ پس لوزی است.»
مریم میگوید: «هر عدد طبیعی که رقم یکانش ۳ است، اول است؛ چون ۳، ۱۳، ۲۳، ۴۳ و ۵۳ همه اولاند.» حرفش را بررسی کن.
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«این خاصیت را برای ۵ مثلث بررسی کردم و درست بود؛ پس ثابت شد.»
مثالها فقط حدس میدهند. ادعا دربارهٔ بیشمار مثلث است و ممکن است ششمی خلافش باشد.
درستیا با استدلالی که برای «هر» مثلث کار کند ثابتش کن، یا آن را فقط «حدس» بنام.
اشتباه«یک مثال نقض فقط یک استثناست؛ ادعا در کل درست است.»
ادعایی که با «همه» یا «هر» شروع میشود، با یک مثال نقض غلط میشود. در ریاضی «تقریباً همیشه» با «همیشه» فرق دارد.
درستادعای «هر عدد اول فرد است» با مثال نقض ۲ نادرست است. درستش: «هر عدد اولِ بزرگتر از ۲ فرد است.»
اشتباه«هر مربع مستطیل است؛ پس هر مستطیل مربع است.»
برعکس کردن یک جملهٔ درست، لزوماً جملهٔ درستی نمیسازد.
درستعکس این جمله نادرست است؛ مستطیل ۲ در ۵ مثال نقض است.
فراتر از کتابحدسی که کامپیوترها هم نتوانستهاند ثابت کنندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
در سال ۱۷۴۲ ریاضیدانی به نام گلدباخ حدس زد: «هر عدد زوجِ بزرگتر از ۲ را میشود بهصورت مجموع دو عدد اول نوشت»؛ مثل و . امروز کامپیوترها این حدس را برای همهٔ عددهای زوج تا حدود چهار میلیارد میلیارد بررسی کردهاند و هیچ مثال نقضی پیدا نشده. با این حال ریاضیدانها هنوز آن را «حدس» مینامند، نه «قضیه»، چون عددهای زوج بیپایاناند و بررسی هرچقدر هم زیاد، اثبات نیست. اگر روزی کسی اثباتی پیدا کند، یا یک مثال نقض، نامش در تاریخ ریاضی میماند. همین تفاوت میان «دیدم که درست است» و «ثابت کردم که درست است» قلب این فصل است.
درس ۲آشنایی با اثبات در هندسه
این درس: صفحههای ۳۷ تا ۴۳ کتاب درسی
یادت هست؟#
- دو زاویه که کنار هم روی یک خط راستاند، جمعشان چند درجه است؟
- دو خط موازی را خط سومی قطع کرده. دو زاویهٔ متبادل داخلی چه رابطهای دارند؟
جواب: ۱) . ۲) با هم برابرند.
فرض و حکم#
هر مسئلهٔ اثباتی دو بخش دارد:
- فرض: چیزهایی که مسئله به ما داده و درستیشان را قبول داریم (دادهها).
- حکم: چیزی که باید ثابت کنیم (خواستهٔ مسئله).
مثلاً در جملهٔ «در هر مثلث متساویالساقین، دو زاویهٔ مجاور قاعده برابرند»، فرض این است که و حکم این است که . نوشتن فرض و حکم با نمادها، اولین قدم هر اثبات است.
اثبات زنجیرهای از قدمهاست که از فرض شروع میشود و به حکم میرسد، و هر قدم یک دلیل دارد: یا فرض مسئله است، یا تعریف، یا واقعیتی که قبلاً ثابت شده. «از روی شکل معلوم است» دلیل نیست.
اثبات را چطور بسازیم؟ چهار سؤال#
پیش از نوشتن هر اثبات، این چهار سؤال را به ترتیب از خودت بپرس:
- چه دادهاند؟ (فرض را با نماد بنویس و روی شکل علامت بزن.)
- چه میخواهند؟ (حکم را با نماد بنویس.)
- کدام واقعیتی که میدانم، به حکم میرسد؟ این «پل» است: مثلاً اگر حکم برابری دو زاویه است، شاید زاویههای متقابل به رأس، متبادل، یا همنهشتی دو مثلث کمک کند.
- برای هر قدم: چرا؟ کنار هر جمله دلیلش را بنویس. اگر برای قدمی دلیلی نداری، آن قدم هنوز ثابت نشده.
یک راه مرتب برای نوشتن، جدول دوستونی است: هر سطر یک جمله و دلیلش. اثباتهای زیر را با همین چهار سؤال بخوان.
واقعیتهایی که از قبل میدانیم#
- دو زاویه که کنار هم روی یک خط راستاند، روی هم میشوند (مکملاند).
- اگر دو خط موازی را یک خط سوم (مورب) قطع کند، زاویههای متناظر با هم برابرند و زاویههای متبادل داخلی هم با هم برابرند.
- حالتهای همنهشتی مثلثها (در درس بعد کامل مرورشان میکنیم): سه ضلع (ض ض ض)، دو ضلع و زاویهٔ بینشان (ض ز ض)، دو زاویه و ضلع بینشان (ز ض ز)؛ و در مثلثهای قائمالزاویه، وتر و یک ضلع یا وتر و یک زاویهٔ تند. وقتی دو مثلث همنهشت باشند، همهٔ ضلعها و زاویههای متناظرشان برابرند.
اثبات ۱: زاویههای متقابل به رأس برابرند#
دو خط در نقطهٔ همدیگر را قطع کردهاند و چهار زاویه ساختهاند. و روبهروی هم (متقابل به رأس) هستند و کنار هر دو.
- فرض: دو خط در متقاطعاند. حکم: .
- و روی یک خطاند، پس .
- و هم روی یک خطاند، پس .
- دو طرف برابرِ هستند، پس . با کم کردن از دو طرف: .
همین اثبات به شکل جدول دوستونی (پل اینجا «زاویههای کنار هم روی خط راست» بود):
| جمله | دلیل |
|---|---|
| کنار هم روی یک خط راست | |
| کنار هم روی یک خط راست | |
| هر دو برابر | |
| کم کردن از دو طرف |
اثبات ۲: مجموع زاویههای هر مثلث است#
اول یک آزمایش: مثلثی از کاغذ ببُر، سه گوشهاش را جدا کن و کنار هم بچسبان. سه گوشه با هم یک خط راست میسازند. این آزمایش حدس میدهد مجموع است، ولی فقط برای همان یک مثلث. اثبات زیر همین ایده را (سه زاویه کنار هم روی یک خط) برای همهٔ مثلثها میسازد؛ پل اینجا خط موازی و زاویههای متبادل است.
- فرض: یک مثلث دلخواه است. حکم: .
- از رأس خط را موازی رسم میکنیم. در سه زاویه کنار هم روی خط داریم: (سمت )، خود زاویهٔ وسط، و (سمت ). پس .
- و مورب است، پس زاویههای متبادل داخلی برابرند: .
- به همین ترتیب با مورب : .
- جایگذاری در قدم ۱: .
چون مثلث را دلخواه گرفتیم و از هیچ ویژگی خاصی (مثل متساویالاضلاع بودن) استفاده نکردیم، حکم برای همهٔ مثلثها ثابت شد. اگر فقط یک مثلث متساویالاضلاع را بررسی میکردیم، نمیتوانستیم نتیجه را به همه تعمیم بدهیم.
اثبات ۳: زاویهٔ خارجی#
اگر ضلع مثلث را از طرف امتداد بدهیم، زاویهای که بیرون مثلث در ساخته میشود زاویهٔ خارجی است؛ اینجا آن را مینامیم.
قبل از ادامه، حدس بزن: در مثلثی با و ، زاویهٔ خارجی رأس چند درجه است؟
حساب کن: ، پس زاویهٔ خارجی . دقت کن: . این اتفاقی نیست؛ اثباتش این است:
- حکم: زاویهٔ خارجی برابر مجموع دو زاویهٔ داخلیِ غیرمجاورش است: .
- زاویهٔ خارجی و روی یک خطاند: .
- از اثبات ۲: .
- دو سمت راست برابرند، پس .
اثبات ۴: هر نقطهٔ روی عمودمنصف، از دو سر پارهخط به یک فاصله است#
عمودمنصف پارهخط خطی است که از وسط میگذرد و بر آن عمود است.
- فرض: وسط است، . حکم: .
- دو مثلث و را در نظر میگیریم.
- (چون وسط است)، (عمود) و ضلع مشترک است.
- به حالت (ض ز ض): .
- پس ضلعهای متناظر برابرند: .
اثبات نیمهکاره: نوبت تو#
ادعا: اگر دو زاویه از یک مثلث با دو زاویه از مثلث دیگر برابر باشند، زاویهٔ سوم هم برابر است. فرض: و در مثلثهای و . حکم: . جای دلیلها را خودت پر کن، بعد جواب را ببین.
- (دلیل: ؟)
- (دلیل: ؟)
- سمت راست دو تساوی برابرند (دلیل: ؟)، پس .
جواب: ۱ و ۲) مجموع زاویههای هر مثلث است (اثبات ۲). ۳) فرض: و .
مثال عددی#
در مثلثی دو زاویه و است. زاویهٔ خارجیِ رأس سوم چند درجه است؟ طبق اثبات ۳: . (بررسی: زاویهٔ سوم و مکملش .)
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۵ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
برای جملهٔ «قطرهای هر متوازیالاضلاع یکدیگر را نصف میکنند» شکل را توصیف کن و فرض و حکم را با نماد بنویس.
ثابت کن مجموع زاویههای هر چهارضلعی محدب است.
در مثلثی، اندازهٔ دو زاویه و است و زاویهٔ خارجیِ رأس سوم است. هر سه زاویهٔ مثلث را پیدا کن.
نقطهٔ روی عمودمنصف پارهخط است و وسط است. اگر و باشد، و را پیدا کن.
نقطهٔ روی نیمساز زاویهٔ است. از عمود را بر ضلع و عمود را بر ضلع رسم کردهایم. ثابت کن ؛ یعنی هر نقطهٔ روی نیمساز یک زاویه، از دو ضلع آن به یک فاصله است.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهدر اثبات نوشتن: «چون ، دو مثلث همنهشتاند، پس .»
حکم را بهعنوان دلیل به کار بردن، دور زدن است. هر قدم باید از فرض یا واقعیتهای ثابتشده بیاید.
درستفقط از فرضها (مثلاً ) و واقعیتهای قبلی شروع کن و به برس.
اشتباه«از روی شکل پیداست که .»
شکل ممکن است دقیق کشیده نشده باشد یا چشم خطا کند. شکل برای فکر کردن است، نه دلیل.
درستبرای یک دلیل بنویس: فرض مسئله، یا همنهشتی دو مثلث.
اشتباهزاویهٔ خارجی رأس =
زاویهٔ خارجی فقط با دو زاویهٔ غیرمجاور برابر است؛ کنار آن است و با آن مکمل است.
درستزاویهٔ خارجی رأس = =
فراتر از کتابکتابی که دو هزار سال درس داده شدبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
حدود ۲۳۰۰ سال پیش، اقلیدس در کتاب «اصول» همهٔ هندسهٔ زمان خودش را از چند تعریف و چند اصل ساده شروع کرد و بقیه را قدمبهقدم ثابت کرد؛ دقیقاً همان کاری که در این درس با فرض و حکم کردی. این کتاب تا قرن بیستم در مدرسهها درس داده میشد و ریاضیدانان ایرانی، مثل خواجه نصیرالدین توسی، شرحهای مهمی بر آن نوشتند. امروز همین ایده در کامپیوتر هم زنده است: برنامههایی به اسم «اثباتیار» هست که هر قدم یک اثبات را بررسی میکنند و اگر قدمی بیدلیل باشد، قبولش نمیکنند. شرکتها با همین برنامهها درستی نرمافزار هواپیماها و تراشهها را ثابت میکنند.
درس ۳همنهشتی مثلثها
این درس: صفحههای ۴۴ تا ۴۸ کتاب درسی
یادت هست؟#
در مثلث :
- زاویهٔ بین دو ضلع و کدام است؟
- ضلع بین دو زاویهٔ و کدام است؟
جواب: ۱) ؛ چون هر دو ضلع از رأس میگذرند. ۲) ؛ چون دو سرش رأسهای و هستند.
همنهشتی یعنی چه؟#
دو شکل همنهشتاند اگر بشود یکی را (با جابهجا کردن، چرخاندن یا برگرداندن) دقیقاً روی دیگری گذاشت. در دو مثلث همنهشت و هر ضلع با ضلع متناظرش و هر زاویه با زاویهٔ متناظرش برابر است:
ترتیب حرفها مهم است: حرف اول با حرف اول متناظر است، دومی با دومی و سومی با سومی. برای جدول متناظرها این است:
| در | متناظرش در |
|---|---|
حالتهای همنهشتی (مرور)#
لازم نیست هر شش جزء را بررسی کنیم. سه جزءِ مناسب کافی است:
- (ض ض ض): سه ضلع یکی با سه ضلع دیگری برابر باشد.
- (ض ز ض): دو ضلع و زاویهٔ بین آن دو برابر باشد.
- (ز ض ز): دو زاویه و ضلع بین آن دو برابر باشد.
و برای دو مثلث قائمالزاویه:
- وتر و یک ضلع برابر باشد.
- وتر و یک زاویهٔ تند برابر باشد.
🧠 ترفند: زاویهٔ بین دو ضلع، رأسی است که در نام هر دو ضلع تکرار شده: بین و حرف تکرار شده، پس . ضلع بین دو زاویه، از حرفهای همان دو رأس ساخته میشود: بین و ضلع است. دلیل: هر زاویهٔ مثلث در رأسی است که دو ضلعش از آن بیرون میآیند. این ترفند همیشه کار میکند، به شرطی که هر سه جزء از یک مثلث باشند.
قبل از ادامه، حدس بزن: اگر هر سه زاویهٔ دو مثلث برابر باشند، آن دو مثلث همنهشتاند؟
دو تذکر مهم: سه زاویهٔ برابر (ز ز ز) همنهشتی نمیدهد؛ یک مثلث متساویالاضلاع کوچک و یک بزرگ را تصور کن. هر دو زاویههای دارند، ولی یکی روی دیگری جا نمیشود. دو ضلع و زاویهای که بین آنها نیست هم در حالت کلی کافی نیست.
همنهشتی، ابزار اثبات#
بیشتر وقتها برای ثابت کردن برابری دو پارهخط یا دو زاویه، دنبال دو مثلث میگردیم که آن دو جزء در آنها متناظر باشند. اگر همنهشتی را ثابت کنیم، برابری خودبهخود به دست میآید. گاهی هم باید خودمان پارهخطی (مثل یک قطر) رسم کنیم تا دو مثلث ساخته شود.
مثالهای حلشده#
مثال ۱. ضلعها و زاویههای روبهروی متوازیالاضلاع برابرند.
تعریف متوازیالاضلاع فقط میگوید ضلعهای روبهرو موازیاند؛ برابریشان را باید ثابت کنیم.
- فرض: و . حکم: ، و .
- قطر را رسم میکنیم تا دو مثلث و ساخته شود.
- و مورب است، پس زاویههای متبادل برابرند: .
- و مورب است، پس .
- ضلع مشترک است و بین همین دو زاویه قرار دارد. پس به حالت (ز ض ز): .
- اجزای متناظر: ، و .
چرا (ض ض ض) یا (ض ز ض) را به کار نبردیم؟ چون در فرض هیچ برابری ضلعی (به جز ضلع مشترک) نداشتیم؛ فقط موازی بودن را داشتیم که زاویههای برابر میدهد.
مثال ۲. در مثلث متساویالساقین، میانهٔ وارد بر قاعده، نیمساز و عمود هم هست.
- فرض: و وسط است. حکم: و .
- نقشه: دو زاویهٔ حکم در دو مثلث و هستند؛ پس پل، همنهشتی این دو مثلث است. چه داریم؟ دو ضلع از فرض و یک ضلع مشترک؛ یعنی سه ضلع.
- در و : (فرض)، (وسط) و مشترک.
- به حالت (ض ض ض): .
- پس ؛ یعنی نیمساز است.
- همچنین . این دو زاویه روی خط کنار هماند و جمعشان است، پس هر کدام است و .
مثال ۳. دو مماس از یک نقطه. از نقطهٔ بیرون دایرهای به مرکز ، دو مماس و رسم شده ( و نقطههای تماساند). ثابت کن .
- از سال قبل میدانیم شعاعی که به نقطهٔ تماس میرود، بر مماس عمود است: .
- در دو مثلث قائمالزاویهٔ و : وتر مشترک است و (هر دو شعاعاند).
- به حالت (وتر و یک ضلع): ، پس .
مثال ۴ (عددی). (به همین ترتیب). اگر ، ، و باشد، و را پیدا کن.
- با متناظر است: ، پس .
- با متناظر است: .
- .
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
ثابت کن قطرهای هر مستطیل با هم برابرند.
در متوازیالاضلاع ، اندازهٔ برابر درجه و است. و را پیدا کن.
قطرهای متوازیالاضلاع در همدیگر را قطع میکنند. ثابت کن و .
در مثلث متساویالساقین با و ، ارتفاع وارد بر قاعده را پیدا کن.
اشتباههای رایج ۳
اشتباه، و ؛ پس به حالت (ض ز ض) همنهشتاند.
بین و نیست (زاویهٔ بین آنها است). این (ض ض ز) است که همنهشتی نمیدهد.
درستبرای (ض ز ض) باید باشد.
اشتباه؛ پس .
ترتیب حرفها متناظرها را میگوید: (حرف اول و دوم) با متناظر است.
درست، ، .
اشتباهسه زاویهٔ دو مثلث برابرند؛ پس همنهشتاند.
(ز ز ز) فقط «همشکلی» را میگوید، نه هماندازگی. دو مثلث متساویالاضلاع با ضلع ۱ و ۵ مثال نقضاند.
درستدستکم یک ضلع برابر هم لازم است، مثلاً (ز ض ز).
فراتر از کتابهمنهشتی در کارخانه و خط تولیدبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
وقتی یک کارخانه میلیونها پیچ یا قطعهٔ پلاستیکی میسازد، هدفش این است که همهٔ قطعهها با هم همنهشت باشند تا هر کدام در هر دستگاهی جا برود. این ایدهٔ «قطعههای قابل تعویض» در قرن نوزدهم صنعت را عوض کرد؛ پیش از آن هر تفنگ یا ساعت قطعههای مخصوص خودش را داشت. جالب اینکه برای کنترل کیفیت هم لازم نیست همهٔ اندازهها را بسنجند؛ مثل حالتهای همنهشتی، چند اندازهٔ درستانتخابشده کافی است. در پرینت سهبعدی هم یک فایل طراحی بارها چاپ میشود و قطعههای همنهشت میسازد؛ و رباتها معمولاً از چند قطعهٔ همنهشت (مثل دو چرخ یا چهار پایهٔ یکسان) ساخته میشوند تا متقارن و متعادل حرکت کنند. ساختن چنین رباتی را در دورهٔ آیرو میبینی.
درس ۴حل مسئله در هندسه
این درس: صفحههای ۴۹ تا ۵۲ کتاب درسی
یادت هست؟#
- فاصلهٔ یک نقطه تا یک خط یعنی چه؟
- در مثلث قائمالزاویهای وتر ۵ و یک ضلع ۳ است. ضلع دیگر چند است؟
جواب: ۱) طول پارهخط عمودی که از آن نقطه بر خط رسم میشود (کوتاهترین راه). ۲) ، پس ضلع دیگر ۴ است.
مسئلهٔ هندسه راهحل آماده ندارد#
برای حل مسئلههای هندسه دستور کلیای وجود ندارد که همیشه جواب بدهد، ولی چند قدم هست که تقریباً همیشه کمک میکند:
- صورت مسئله را دقیق بخوان و مفهومهایش را بشناس: وسط، عمود، نیمساز، مماس، وتر، کمان، … اگر یکی را دقیق نمیدانی، اول تعریفش را مرور کن.
- شکل بکش. اگر مسئله شکل ندارد، خودت رسم کن؛ بزرگ و تمیز، و با حرفگذاری روی نقطهها. اجزای برابر را با علامتهای یکسان (خط کوچک روی ضلع، کمان روی زاویه) نشان بده.
- فرض و حکم را با نماد بنویس. کار را روشن میکند که چه داری و چه میخواهی.
- نقشه بکش. از حکم به عقب فکر کن: «برای اینکه ثابت کنم ، کافی است دو مثلثی پیدا کنم که این دو ضلع در آنها متناظر باشند و همنهشتیشان را ثابت کنم.» بعد ببین کدام حالت همنهشتی با فرضهایت جور است. گاهی باید یک پارهخط کمکی (قطر، شعاع، ارتفاع) رسم کنی.
- اثبات را مرتب بنویس، هر قدم با دلیلش.
- بازبینی کن: از همهٔ فرضها استفاده کردی؟ قدمی بیدلیل نماند؟ از ویژگیِ خاصِ شکلی که کشیدی (مثلاً قائمه بودنی که در فرض نبود) استفاده نکردی؟
یک ابزار تازه: وترها و کمانهای دایره#
از سال قبل میدانی اندازهٔ کمان برابر زاویهٔ مرکزیِ روبهروی آن است. حالا با همنهشتی این را ثابت میکنیم:
در یک دایره، اگر دو وتر برابر باشند، کمانهای نظیرشان برابرند؛ و اگر دو کمان برابر باشند، وترهای نظیرشان برابرند.
مثالهای حلشده#
مثال ۱. در مربع نقطهٔ وسط ضلع است. ثابت کن .
- شکل: مربع با و بالا و و پایین؛ وسط ضلع بالایی. و را وصل میکنیم.
- فرض: مربع، . حکم: .
- نقشه (از حکم به عقب): در و در است؛ اگر این دو همنهشت باشند، تمام است.
- اثبات (جدول دوستونی):
| جمله | دلیل |
|---|---|
| ضلعهای مربع برابرند | |
| زاویههای مربع قائمهاند | |
| فرض: وسط است | |
| (ض ز ض)؛ بین و است و بین و | |
| ضلعهای متناظر دو مثلث همنهشت |
- بازبینی: از وسط بودن و ویژگیهای مربع استفاده شد؛ قدم بیدلیل نداریم.
مثال ۲. در دایرهای به مرکز ، وترهای و برابرند. ثابت کن کمانهای و برابرند.
- پارهخط کمکی: شعاعهای ، ، و را رسم میکنیم.
- در و : و (همه شعاعاند) و (فرض).
- به حالت (ض ض ض): ؛ پس زاویههای مرکزی برابرند: .
- اندازهٔ هر کمان برابر زاویهٔ مرکزی روبهرویش است، پس .
عکسش هم با همین مثلثها ثابت میشود: اگر کمانها برابر باشند، زاویههای مرکزی برابرند و با دو شعاع کنارشان، به حالت (ض ز ض) مثلثها همنهشتاند و .
مثال ۳ (با عدد). در دایرهای به شعاع ۵، وتری به طول ۸ رسم شده. فاصلهٔ مرکز تا این وتر چقدر است؟
اول تخمین بزن: فاصلهٔ مرکز تا وتر حتماً از شعاع (۵) کمتر است، چون وتر داخل دایره است؛ و وتر ۸ نسبتاً بلند است (قطر ۱۰ است)، پس وتر به مرکز نزدیک است و فاصله باید عدد کوچکی باشد.
- شکل: مرکز ، وتر ، و از عمود را بر رسم میکنیم (فاصله یعنی طول همین عمود).
- نقشه: اگر بدانیم وسط است، فیثاغورس کار را تمام میکند.
- در دو مثلث قائمالزاویهٔ و : وترهای (شعاع) و ضلع مشترک است. به حالت (وتر و یک ضلع) همنهشتاند، پس .
- فیثاغورس در : ، پس .
با تخمینمان میخواند؟ بله؛ ۳ از ۵ کمتر است و عدد کوچکی است.
قبل از ادامه، حدس بزن: در همین دایره، وتری به طول ۶ از مرکز دورتر است یا نزدیکتر؟
حساب کن: نصف وتر ۳ است و ، پس فاصله ۴ است. وتر کوتاهتر (۶) دورتر است از وتر بلندتر (۸). بلندترین وتر، یعنی قطر، درست از مرکز میگذرد و فاصلهاش صفر است.
🧠 ترفند: در مثلث قائمالزاویه، اگر دو ضلع با نسبت ۳ و ۴ (یا ۵ و ۱۲) باشند، ضلع سوم بدون محاسبه پیدا میشود: ضلعهای ، ، یا ، ، . مثلاً وتر ۱۰ و یک ضلع ۶ ← ضلع دیگر ۸. دلیل: و ، و اگر همهٔ ضلعها در ضرب شوند، تساوی فیثاغورس برقرار میماند. شرط: مثلث قائمالزاویه باشد و بدانی کدام ضلع وتر است.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
در مستطیل ، نقطهٔ وسط ضلع است. ثابت کن .
در دایرهای به مرکز ، وترهای و با هم برابرند. ثابت کن نیمساز زاویهٔ است.
ثابت کن اگر نقطهٔ از دو سر پارهخط به یک فاصله باشد ()، آنگاه روی عمودمنصف است.
در دایرهای به شعاع ۱۰، فاصلهٔ مرکز تا وتر برابر ۶ است. طول وتر چقدر است؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهشکل را خاص کشیدن: «مثلث را متساویالساقین کشیدم و از استفاده کردم» در حالی که مسئله فقط گفته «مثلث دلخواه».
اثبات باید برای همهٔ شکلهایی که فرض دارند درست باشد. ویژگیِ شکلی که کشیدهای، فرض مسئله نیست.
درستشکل را تا جای ممکن «بیویژگی» بکش (ضلعها و زاویههای نابرابر) و فقط از فرضهای نوشتهشده استفاده کن.
اشتباهدر اثبات، برای همنهشتی از خود حکم استفاده کردن، مثلاً (ض ض ض) با وقتی حکم همین است.
چیزی را که باید ثابت کنی، نمیتوانی دلیل بیاوری.
درستجزءهای همنهشتی را فقط از فرض و واقعیتهای قبلی بیاور، مثلاً (ض ز ض) با ، ، .
اشتباه«فاصلهٔ مرکز تا وتر» را طول پارهخطی از مرکز تا یکی از دو سر وتر گرفتن.
فاصلهٔ یک نقطه تا یک خط، طول عمود از آن نقطه بر خط است؛ پارهخط تا سر وتر همان شعاع است.
درستعمود را رسم کن و طول آن را حساب کن.
فراتر از کتابپولیا و هنر حل مسئلهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
جرج پولیا، ریاضیدان مجارستانی، در سال ۱۹۴۵ کتاب کوچکی نوشت به اسم «چگونه آن را حل کنیم» و همین قدمهای این درس را در چهار مرحله خلاصه کرد: مسئله را بفهم، نقشه بکش، نقشه را اجرا کن، و به عقب نگاه کن. این کتاب به دهها زبان ترجمه شده و هنوز هم برنامهنویسها و مهندسها از آن یاد میکنند، چون این قدمها فقط مخصوص هندسه نیستند. وقتی یک ربات کار نمیکند، مهندس هم همین کار را میکند: میفهمد ربات قرار بود چه کند، حدس میزند مشکل کجاست، امتحان میکند و بعد دوباره نگاه میکند. پژوهشها هم نشان میدهند که نوشتن «چه دارم و چه میخواهم» اضطراب ریاضی را کم میکند؛ اگر دوست داری، اضطراب ریاضی را بخوان.
درس ۵شکلهای متشابه
این درس: صفحههای ۵۳ تا ۵۸ کتاب درسی
یادت هست؟#
- آیا دو نسبت و برابرند؟
- یک کیلومتر چند سانتیمتر است؟
جواب: ۱) بله؛ هر دو برابر هستند. ۲) و هر متر ۱۰۰ سانتیمتر است، پس سانتیمتر.
همشکل، ولی نه لزوماً هماندازه#
یک عکس را روی گوشی با دو انگشت بزرگ کن: همه چیز بزرگتر میشود ولی شکلها عوض نمیشوند. حالا همان عکس را فقط از پهنا بکش: صورتها پهن و بدشکل میشوند. عکس اول با اصلی متشابه است و دومی نیست.
تعریف#
دو چندضلعی متشابهاند اگر:
- زاویههای متناظرشان برابر باشند، و
- ضلعهای متناظرشان متناسب باشند؛ یعنی همهٔ ضلعها با یک نسبت بزرگ یا کوچک شده باشند.
به این نسبت ثابت، نسبت تشابه میگوییم. متشابه بودن را با نماد مینویسیم: و مثل همنهشتی، ترتیب حرفها متناظرها را نشان میدهد. اگر مثلث با متشابه باشد و نسبت تشابه :
اگر شکل دوم بزرگتر است و اگر کوچکتر. چون همهٔ ضلعها در ضرب میشوند، محیط هم در ضرب میشود: مثلث ۳، ۴، ۵ (محیط ۱۲) با میشود ۶، ۸، ۱۰ (محیط ۲۴). اگر ، دو شکل همنهشتاند؛ پس هر دو شکل همنهشت، متشابه هم هستند.
هر دو شرط لازم است#
قبل از ادامه، حدس بزن: مستطیل ۲ در ۳ و مستطیل ۳ در ۴ متشابهاند؟ زاویههایشان که همه است و به هر ضلع هم یکی اضافه شده…
- یک مربع با ضلع ۲ و یک لوزی با ضلع ۲ (با زاویهٔ ): ضلعها متناسباند (همه برابر)، ولی زاویهها برابر نیستند. متشابه نیستند.
- مستطیل ۲ در ۳ و مستطیل ۳ در ۴: زاویهها همه است، ولی . متشابه نیستند.
چند شکل که همیشه متشابهاند#
- هر دو مربع: زاویهها همه و ضلعها با نسبت .
- هر دو مثلث متساویالاضلاع: زاویهها همه .
- هر دو دایره: دایره چندضلعی نیست و ضلع و زاویه ندارد، ولی اگر یک دایره را با نسبت شعاعها () بزرگ یا کوچک کنیم، دقیقاً هماندازهٔ دایرهٔ دیگر میشود؛ برای همین هر دو دایره را هم متشابه میدانیم.
ولی دو مستطیل، دو لوزی یا دو مثلث متساویالساقین لزوماً متشابه نیستند.
مقیاس نقشه#
مقیاس روی نقشه یعنی هر ۱ سانتیمتر روی نقشه برابر ۵۰۰۰۰ سانتیمتر در واقعیت است. نقشه با منطقهٔ واقعی متشابه است و نسبت تشابهش است. یادت باشد: و .
تشابه در صفحهٔ مختصات#
اگر مختصات همهٔ رأسهای یک شکل را در یک عدد مثبت ضرب کنیم، شکلی متشابه با نسبت به دست میآید.
مثالهای حلشده#
مثال ۱. مثلثی با ضلعهای ۵، ۱۲ و ۱۳ و مثلثی با ضلعهای ، ۱۸ و داریم و زاویههای متناظرشان برابر است. آیا متشابهاند؟ نسبت تشابه چند است؟
- ضلعها را از کوچک به بزرگ جفت میکنیم:
| ضلع مثلث اول | ضلع متناظر در مثلث دوم | نسبت |
|---|---|---|
- هر سه نسبت برابر و زاویهها هم برابرند؛ پس متشابهاند و .
مثال ۲. روی نقشهای با مقیاس فاصلهٔ دو شهر سانتیمتر است. فاصلهٔ واقعی چند کیلومتر است؟
اول تخمین بزن: ۲۰۰۰۰۰ سانتیمتر یعنی ۲ کیلومتر؛ پس هر سانتیمتر نقشه حدود ۲ کیلومتر است و سانتیمتر بین ۶ و ۸ کیلومتر میشود.
- سانتیمتر.
- هر کیلومتر ۱۰۰۰۰۰ سانتیمتر است: کیلومتر. با تخمینمان میخواند؟ بله، ۷ بین ۶ و ۸ است.
🧠 ترفند: برای مقیاس ، عدد را بر ۱۰۰۰۰۰ تقسیم کن (پنج صفر برداشته میشود) تا ببینی هر سانتیمتر نقشه چند کیلومتر است: یعنی هر سانتیمتر ۲ کیلومتر، و یعنی هر سانتیمتر نیم کیلومتر. دلیل: هر کیلومتر ۱۰۰۰۰۰ سانتیمتر است.
مثال ۳. چهارضلعی با متشابه است ( با ، با ، …). اگر ، و باشد، چند است؟
- نسبت تشابه (از به ): .
- .
راه دوم: در خود شکل اول، یکونیم برابر است (). شکل متشابه همین نسبتها را درون خودش نگه میدارد، پس . هر دو راه یک جواب میدهند؛ راه دوم وقتی سریعتر است که نسبت درون شکل عدد سادهای باشد.
مثال ۴. مثلثی با رأسهای ، و داریم. مختصات را در ۲ ضرب کن و نشان بده مثلث تازه متشابه است.
- رأسهای تازه: ، و .
- ضلعهای اول: ، و با فیثاغورس .
- ضلعهای دوم: ، و .
- هر سه نسبت برابر ۲ است و زاویهٔ در هر دو قائمه است. ضرب همهٔ مختصات در یک عدد مثبت، شکل را فقط بزرگ میکند و زاویهها را تغییر نمیدهد؛ پس دو مثلث متشابهاند با . (اگر مختصات را در دو عدد متفاوت ضرب میکردیم، مثلاً ها را در ۲ و ها را در ۱، شکل کشیده میشد و متشابه نمیماند.)
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
مثلثی با ضلعهای ۳، ۵ و ۷ با مثلثی متشابه است که محیطش ۴۵ است. ضلعهای مثلث دوم را پیدا کن.
(با همین ترتیب). ضلعها: ، ، و ، ، . مقدار و را پیدا کن.
فاصلهٔ واقعی دو روستا ۱۲ کیلومتر است و روی نقشه ۶ سانتیمتر. مقیاس نقشه را به شکل بنویس.
با یک مثال نقض نشان بده دو مثلث متساویالساقین لزوماً متشابه نیستند.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهمستطیل ۲ در ۳ با مستطیل ۳ در ۴ متشابه است، چون زاویههایشان برابر است.
برای چندضلعیها برابری زاویهها کافی نیست؛ ضلعها هم باید متناسب باشند.
درست، پس متشابه نیستند. ۲ در ۳ با ۴ در ۶ متشابه است.
اشتباهبرای بزرگ کردن مثلث ۳، ۴، ۵ به همه ۲ اضافه کن: ۵، ۶، ۷.
تشابه با ضرب در یک عدد ساخته میشود. با جمع، نسبتها عوض میشوند و شکل تغییر میکند.
درستضرب در ۲: ۶، ۸، ۱۰.
اشتباهمقیاس و ۳ سانتیمتر روی نقشه، پس ۳۰۰۰۰۰ کیلومتر.
حاصل ضرب به سانتیمتر است، نه کیلومتر. باید واحد را تبدیل کرد.
درست.
فراتر از کتاببا سایه، ارتفاع درخت را اندازه بگیربرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
میگویند تالس، ریاضیدان یونانی، ارتفاع هرمهای مصر را بدون بالا رفتن از آنها اندازه گرفت. ایده ساده است: در یک لحظه، نور خورشید با همهٔ اجسام زاویهٔ یکسانی میسازد؛ پس مثلثی که یک چوب و سایهاش میسازند، با مثلثی که درخت و سایهاش میسازند متشابه است. اگر چوبی به طول ۱ متر سایهای ۱٫۵ متری داشته باشد و سایهٔ درخت ۹ متر باشد، ارتفاع درخت ۶ متر است. یک نکتهٔ جالب دیگر: وقتی شکلی را با نسبت بزرگ میکنی، طولها برابر میشوند ولی مساحت برابر؛ عکسی که دو برابر چاپ شود، چهار برابر جوهر میخواهد. برای دیدن کاربرد تشابه در اندازهگیری ارتفاعهای دور از دسترس، تانژانت چیست؟ را بخوان.
آزمون فصل ۳
۱۵ سؤال از همهٔ درسها، ۲۵ دقیقه.
اگر میخواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی
خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی
هیچ ایدهٔ پیشرفتهای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشهای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع میکنیم و به همان ریاضیای میرسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش میبیند — بدون حفظکردنِ بیدلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بودهای.
- ۸ ترم
- ۷۳ فصل
- همهٔ فصلها رایگان
پرسشهای رایج
فرق «فرض» و «حکم» را چطور تشخیص بدهم؟
فرض چیزی است که مسئله به تو داده و قبولش داری؛ معمولاً بعد از «اگر» یا «در … که …» میآید. حکم چیزی است که باید ثابت کنی؛ معمولاً بعد از «ثابت کنید» یا «آنگاه» میآید. در «در هر مستطیل قطرها برابرند»، مستطیل بودن فرض و برابری قطرها حکم است.
از کجا بفهمم کدام حالت همنهشتی را به کار ببرم؟
فرضها را روی شکل علامت بزن و ببین در دو مثلث چه جزءهایی برابرند: سه ضلع؟ دو ضلع و زاویهٔ بینشان؟ دو زاویه و ضلع بینشان؟ ضلع مشترک و زاویههای متقابل به رأس را فراموش نکن؛ اینها برابریهای «رایگان»اند. موازی بودن معمولاً زاویههای برابر میدهد، پس اغلب به (ز ض ز) میرسی.
فرق تشابه و همنهشتی چیست؟
همنهشت یعنی همشکل و هماندازه؛ متشابه یعنی فقط همشکل. هر دو شکل همنهشت، متشابه هم هستند (با نسبت ۱)، ولی دو شکل متشابه فقط وقتی همنهشتاند که نسبت تشابهشان ۱ باشد.
در امتحان، چقدر باید دلیلها را کامل بنویسم؟
برای هر قدم یک دلیل کوتاه کافی است: «(فرض)»، «(شعاعهای یک دایره)»، «(ضلع مشترک)»، «(متبادل داخلی)». و در آخر همنهشتی، نام حالت را بنویس، مثل (ض ز ض). اثبات بلند نیست؛ مرتب و بیقدمِ بیدلیل است.
برای عمیقتر یاد گرفتن
- اضطراب ریاضی: چرا وقتی میترسی، واقعاً بدتر حساب میکنی
- تانژانت چیست؟ اندازهگیری ارتفاعهای دستنیافتنی
فصلهای دیگر ریاضی نهم: فصل ۱، مجموعهها، فصل ۲، عددهای حقیقی، فصل ۴، توان و ریشه، فصل ۵، عبارتهای جبری، فصل ۶، خط و معادلههای خطی، فصل ۷، عبارتهای گویا، فصل ۸، حجم و مساحت


