آموزش ریاضی نهم · فصل ۲

عددهای حقیقی، به زبان ساده

خط‌کشی چوبی که ذره‌بینی فاصلهٔ ریز میان دو علامتش را بزرگ نشان می‌دهد، کاشی مربعی با قطری از نخ قرمز و پرگاری که کمانش را روی یک خط پایین می‌آورد، و درِ قوطی گردی که متر نواری یک بار دورش پیچیده و صاف کنارش افتاده

در این فصل اول عددهای گویا را دوباره و دقیق‌تر می‌بینی: جایشان روی محور، پیدا کردن عدد بین دو کسر و نمایش اعشاری مختوم و متناوب. بعد با عددهایی مثل و آشنا می‌شوی که کسر نمی‌شوند (عددهای گنگ) و می‌بینی گویا و گنگ با هم همهٔ نقطه‌های محور را پر می‌کنند. آخر سر قدر مطلق را تعریف می‌کنی و با مقدار تقریبی رادیکال‌ها، قدر مطلق عبارت‌هایی مثل را بدون ماشین‌حساب ساده می‌کنی.

صفحه‌های ۱۸ تا ۳۱ کتاب۳ درس۳۰ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی عددهای گویا را روی محور نشان بدهی، مقایسه کنی و بین هر دو عدد گویا، عدد گویای دیگری پیدا کنی.
  • می‌توانی نمایش اعشاری یک کسر را بنویسی و پیش از تقسیم بگویی مختوم است یا متناوب.
  • می‌توانی عددهای گنگ را بشناسی، جای را بین دو عدد صحیح پیدا کنی و آن را روی محور رسم کنی.
  • می‌توانی مجموعه‌هایی مثل را روی محور نشان بدهی.
  • می‌توانی قدر مطلق را تعریف کنی، عبارت‌های قدر مطلقی را با کمک مقدار تقریبی رادیکال‌ها ساده کنی و از استفاده کنی.

پیش‌نیاز: چهار عمل اصلی روی کسرها و عددهای صحیح، جذر و مربع کامل (ریاضی هفتم و هشتم)، رابطهٔ فیثاغورس (ریاضی هشتم) و مجموعه‌های عددی فصل ۱.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (نهم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی نهم کدام درس است؟

درس ۱عددهای گویا

این درس: صفحه‌های ۱۹ تا ۲۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. دو کسر و را هم‌مخرج کن.
  2. عدد را به شکل کسر ساده بنویس.

جواب: ۱) مخرج مشترک ۱۲: و . ۲) و با تقسیم صورت و مخرج بر ۲۵ می‌شود .

عدد گویا یعنی چه؟#

در فصل ۱ دیدی که عددهای گویا همهٔ کسرهایی هستند که صورت و مخرجشان عدد صحیح است و مخرجشان صفر نیست:

پس عددهای صحیح ()، کسرهای منفی ()، عددهای مخلوط () و عددهای اعشاری مثل همه گویا هستند.

جای عددهای گویا روی محور#

برای نشان دادن فاصلهٔ صفر تا یک را به ۵ قسمت مساوی تقسیم می‌کنیم و ۳ قسمت جلو می‌رویم. برای همین کار را سمت چپ صفر انجام می‌دهیم. هر عدد گویا یک نقطهٔ مشخص روی محور دارد.

● ↑ ●

و قرینهٔ هم‌اند: هر دو ۳ قسمت از صفر فاصله دارند، یکی به چپ و یکی به راست.

مقایسه#

برای مقایسهٔ دو کسر، آن‌ها را هم‌مخرج می‌کنیم؛ کسری که صورتش بیشتر است، بزرگ‌تر است. در عددهای منفی دقت کن: روی محور، عددی که سمت راست است بزرگ‌تر است. مثلاً و ، پس ؛ ولی برای منفی‌ها برعکس: ، چون از صفر دورتر و سمت چپ‌تر است.

🧠 ترفند: برای مقایسهٔ دو کسر مثبت، ضرب‌های ضربدری را مقایسه کن: و ← و ؛ چون ، پس . دلیل: این دو عدد همان صورت‌های دو کسر بعد از هم‌مخرج کردن با مخرج هستند. شرط: مخرج‌ها مثبت باشند؛ برای دو کسر منفی، اول بدون علامت مقایسه کن و بعد جهت را برعکس کن.

بین هر دو عدد گویا، عدد گویای دیگری هست#

قبل از ادامه، حدس بزن: بین و کسری هست؟ صورت‌ها ۲ و ۳ پشت سر هم‌اند…

هست. هر دو را در ۲ ضرب کن: و ؛ حالا بینشان است. بین دو عدد صحیح متوالی، مثل ۲ و ۳، هیچ عدد صحیحی نیست. ولی بین هر دو عدد گویا، همیشه عدد گویای دیگری پیدا می‌شود. دو راه:

  • میانگین: نقطهٔ وسط دو عدد، نصف مجموعشان است: . این عدد هم گویاست.
  • هم‌مخرج کردن و بزرگ کردن مخرج: دو کسر را هم‌مخرج کن. اگر بین صورت‌ها جا نبود، صورت و مخرج هر دو را در یک عدد ضرب کن تا جا باز شود.

چون این کار را می‌شود بی‌پایان تکرار کرد، بین هر دو عدد گویا بی‌شمار عدد گویا هست.

نمایش اعشاری#

هر کسر را با تقسیم صورت بر مخرج می‌شود اعشاری نوشت. دو حالت پیش می‌آید:

  • مختوم: تقسیم تمام می‌شود، مثل .
  • متناوب: یک رقم یا یک دسته رقم بی‌پایان تکرار می‌شود، مثل . قسمت تکراری را با یک خط بالایش می‌نویسیم: و .

قاعدهٔ تشخیص بدون تقسیم: اول کسر را تا جای ممکن ساده کن. اگر مخرج فقط عامل‌های اول ۲ و ۵ داشته باشد، نمایش اعشاری مختوم است؛ اگر عامل اول دیگری (مثل ۳ یا ۷) داشته باشد، متناوب است. دلیلش این است که ۱۰، ۱۰۰، ۱۰۰۰ و … فقط از ۲ و ۵ ساخته شده‌اند: کسری مثل را می‌شود به مخرج ۱۰۰۰ رساند (، با ضرب صورت و مخرج در ۱۲۵)، ولی هیچ‌کدام از ۱۰، ۱۰۰، ۱۰۰۰ و … بر ۳ بخش‌پذیر نیست، پس هیچ‌وقت به چنین مخرجی نمی‌رسد.

یادآوری چهار عمل#

جمع و تفریق: هم‌مخرج کن. ضرب: صورت در صورت و مخرج در مخرج. تقسیم: در معکوس کسر دوم ضرب کن. علامت‌ها مثل عددهای صحیح است. مثلاً .

مثال‌های حل‌شده#

مثال ۱. سه کسر بین و بنویس.

  1. هم‌مخرج می‌کنیم (مخرج مشترک ۲۱): و .
  2. صورت‌های بین ۷ و ۱۲ چهار عدد ۸ تا ۱۱ هستند؛ سه تا کافی است: ، و .

راه دوم (میانگین): وسط دو عدد است. برای کسر دوم و سوم باید باز میانگین بگیری. اینجا راه اول سریع‌تر است، چون بین صورت‌ها جا بود و سه کسر را یک‌جا داد؛ میانگین وقتی به درد می‌خورد که جا نباشد (مثال ۲).

مثال ۲. یک کسر بین و پیدا کن.

  1. هم‌مخرج کردن اینجا جا ندارد: صورت‌های و پشت سر هم‌اند. پس میانگین را می‌گیریم: .
  2. بررسی با مخرج ۶: ، و ؛ پس دقیقاً بینشان است.

مثال ۳. بدون تقسیم بگو نمایش اعشاری کدام مختوم است، بعد همه را اعشاری بنویس: ، ، ، .

  1. : ، مختوم: .
  2. : ، متناوب: .
  3. : ، عامل ۳ دارد، متناوب: .
  4. : اول ساده می‌کنیم: و ، مختوم: . (اگر ساده نمی‌کردیم، عامل ۷ در ۲۸ گمراهمان می‌کرد.)

مثال ۴. از کوچک به بزرگ مرتب کن: ، ، ، .

اول بدون حساب تخمین بزن: دو عدد منفی سمت چپ صفرند و دو عدد مثبت سمت راست؛ به ۱ نزدیک است، پس احتمالاً بزرگ‌ترین است.

  1. مخرج مشترک ۱۲: ، ، ، .
  2. ترتیب: . با تخمینمان می‌خواند: منفی‌ها اول‌اند و آخر.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام کسر بین و است؟
۲نمایش اعشاری کدام کسر مختوم است؟
۳نمایش اعشاری کدام است؟
۴چند عدد صحیح بین و هست؟
۵کدام مقایسه درست است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

سه کسر بین و بنویس.

نمایش اعشاری ، و را بنویس. اول بگو کدام مختوم‌اند.

از کوچک به بزرگ مرتب کن: ، ، ، .

حاصل را به ساده‌ترین شکل بنویس:

بدون تقسیم کردن، بگو نمایش اعشاری کدام‌یک مختوم است: ، ، ، .

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه و پشت سر هم‌اند و بینشان کسری نیست.

این فقط دربارهٔ صورت‌ها با این مخرج درست است. با بزرگ کردن مخرج، بین هر دو کسر جا باز می‌شود.

درست و ، پس بینشان است.

اشتباه متناوب است، چون ۱۵ عامل ۳ دارد.

قاعدهٔ ۲ و ۵ فقط بعد از ساده کردن کسر کار می‌کند.

درست که مختوم است.

اشتباه

خط فقط روی رقم‌هایی می‌آید که تکرار می‌شوند. اینجا ۱ یک بار آمده و فقط ۶ تکرار می‌شود.

درست؛ در حالی که .

اشتباه، چون .

در عددهای منفی، هرچه قدر مطلق بزرگ‌تر باشد، عدد کوچک‌تر است (سمت چپ‌تر روی محور).

درست.

فراتر از کتابچرا کامپیوتر را دقیق حساب نمی‌کند؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

اگر در پایتون بنویسی 0.1 + 0.2، جواب 0.30000000000000004 می‌گیری! دلیلش همان قاعدهٔ این درس است. ما در مبنای ۱۰ می‌نویسیم و کسری مختوم است که مخرجش فقط ۲ و ۵ داشته باشد. کامپیوتر در مبنای ۲ کار می‌کند و آنجا کسری مختوم است که مخرجش فقط ۲ داشته باشد. عامل ۵ دارد، پس در مبنای ۲ متناوب و بی‌پایان است؛ کامپیوتر مجبور است آن را جایی ببُرد و همین خطای ریز از آنجا می‌آید. برای همین برنامه‌های بانکی پول را با اعشار معمولی ذخیره نمی‌کنند و مثلاً به‌جای ۱۲٫۵ سکه، با عدد صحیحِ ۱۲۵۰ «صدمِ سکه» حساب می‌کنند. برای دیدن این رفتار با چشم خودت، دورهٔ سرنخ را ببین.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲عددهای گنگ و عددهای حقیقی

این درس: صفحه‌های ۲۳ تا ۲۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. چند است؟ چطور؟
  2. در مثلث قائم‌الزاویه‌ای با ضلع‌های قائم ۳ و ۴، وتر چند است؟

جواب: ۱) ، چون ؛ و ، چون . ۲) طبق رابطهٔ فیثاغورس، مربع وتر است، پس وتر ۵ است.

عددی که کسر نمی‌شود#

یک مربع با ضلع ۱ در نظر بگیر و قطرش را بکش. طبق رابطهٔ فیثاغورس، اگر طول قطر باشد:

ماشین‌حساب برای می‌نویسد و هر ماشین‌حسابی که رقم بیشتری نشان بدهد، رقم‌های تازه‌ای می‌آورد که هیچ دستهٔ تکراری ندارند. ریاضی‌دان‌ها ثابت کرده‌اند (اثباتش را در سال‌های بعد می‌بینی) که را نمی‌شود به شکل با و صحیح نوشت. پس گویا نیست.

عددهای گنگ#

عددی را که گویا نیست، گنگ می‌نامیم. نمایش اعشاری عدد گنگ نه مختوم است و نه متناوب: رقم‌هایش بی‌پایان‌اند و هیچ دستهٔ تکراری ندارند. مجموعهٔ عددهای گنگ را با نشان می‌دهیم. چند نمونه:

  • وقتی عددی طبیعی است که مربع کامل نیست: ، ، ، ، …
  • عدد (نسبت محیط دایره به قطرش). و فقط مقدار تقریبی آن‌اند.
  • عددهایی که الگو دارند ولی تکرار ندارند، مثل (هر بار یک صفر بیشتر بین دو ۵).

مراقب باش: هر رادیکالی گنگ نیست. ، و گویا هستند.

عددهای حقیقی#

اجتماع عددهای گویا و گنگ را عددهای حقیقی می‌نامیم و با نشان می‌دهیم:

هیچ عددی هم گویا و هم گنگ نیست. زنجیرهٔ مجموعه‌ها حالا کامل است: و .

هر نقطهٔ محور یک عدد حقیقی است و هر عدد حقیقی یک نقطه روی محور دارد. عددهای گویا به‌تنهایی محور را پر نمی‌کنند؛ لابه‌لایشان «سوراخ‌هایی» هست که عددهای گنگ پرشان می‌کنند.

رسم روی محور#

با فیثاغورس و پرگار می‌شود جای دقیق بعضی رادیکال‌ها را پیدا کرد. برای : چون ، روی محور از صفر تا ۲ را ضلع اول می‌گیریم، در نقطهٔ ۲ عمودی به طول ۱ بالا می‌بریم و سر آن را به صفر وصل می‌کنیم. طول این وتر است. حالا پرگار را روی صفر می‌گذاریم و با شعاع همین وتر، کمانی می‌زنیم تا محور را قطع کند؛ آن نقطه است.

بین کدام دو عدد صحیح است؟#

قبل از ادامه، حدس بزن: حدوداً چند است؟ نصف ۱۹، یعنی حدود ۹٫۵؟

نه؛ جذر با نصف فرق دارد. باید عددی پیدا کنیم که مربعش نزدیک ۱۹ باشد. مربع‌های کامل را کنارش پیدا کن. برای : ، پس ، یعنی . (هرچه زیر رادیکال بزرگ‌تر باشد، جذرش هم بزرگ‌تر است.)

🧠 ترفند: مربع هر عدد طبیعی به یکی از رقم‌های ۰، ۱، ۴، ۵، ۶ یا ۹ ختم می‌شود. پس اگر رقم یکان عددی ۲، ۳، ۷ یا ۸ باشد، مربع کامل نیست و جذرش گنگ است: و گنگ‌اند. دلیل: رقم یکان مربع فقط به رقم یکان خود عدد بستگی دارد و تا به همین شش رقم ختم می‌شوند. شرط: این ترفند فقط یک طرف را می‌گوید؛ ۴۰ به ۰ ختم می‌شود ولی مربع کامل نیست، پس برای ۰، ۱، ۴، ۵، ۶ و ۹ باید جدا بررسی کنی.

نمایش مجموعه‌ها روی محور#

حالا که محور پر است، مجموعه‌هایی از عددهای حقیقی را می‌شود با یک پاره‌خط یا نیم‌خط نشان داد. مثلاً

یعنی همهٔ عددهای حقیقی از ۱ تا ۴، شامل ۱ و بدون ۴. به علامت‌های و «نامساوی اکید» می‌گوییم: خود عدد مرزی را شامل نمی‌شوند. علامت‌های و عدد مرزی را هم شامل می‌شوند. روی محور، پاره‌خط بین ۱ و ۴ را پررنگ می‌کنیم؛ روی ۱ یک دایرهٔ توپُر می‌گذاریم (یعنی ۱ عضو است) و روی ۴ یک دایرهٔ توخالی (یعنی ۴ عضو نیست):

● ━━ ━━ ━━ ━━ ━━ ○

مجموعهٔ هم یک نیم‌خط است که از دایرهٔ توخالیِ صفر به سمت چپ، بی‌پایان ادامه دارد.

فرق مهم: فقط سه عضو دارد ()، ولی همان شرط با بی‌شمار عضو دارد، مثل ، و .

مثال‌های حل‌شده#

مثال ۱. هر عدد را گویا یا گنگ بدان: ، ، ، ، ، ،

  1. ، و : گویا.
  2. متناوب است، پس گویاست.
  3. : ۱۲ مربع کامل نیست، پس گنگ. گنگ است.
  4. (عددهای طبیعی پشت سر هم) تمام نمی‌شود و چون عددها مدام بلندتر می‌شوند، هیچ دسته‌ای از رقم‌ها پشت سر هم تکرار نمی‌شود؛ پس گنگ.

مثال ۲. بین کدام دو عدد صحیح متوالی است؟

  1. مربع‌های کامل نزدیک ۴۰: و .
  2. ، پس .

مثال ۳. مجموعهٔ را روی محور نشان بده. کدام عضو است: ، ، ، ، ؟

  1. پاره‌خط بین و ؛ دایرهٔ توخالی روی و توپُر روی :
○ ━━ ━━ ━━ ━━ ━━ ●
  1. (شرط اکید است)، ، ، .
  2. پس و .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام عدد گنگ است؟
۲مجموعهٔ چند عضو دارد؟
۳ بین کدام دو عدد صحیح متوالی است؟
۴کدام عبارت درست است؟
۵کدام عدد گنگ است و بین ۳ و ۴ قرار دارد؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

هر عدد را در همهٔ مجموعه‌هایی که عضوشان است بنویس (، ، ، ، ): ، ، ، ، ، ، .

توضیح بده چطور نقطهٔ را دقیق روی محور پیدا می‌کنی.

دو عدد گنگ بین ۸ و ۹ بنویس.

را روی محور نشان بده و بگو کدام عضو است: ، ، ، ، .

حاصل هر کدام را بنویس: ، ، ، .

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه گنگ است، چون رادیکال دارد.

رادیکال داشتن نشانهٔ گنگ بودن نیست. اگر زیر رادیکال مربع کامل باشد، جواب گویاست.

درست گویاست؛ ولی گنگ است.

اشتباه یا

گنگ است و هیچ کسری دقیقاً با آن برابر نیست. این دو فقط مقدار تقریبی‌اند.

درست و

اشتباه گنگ است، چون رقم‌هایش تمام نمی‌شوند.

عدد گنگ رقم‌هایی دارد که هم تمام نمی‌شوند و هم تکرار ندارند. متناوب‌ها از تقسیم یک کسر می‌آیند.

درست گویاست.

اشتباه، چون بین ۱ و ۲ عددی نیست.

این برای عددهای صحیح درست است، ولی بین ۱ و ۲ بی‌شمار عدد حقیقی هست.

درستاین مجموعه پاره‌خط بین ۱ و ۲ (بدون دو سر) است و مثلاً و عضوش‌اند.

فراتر از کتابکاشانی و رقم‌های عدد پیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

غیاث‌الدین جمشید کاشانی، ریاضی‌دان ایرانی قرن نهم هجری، در «رسالهٔ محیطیه» عدد را تا ۱۶ رقم اعشار درست حساب کرد؛ رکوردی که نزدیک ۱۷۰ سال در دنیا شکسته نشد. او این کار را بدون ماشین‌حساب و با محاسبهٔ محیط چندضلعی‌هایی با بیش از ۸۰۰ میلیون ضلع انجام داد. امروز کامپیوترها بیش از صد تریلیون رقم را حساب کرده‌اند و هنوز هیچ دستهٔ تکراری پیدا نشده؛ همان‌طور که از یک عدد گنگ انتظار داریم. جالب است که برای بیشتر کارهای مهندسی، حتی فرستادن فضاپیما، حدود ۱۵ رقم اعشار کافی است. پس حساب کردن این‌همه رقم بیشتر آزمونی برای سرعت و درستی کامپیوترهاست.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳قدر مطلق و محاسبهٔ تقریبی

این درس: صفحه‌های ۲۸ تا ۳۱ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. قرینهٔ چیست؟ قرینهٔ چطور؟
  2. بین کدام دو عدد صحیح است؟

جواب: ۱) قرینهٔ عدد است و قرینهٔ عدد . ۲) ، پس .

قدر مطلق: فاصله تا صفر#

قدر مطلق عدد ، فاصلهٔ نقطهٔ تا صفر روی محور است و آن را با نشان می‌دهیم. فاصله هیچ‌وقت منفی نیست، پس قدر مطلق هم همیشه مثبت یا صفر است:

روی محور ببین: از تا صفر سه واحد راه است و از تا صفر هم سه واحد.

عدد
فاصله تا صفر ۳ ۲ ۱ ۰ ۱ ۲ ۳

دو عدد قرینه مثل و فاصلهٔ یکسانی تا صفر دارند، پس قدر مطلقشان برابر است.

تعریف با علامت عدد#

سطر دوم شاید عجیب باشد: «منفیِ » چطور مثبت می‌شود؟ یعنی قرینهٔ . اگر منفی باشد، قرینه‌اش مثبت است. مثلاً اگر ، آنگاه . پس قاعده می‌گوید: عدد مثبت (یا صفر) همان‌طور می‌ماند و عدد منفی قرینه می‌شود.

اول داخل را حساب کن#

اگر داخل قدر مطلق یک عبارت باشد، اول خود عبارت را حساب کن، بعد قدر مطلق بگیر:

مقدار تقریبی رادیکال‌ها#

وقتی داخل قدر مطلق عددی مثل است، نمی‌شود دقیق حسابش کرد، ولی برای برداشتن قدر مطلق فقط باید علامتش را بدانیم. برای این کار مقدار تقریبی رادیکال‌ها با یک رقم اعشار کافی است:

این عددها را لازم نیست حفظ کنی؛ خودت می‌توانی پیدایشان کنی. مثلاً برای : می‌دانیم . حالا مربع چند عدد اعشاری را امتحان می‌کنیم: و . پس بین و است و چون ۷ به نزدیک‌تر است تا به ، می‌نویسیم .

برداشتن قدر مطلق، قدم‌به‌قدم#

  1. علامت داخل قدر مطلق را با مقدار تقریبی پیدا کن.
  2. اگر مثبت (یا صفر) است، همان را بنویس. اگر منفی است، قرینه‌اش را بنویس.

: چون ، داخل منفی است. قرینه‌اش را می‌نویسیم: .

🧠 ترفند: اگر باشد، ؛ یعنی «بزرگ‌تر منهای کوچک‌تر». دلیل: قدر مطلق تفاضل دو عدد، فاصلهٔ آن دو روی محور است و فاصله را همیشه «بزرگ منهای کوچک» حساب می‌کنیم. مثلاً چون ، بی‌درنگ . شرط: باید اول با مقدار تقریبی بفهمی کدام بزرگ‌تر است.

رادیکالِ مربع#

قبل از ادامه، حدس بزن: برابر است یا ؟

قدم‌به‌قدم حساب کن: ، نه . جذر یک عدد همیشه نامنفی است، پس:

دو ویژگی#

  • ؛ مثلاً .
  • ؛ تساوی وقتی است که و هم‌علامت باشند (یا یکی صفر). مثلاً ولی .

مثال‌های حل‌شده#

مثال ۱. را حساب کن.

  1. داخل اولی: و .
  2. .
  3. جواب: .

مثال ۲. را بدون قدر مطلق بنویس.

  1. پس کمی بیشتر از ۳ است ( و ، پس ).
  2. منفی است، پس قرینه‌اش را می‌نویسیم: .

مثال ۳. حاصل را پیدا کن.

  1. . پس مثبت است و منفی.
  2. و .
  3. جمع: . (دو با علامت مخالف هم را خنثی می‌کنند.)

راه دوم، با فاصله: فاصلهٔ تا ۲ است و فاصلهٔ تا ۳. نقطهٔ بین ۲ و ۳ است، پس این دو فاصله روی هم کل فاصلهٔ ۲ تا ۳ را می‌سازند: . این راه بدون هیچ محاسبه‌ای جواب را نشان می‌دهد، ولی فقط وقتی کار می‌کند که عدد بین دو مرز باشد؛ راه اول همیشه کار می‌کند.

مثال ۴. را ساده کن.

  1. طبق : .
  2. ، پس داخل منفی است.
  3. جواب: .

مثال ۵. مقدار تقریبی را با یک رقم اعشار پیدا کن.

  1. ، پس . اول تخمین بزن: ۱۱ خیلی به ۹ نزدیک‌تر است تا به ۱۶، پس کمی بیشتر از ۳ است، شاید حدود .
  2. و ؛ پس بین و است.
  3. ۱۱ به خیلی نزدیک‌تر است، پس . با حدسمان می‌خواند؟ بله.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل چند است؟
۲ برابر کدام است؟
۳ برابر کدام است؟
۴اگر و باشد، حاصل چند است؟
۵کدام عبارت برای هر عدد حقیقی درست است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

را بدون قدر مطلق بنویس.

مقدار تقریبی را با یک رقم اعشار پیدا کن.

حاصل را ساده کن.

اگر ، و باشد، حاصل را پیدا کن.

برای کدام عددها است؟ با سه مثال نشان بده.

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه

قدر مطلق روی کل عبارت است، نه روی تک‌تک جمله‌ها. اول داخل را حساب کن.

درست

اشتباه

با ، این عدد منفی است؛ قدر مطلق هیچ‌وقت منفی نمی‌شود. باید علامت داخل را بررسی می‌کردی.

درست

اشتباه

جذر همیشه نامنفی است. توان و رادیکال هم را خنثی می‌کنند، ولی علامت می‌رود.

درست

اشتباه«قدر مطلق یعنی علامت منفی را پاک کن»، پس .

پاک کردن علامت از هر جمله، عدد را عوض می‌کند. باید کل عدد را قرینه کرد، اگر منفی بود.

درست، پس .

فراتر از کتابقدر مطلق در مهندسی: خطای مجازبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

روی نقشهٔ یک قطعهٔ ماشین ممکن است بنویسند «طول ۵۰ میلی‌متر، با خطای ۰٫۱». معنایش با قدر مطلق خیلی کوتاه می‌شود: اگر طول واقعی باشد، باید . اینجا همان فاصلهٔ تا ۵۰ روی محور است؛ پس قطعه‌ای با طول قبول است و رد. ربات‌ها هم همین‌طور فکر می‌کنند: رباتی که دنبال خط می‌رود، دائم فاصلهٔ خودش تا خط را می‌سنجد و اگر این خطا از حدی بیشتر شد، فرمان را می‌چرخاند. در دورهٔ آیرو چنین رباتی را خودت می‌سازی و برنامه‌اش را می‌نویسی. برای مرور بیشتر، قدر مطلق چیست؟ را هم بخوان.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۲

۱۵ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

فرق عدد گویا و گنگ در نمایش اعشاری چیست؟

نمایش اعشاری عدد گویا یا تمام می‌شود () یا یک دسته رقم در آن بی‌پایان تکرار می‌شود (). عدد گنگ رقم‌هایی دارد که هم بی‌پایان‌اند و هم هیچ دستهٔ تکراری ندارند، مثل

آیا همهٔ رادیکال‌ها گنگ‌اند؟

نه. اگر زیر رادیکال مربع کامل باشد، جواب گویاست: و . برای عدد طبیعی فقط وقتی گنگ است که مربع کامل نباشد.

چرا همیشه نمی‌شود؟

چون جذر همیشه نامنفی است. اگر منفی باشد، مثلاً ، آنگاه ، نه . برای همین قاعدهٔ درست است.

مقدار تقریبی رادیکال‌ها را باید حفظ کنم؟

دانستن چند تای اول (، ، ) کار را سریع می‌کند، ولی لازم نیست. هر وقت خواستی، با مربع کردن چند عدد اعشاری پیدایش می‌کنی: و ، پس بین و و نزدیک‌تر به است.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی نهم: فصل ۱، مجموعه‌ها، فصل ۳، استدلال و اثبات در هندسه، فصل ۴، توان و ریشه، فصل ۵، عبارت‌های جبری، فصل ۶، خط و معادله‌های خطی، فصل ۷، عبارت‌های گویا، فصل ۸، حجم و مساحت