آموزش ریاضی نهم · فصل ۶

خط و معادله‌های خطی، به زبان ساده

شمعی که هر بار به یک اندازه کوتاه‌تر شده، سه سطح شیب‌دار با تندی‌های مختلف، و ریل‌هایی روی کاغذ شطرنجی که دو تا موازی‌اند و دو تا در یک نقطه هم را قطع می‌کنند

در این فصل می‌بینی چرا رابطه‌هایی مثل «مسافت = سرعت × زمان» روی نمودار یک خط راست می‌شوند و معادلهٔ چه می‌گوید. یاد می‌گیری خط را رسم کنی، شیب و عرض از مبدأ را بخوانی و از روی دو نقطه معادلهٔ خط را بنویسی. آخر فصل دو معادله را با هم حل می‌کنی: با رسم، با حذف و با جایگزینی، و می‌فهمی چرا بعضی دستگاه‌ها جواب ندارند.

صفحه‌های ۹۵ تا ۱۱۲ کتاب۳ درس۳۰ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی معادلهٔ خط را رسم کنی و بگویی یک نقطه روی خط هست یا نه.
  • می‌توانی محل برخورد خط با محورها را پیدا کنی.
  • می‌توانی شیب و عرض از مبدأ را از معادله یا از دو نقطه به دست بیاوری و معنایشان را توضیح بدهی.
  • می‌توانی معادلهٔ خطی با شیب و نقطهٔ معلوم، یا گذرنده از دو نقطه، یا موازی خطی دیگر بنویسی.
  • می‌توانی دستگاه دو معادلهٔ خطی را با روش ترسیمی، حذفی و جایگزینی حل کنی و حالت‌های بدون جواب و بی‌شمار جواب را تشخیص بدهی.

پیش‌نیاز: دستگاه مختصات و نمایش نقطه (ریاضی هفتم و هشتم)، حل معادلهٔ درجهٔ اول و کار با عددهای منفی و کسری.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (نهم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی نهم کدام درس است؟

درس ۱معادلهٔ خط

این درس: صفحه‌های ۹۶ تا ۱۰۱ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. برای پیدا کردن نقطه‌ای با طول ۲ و عرض ۳ در دستگاه مختصات، از مبدأ چطور حرکت می‌کنی؟
  2. معادلهٔ را حل کن.

جواب: ۱) ۲ واحد به راست (طول) و ۳ واحد به بالا (عرض). ۲) و .

رابطه‌ای که شکلش خط است#

یک شیر آب، هر دقیقه ۳ لیتر آب در یک بشکهٔ خالی می‌ریزد. بعد از دقیقه، چند لیتر () آب در بشکه است؟

زمان (دقیقه)
آب (لیتر)

قاعده این است: . هر ستون جدول یک زوج عدد است. در این کتاب هر نقطه را به شکل ستونی می‌نویسیم، طول بالا و عرض پایین:

مثلاً نقطهٔ یعنی طول ۲ و عرض ۶.

اگر این نقطه‌ها را در دستگاه مختصات بگذاری، همه روی یک خط راست می‌افتند. حتی لحظه‌های بین دقیقه‌ها (مثلاً و ) هم روی همان خط‌اند. پس خط، تصویر کامل این رابطه است.

معادلهٔ خط#

یک معادلهٔ دو مجهولی است. هر زوج و که در آن صدق کند یک جواب آن است و یک نقطه از نمودار. چنین معادله‌ای بی‌شمار جواب دارد (به‌جای هر عددی بگذاری، یک پیدا می‌شود)، ولی اتحاد نیست: مثلاً و در آن صدق نمی‌کند.

هر معادله به شکل

که در آن و دو عدد ثابت‌اند، معادلهٔ یک خط است: اگر همهٔ جواب‌هایش را به صورت نقطه رسم کنیم، یک خط راست به دست می‌آید. برای همین می‌گوییم و رابطهٔ خطی دارند. مثلاً در ، و است.

حالت خاص: اگر باشد، معادله است. وقتی باشد هم صفر است، پس همهٔ خط‌های از مبدأ مختصات می‌گذرند.

رسم خط#

دو نقطه برای رسم یک خط راست کافی است (نقطهٔ سوم برای امتحان خوب است). دو عدد ساده برای انتخاب کن، را حساب کن، نقطه‌ها را بگذار و از آن‌ها خط بکش.

مثال ۱. خط را رسم کن. اول یک جدول کوچک بساز:

۱. : ، نقطهٔ .

۲. : ، نقطهٔ .

۳. امتحان با : ؛ نقطهٔ باید روی همان خط بیفتد.

۴. دو نقطه را با خط راست وصل کن و از دو طرف ادامه بده.

آیا نقطه روی خط است؟#

قبل از ادامه، حدس بزن: نقطهٔ روی خط است؟ از جدول مثال ۱ هر بار که یکی زیاد شده، دو تا زیاد شده…

نقطه‌ای روی خط است که مختصاتش در معادله صدق کند. طولش را جای بگذار؛ اگر حاصل دقیقاً عرضش شد، روی خط است.

مثال ۲. آیا و روی خط هستند؟

  • و عرض نقطه هم ۵ است، پس روی خط است.
  • ولی عرض نقطه ۲ است، پس روی خط نیست.

پیدا کردن یک نقطه و محل برخورد با محورها#

اگر طول نقطه را بدانی، در معادله می‌گذاری و عرض را حساب می‌کنی. اگر عرض را بدانی، یک معادلهٔ یک مجهولی برای داری.

  • هر نقطه روی محور عرض‌ها طولش صفر است؛ پس برای برخورد با محور ها، می‌گذاریم.
  • هر نقطه روی محور طول‌ها عرضش صفر است؛ پس برای برخورد با محور ها، می‌گذاریم.

مثال ۳. روی خط :

۱. نقطه‌ای با عرض : ، پس و . نقطه: .

۲. برخورد با محور ها: پس ، یعنی .

۳. برخورد با محور ها: ، پس و ، یعنی .

همین دو نقطهٔ برخورد، راه سریعی برای رسم خط هم هستند.

🧠 ترفند: اگر ضریب کسری است، برای رسم، ها را از مضرب‌های مخرج انتخاب کن تا عدد صحیح شود. در اگر بگذاری، می‌شود. دلیل: مخرج با مضرب خودش ساده می‌شود و کسر از بین می‌رود. شرط: فقط انتخاب نقطه‌ها آسان‌تر می‌شود؛ هر دیگری هم نقطه‌ای درست از همان خط می‌دهد.

حالا تو: خط محور ها را کجا قطع می‌کند؟ (جواب: .)

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام نقطه روی خط است؟
۲روی خط ، طول نقطه‌ای که عرضش است چند است؟
۳کدام خط از مبدأ مختصات می‌گذرد؟
۴خط محور طول‌ها را در نقطه‌ای با کدام طول قطع می‌کند؟
۵معادلهٔ چند جواب دارد؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

کرایهٔ یک تاکسی ۱۵ سکه ورودی و برای هر کیلومتر ۴ سکه است. رابطهٔ کرایه (، به سکه) و مسافت (، به کیلومتر) را بنویس. کرایهٔ ۷ کیلومتر چقدر است؟ با ۶۳ سکه چند کیلومتر می‌شود رفت؟

محل برخورد خط با دو محور را پیدا کن و با آن‌ها خط را رسم کن.

یک شمع ۲۰ سانتی‌متری هر ساعت ۲ سانتی‌متر کوتاه می‌شود. رابطهٔ طول شمع () با زمان ( ساعت) را بنویس. بعد از چند ساعت شمع تمام می‌شود؟

عدد را طوری پیدا کن که نقطهٔ روی خط باشد.

آیا نقطهٔ روی خط است؟ نقطه‌ای از همین خط با طول و نقطه‌ای با عرض پیدا کن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهنقطهٔ را این‌طور خوانده: و .

در نمایش ستونی، عدد بالا طول () و عدد پایین عرض () است. جابه‌جا خواندن، نقطهٔ دیگری می‌دهد.

درست یعنی و .

اشتباهبرای پیدا کردن محل برخورد با محور طول‌ها، گذاشته.

روی محور طول‌ها این عرض است که صفر است. با محل برخورد با محور عرض‌ها به دست می‌آید.

درستبرخورد با محور ها: ؛ برخورد با محور ها: .

اشتباه«معادلهٔ فقط یک جواب دارد، مثلاً و .»

معادلهٔ دو مجهولی را با معادلهٔ یک مجهولی قاطی کرده. هر نقطهٔ خط یک جواب است و خط بی‌نهایت نقطه دارد.

درست بی‌شمار جواب دارد: ، ، و …

فراتر از کتابرابطهٔ خطی در دماسنج و حسگرهابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

دمای سلسیوس () و فارنهایت () رابطه‌ای خطی دارند: . یخ در آب می‌شود و است؛ آب در می‌جوشد و . نمودار این رابطه یک خط است و هر دماسنج دومقیاسی، روی بدنه‌اش یک «معادلهٔ خط» حک کرده است. یک نکتهٔ بامزه: در درجه دو مقیاس یکی‌اند، چون .

ربات‌ها هم با همین ایده دنیا را می‌خوانند. حسگر دما یا نور یک عدد خام (مثلاً بین ۰ تا ۴۰۹۵) می‌دهد و برنامه‌نویس با یک معادلهٔ خط آن را به درجه یا درصد تبدیل می‌کند. پیدا کردن و این خط را کالیبره کردن می‌گویند: دو اندازهٔ معلوم، دو نقطه، و یک خط. در دورهٔ آیرو همین کار را با یک برد واقعی انجام می‌دهی.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲شیب خط و عرض از مبدأ

این درس: صفحه‌های ۱۰۲ تا ۱۰۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. در مثال شیر آب درس قبل ()، هر دقیقه چند لیتر به آب بشکه اضافه می‌شد؟
  2. خط محور عرض‌ها را کجا قطع می‌کند؟

جواب: ۱) ۳ لیتر؛ همان ضریب . ۲) با : ، پس در .

چرا بعضی خط‌ها تندترند؟#

خط‌های ، و را در یک دستگاه مختصات تصور کن. هر سه از مبدأ می‌گذرند، ولی با تندی متفاوت بالا می‌روند. در وقتی یک واحد به راست می‌روی، ۳ واحد بالا می‌روی؛ در فقط نیم واحد. این عددِ ضریب است که تندی خط را می‌گوید. در جدول ببین (از چپ به راست، هر بار یکی زیاد می‌شود):

در سطر اول هر بار ۳ تا زیاد می‌شود و در سطر دوم هر بار نیم واحد.

شیب و عرض از مبدأ#

در معادلهٔ خط

  • عدد را شیب خط می‌گوییم. با تغییر زاویهٔ خط با جهت مثبت محور طول‌ها تغییر می‌کند.
  • عدد را عرض از مبدأ می‌گوییم، چون خط محور عرض‌ها را در نقطهٔ قطع می‌کند (با ، می‌شود).

(در بعضی کتاب‌ها و سایت‌ها به‌جای حرف می‌نویسند؛ معنا یکی است.)

معنای شیب: اگر یک واحد زیاد شود، به اندازهٔ تغییر می‌کند.

  • : خط از چپ به راست بالا می‌رود و با جهت مثبت محور ها زاویهٔ تند (کمتر از ) می‌سازد.
  • : خط از چپ به راست پایین می‌آید و زاویه‌اش باز (بیشتر از ) است.
  • هرچه قدر مطلق بزرگ‌تر، خط تندتر.
  • : خط افقی است، مثل .

مثال ۱. در شیب و عرض از مبدأ است: خط محور ها را در قطع می‌کند و با هر یک واحد رفتن به راست، ۳ واحد پایین می‌آید.

خط‌های موازی#

قبل از ادامه، حدس بزن: خط‌های و جایی هم را قطع می‌کنند؟

خط‌های ، و همه شیب ۲ دارند، پس با محور ها زاویهٔ یکسانی می‌سازند و هیچ‌وقت هم را قطع نمی‌کنند: موازی‌اند. فقط عرض از مبدأشان فرق دارد، یعنی خط‌ها بالا و پایینِ هم‌اند. دو خط با شیب برابر (و عرض از مبدأ متفاوت) موازی‌اند.

شیب از روی دو نقطه#

بین دو نقطهٔ و یک مثلث قائم‌الزاویه بکش: ضلع افقی‌اش (چقدر به راست رفتیم) و ضلع عمودی‌اش (چقدر بالا رفتیم) است. شیب، نسبت این دو است:

شیب

برای هر دو نقطه‌ای از یک خط، این نسبت همان عدد است. اگر خط پایین بیاید، منفی می‌شود و شیب هم منفی.

مثال ۲. شیب و معادلهٔ خطی را پیدا کن که از و می‌گذرد.

اول تخمین بزن: از به ، طول ۳ واحد و عرض ۹ واحد زیاد شده؛ خط تند بالا می‌رود، پس شیب مثبت و بزرگ‌تر از ۱ است.

۱. شیب: .

۲. معادله شکل دارد. روی خط است، پس و .

۳. معادله: . امتحان با : ✓. با تخمینمان هم می‌خواند: شیب ۳ مثبت و بزرگ‌تر از ۱ است.

🧠 ترفند: در فرمول شیب مهم نیست کدام نقطه را «اول» بگیری، به شرطی که در صورت و مخرج یک ترتیب داشته باشی: . دلیل: با عوض کردن ترتیب، صورت و مخرج هر دو قرینه می‌شوند و کسر تغییر نمی‌کند.

همین روش برای «خطی با شیب معلوم که از یک نقطه می‌گذرد» هم کار می‌کند: شیب را بگذار و را با نقطه پیدا کن.

مثال ۳. خطی موازی که از بگذرد: شیبش ۲ است، پس و . جواب: .

شکل کلی معادلهٔ خط و خط‌های افقی و عمودی#

هر خطی را می‌شود به شکل نوشت (اینجا ، و سه عدد دلخواه‌اند و و با هم صفر نیستند؛ این و همان شیب و عرض از مبدأ نیستند). برای خواندن شیب، معادله را بر حسب مرتب کن.

مثال ۴. : اول ، بعد بر تقسیم کن: . شیب و عرض از مبدأ .

  • خط افقی : همهٔ نقطه‌هایش عرض دارند؛ موازی محور ها و شیبش صفر است.
  • خط عمودی : همهٔ نقطه‌هایش طول دارند؛ موازی محور ها. این خط را نمی‌شود به شکل نوشت (در ، است) و شیب برایش تعریف نمی‌شود، چون در فرمول شیب در مخرج می‌آید.

حالا تو: شیب خطی که از و می‌گذرد چند است؟ (جواب: .)

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱شیب و عرض از مبدأ خط کدام است؟
۲شیب خطی که از و می‌گذرد چند است؟
۳کدام خط با موازی است؟
۴خطی با شیب ۴ از نقطهٔ می‌گذرد. عرض از مبدأ آن چند است؟
۵خط چه خطی است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

شیب و عرض از مبدأ خط را پیدا کن.

معادلهٔ خطی را بنویس که از و می‌گذرد.

معادلهٔ خطی را بنویس که با خط موازی است و محور عرض‌ها را در قطع می‌کند.

به ازای چه عددی برای ، خط با خط موازی است؟

سه نقطهٔ ، و روی یک خط‌اند. را پیدا کن.

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباهشیب بین و :

صورت و مخرج جابه‌جاست. شیب «تغییر عرض» تقسیم بر «تغییر طول» است، یعنی تغییر در صورت.

درست

اشتباهشیب بین و :

ترتیب نقطه‌ها در صورت و مخرج یکی نیست. اگر در صورت اول عرض نقطهٔ دوم را نوشتی، در مخرج هم باید اول طول نقطهٔ دوم را بنویسی.

درست یا ؛ هر دو یک جواب‌اند.

اشتباهشیب خط برابر است.

شیب را فقط وقتی می‌شود مستقیم خواند که معادله به شکل باشد. اول را تنها کن.

درست، پس شیب است.

اشتباهخط عمودی است.

در همهٔ نقطه‌ها عرض ۳ دارند و طولشان هرچه باشد؛ پس خط افقی است و از می‌گذرد.

درست افقی (شیب صفر) و عمودی است.

فراتر از کتابشیب در جاده‌ها و سطح شیب‌داربرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

تابلوی «سربالایی ۸٪» کنار جاده همان شیب خط است به زبان درصد: به ازای هر ۱۰۰ متر جلو رفتن، ۸ متر بالا می‌روی، یعنی شیب . برای سطح شیب‌دار ویلچر، استانداردهای ساختمانی معمولاً شیبی حدود یا کمتر را توصیه می‌کنند تا بالا رفتن با دست ممکن باشد.

در فیزیک هم شیب معنای «سرعت تغییر» دارد: در نمودار مسافت-زمان، شیب خط همان سرعت است. همین ایده در ریاضی سال‌های بعد به مشتق می‌رسد: شیب یک منحنی در یک نقطه. اگر کنجکاوی، مقالهٔ شیب یک به دو یعنی چه؟ و آهنگ تغییر را بخوان.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳دستگاه معادله‌های خطی

این درس: صفحه‌های ۱۰۸ تا ۱۱۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. خط دو محور را کجا قطع می‌کند؟
  2. عبارت را بدون پرانتز بنویس.

جواب: ۱) با : ؛ با : . ۲) .

دو شرط با هم#

فرض کن دو عدد می‌خواهی که جمعشان ۵ و تفاضلشان ۱ باشد. قبل از ادامه، حدس بزن: آن دو عدد چندند؟

شرط اول به تنهایی بی‌شمار جواب دارد (۰ و ۵، ۱ و ۴، ۲٫۵ و ۲٫۵، …) و شرط دوم هم. یک جدول بکش: برای هر ، عدد را از هر شرط جدا حساب کن و ببین کجا یکی می‌شوند.

از
از

فقط در دو سطر یک دارند: ۳ و ۲. پس جوابی که هر دو را درست کند فقط یکی است. وقتی دو معادلهٔ خطی را با هم در نظر می‌گیریم، به آن‌ها دستگاه معادله‌های خطی می‌گوییم:

جواب دستگاه زوجی از و است که در هر دو معادله صدق کند. این دستگاه را سه راه برای حل داریم.

روش ترسیمی#

هر معادله یک خط است و جواب هر معادله یک نقطه از خط خودش. نقطه‌ای که روی هر دو خط باشد، یعنی محل برخورد دو خط، جواب دستگاه است.

مثال ۱. در دستگاه بالا، از و می‌گذرد و از و . دو خط را که بکشی، همدیگر را در قطع می‌کنند. امتحان: و ✓.

روش ترسیمی تصویر خوبی می‌دهد، ولی اگر جواب کسری باشد (مثلاً ) از روی شکل دقیق خوانده نمی‌شود. برای همین دو روش جبری هم داریم.

روش حذفی#

اگر دو طرف دو تساوی را با هم جمع کنیم، باز تساوی داریم. اگر ضریب یک مجهول در دو معادله قرینه باشد، با جمع کردن معادله‌ها آن مجهول حذف می‌شود و یک معادلهٔ یک مجهولی می‌ماند.

مثال ۲.

۱. ضریب‌های (یعنی و ) قرینه‌اند. دو معادله را جمع کن: .

۲. .

۳. در معادلهٔ اول بگذار: ، پس .

۴. امتحان در معادلهٔ دوم: ✓. جواب: .

🧠 ترفند: اگر ضریب یک مجهول در دو معادله برابر است (نه قرینه)، به‌جای جمع، دو معادله را از هم کم کن: در با کم کردن، . دلیل: کم کردن همان ضرب یکی در و بعد جمع است؛ پس ضریب‌ها قرینه می‌شوند. شرط: هر جمله را با جملهٔ هم‌جنسش کم کن، سمت راست را هم.

اگر ضریب‌ها نه قرینه بودند و نه برابر، اول یک معادله (یا هر دو) را کامل در عددی ضرب می‌کنیم تا قرینه شوند. ضرب همهٔ جمله‌های یک معادله در یک عدد، جواب‌هایش را عوض نمی‌کند (نمودارش همان خط است).

مثال ۳.

۱. معادلهٔ اول را در ۲ ضرب کن: . حالا ضریب‌های ( و ) قرینه‌اند.

۲. جمع با معادلهٔ دوم: ، پس .

۳. در معادلهٔ دوم: ، پس و .

۴. امتحان در معادلهٔ اول: ✓.

روش جایگزینی#

اگر یکی از معادله‌ها یک مجهول را بر حسب دیگری داده باشد (یا راحت بشود تنهایش کرد)، آن عبارت را جای همان مجهول در معادلهٔ دیگر می‌گذاریم.

مثال ۴.

۱. به‌جای در معادلهٔ دوم بگذار: .

۲. ، پس و .

۳. . جواب: .

وقتی جواب یکی نیست#

دو خط همیشه هم را در یک نقطه قطع نمی‌کنند:

  • موازی (شیب برابر، عرض از مبدأ متفاوت): هیچ نقطهٔ مشترکی ندارند، پس دستگاه جواب ندارد. مثال: یعنی ، و یعنی ؛ هر دو شیب ۳ دارند ولی عرض از مبدأشان فرق دارد.
  • منطبق (یک خط با دو معادلهٔ متفاوت): مثلاً و ؛ دومی همان اولی است که در ۲ ضرب شده. همهٔ نقطه‌های خط مشترک‌اند، پس دستگاه بی‌شمار جواب دارد.

مسئله با دستگاه#

مثال ۵. خانواده‌ای ۷ بلیت سینما خریده: بلیت بزرگسال ۸۰ سکه و بلیت کودک ۵۰ سکه، روی هم ۴۴۰ سکه. چند بلیت بزرگسال خریده‌اند؟

اول تخمین بزن: اگر همه کودک بودند، ۳۵۰ سکه می‌شد؛ اگر همه بزرگسال، ۵۶۰. عدد ۴۴۰ کمی به ۳۵۰ نزدیک‌تر است، پس احتمالاً بلیت‌های کودک بیشترند.

۱. بلیت بزرگسال و بلیت کودک: و .

۲. از اولی . جایگزینی: .

۳. ، پس و ؛ .

۴. امتحان: ✓. سه بلیت بزرگسال و چهار بلیت کودک. با تخمینمان می‌خواند: کودک‌ها بیشترند.

راه دوم، بدون دستگاه (فرض کردن): اگر هر ۷ بلیت کودک بود، سکه می‌شد. ۹۰ سکه بیشتر پرداخت شده و هر بلیت بزرگسال ۳۰ سکه گران‌تر است: بلیت بزرگسال. این راه برای همین نوع مسئله سریع است، ولی دستگاه برای هر مسئلهٔ دو مجهولی کار می‌کند.

حالا تو: دستگاه را با روش حذفی حل کن. (جواب: و .)

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱جواب دستگاه کدام است؟
۲در جواب دستگاه مقدار چند است؟
۳دستگاه چند جواب دارد؟
۴در جواب دستگاه مقدار چند است؟
۵دستگاه چند جواب دارد؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

دستگاه را با روش حذفی حل کن.

دستگاه را با روش جایگزینی حل کن.

دستگاه را حل کن.

مریم ۱۲ دفتر خریده: دفترهای بزرگ ۷ سکه و دفترهای کوچک ۴ سکه، روی هم ۶۳ سکه. چند دفتر بزرگ خریده؟

عددهای و را طوری پیدا کن که خط از نقطه‌های و بگذرد.

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباهبرای حل دو معادله را جمع کرده: .

وقتی دو معادله را جمع می‌کنی، ها هم جمع می‌شوند () و حذف نمی‌شوند. اینجا ضریب‌ها برابرند، نه قرینه؛ پس یکی را در ضرب کن (یعنی یکی را از دیگری کم کن).

درست، پس و .

اشتباهمعادلهٔ را در ۳ ضرب کرده و نوشته .

ضرب باید روی همهٔ جمله‌ها، از جمله سمت راست، انجام شود؛ وگرنه معادله عوض می‌شود و خط دیگری می‌دهد.

درست

اشتباه را پیدا کرده و جواب دستگاه را فقط نوشته.

جواب دستگاه دو مجهولی یک زوج است، یعنی یک نقطه. تا پیدا نشود، کار تمام نیست.

درست را در یکی از معادله‌ها بگذار، را پیدا کن و جواب را به شکل یک نقطه بنویس؛ بعد در معادلهٔ دیگر امتحان کن.

اشتباه«دو خط و شیب برابر دارند، پس دستگاه بی‌شمار جواب دارد.»

شیب برابر یعنی موازی؛ اگر عرض از مبدأها فرق داشته باشد، خط‌ها جدا از هم‌اند و هیچ نقطهٔ مشترکی ندارند.

درستشیب برابر و عرض از مبدأ متفاوت: بدون جواب. شیب و عرض از مبدأ هر دو برابر: یک خط، بی‌شمار جواب.

فراتر از کتابروش حذفی، از چین باستان تا رایانه‌های امروزبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در کتاب چینی «نُه فصل در هنر ریاضی» که حدود دو هزار سال پیش گردآوری شد، مسئله‌هایی دربارهٔ محصول کشتزارها با چند مجهول آمده و روش حلشان دقیقاً همین روش حذفی است: ضرب کردن یک معادله و کم کردنش از دیگری تا مجهول‌ها یکی‌یکی حذف شوند. صدها سال بعد این روش در اروپا به نام گاوس، ریاضی‌دان آلمانی، مشهور شد و امروز به آن «حذف گاوسی» می‌گویند.

رایانه‌ها همین روش را برای دستگاه‌هایی با هزاران یا میلیون‌ها مجهول به کار می‌برند: پیش‌بینی هوا، طراحی پل‌ها، محاسبهٔ جریان در مدارهای الکتریکی و ساخت تصویر در بازی‌های رایانه‌ای. در مدارهای ساده هم وقتی قانون‌های جریان را برای هر گره می‌نویسی، به یک دستگاه معادلهٔ خطی می‌رسی؛ شبیه‌ساز مداری که در این مقاله آمده، پشت صحنه همین کار را می‌کند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۶

۱۵ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

چرا به معادلهٔ «معادلهٔ خط» می‌گوییم؟

چون اگر همهٔ جواب‌هایش را به شکل نقطه در دستگاه مختصات بگذاری، روی یک خط راست می‌افتند. دلیلش این است که با هر یک واحد افزایش ، همیشه به یک اندازه () تغییر می‌کند؛ پس «تندی» نمودار همه‌جا یکی است و نمودار خم نمی‌شود.

عرض از مبدأ با محل برخورد خط با محور طول‌ها چه فرقی دارد؟

عرض از مبدأ () جایی است که خط محور عرض‌ها () را قطع می‌کند: نقطهٔ . محل برخورد با محور طول‌ها را با پیدا می‌کنی. مثلاً عرض از مبدأ دارد ولی محور ها را در قطع می‌کند.

کدام روش حل دستگاه از همه بهتر است؟

همه به یک جواب می‌رسند. اگر یک مجهول تنها است (مثل )، جایگزینی سریع‌تر است. اگر ضریب‌های یک مجهول قرینه یا برابرند، حذفی. روش ترسیمی برای دیدن معنای جواب و تشخیص «بدون جواب» یا «بی‌شمار جواب» عالی است، ولی جواب کسری را دقیق نمی‌دهد.

خط عمودی شیب دارد؟

نه. روی خطی مثل طول همهٔ نقطه‌ها برابر است، پس در فرمول شیب مخرج صفر می‌شود و تقسیم بر صفر معنا ندارد. برای همین خط عمودی را نمی‌شود به شکل نوشت، ولی به شکل کلی می‌شود: .

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی نهم: فصل ۱، مجموعه‌ها، فصل ۲، عددهای حقیقی، فصل ۳، استدلال و اثبات در هندسه، فصل ۴، توان و ریشه، فصل ۵، عبارت‌های جبری، فصل ۷، عبارت‌های گویا، فصل ۸، حجم و مساحت