آیرو — خودآموز رباتیک

فصل ۳ از ۱۲

پیشرفت ترم
۰٪

در این فصل چه می‌سازی#

فصل قبل اتفاق بزرگی افتاد: اولین مدارت روشن شد. ولی روراست باشیم — آن اتصال‌های پیچانده شل و زشت بودند و با هر تکان از هم باز می‌شدند. مهندس‌های واقعی برای مدارهای آزمایشی راه بهتری دارند: همان صفحهٔ سفید سوراخ‌سوراخ که از فصل ۱ در کیتت منتظر نشسته. در این فصل رازِ داخل Breadboard را باز می‌کنی، مدار فصل ۲ را حرفه‌ای و محکم روی آن می‌بندی، یک Push button اضافه می‌کنی تا LED فقط با فشار انگشت تو روشن شود، و دو آزمایش می‌کنی که یکی‌شان عمداً شکست می‌خورد — و همان شکست، بهترین درس فصل است. راز از این‌جا شروع می‌شود:

نمای اشعه ایکس از Breadboard: نیمی از صفحه پلاستیک سفید معمولی و نیم دیگر برداشته شده تا تیغه‌های فلزی پنهان زیر سوراخ‌ها دیده شوند — تیغه‌های کوتاه ۵سوراخی در وسط، ریل‌های بلند قرمز و آبی در دو لبه، شکاف وسط که تیغه‌ها از روی آن رد نمی‌شوند و یک قطعی کوچک وسط ریل که با ذره‌بین برجسته شده

آخر این فصل می‌توانی:

  • بگویی داخل Breadboard کدام سوراخ‌ها به هم وصل‌اند: ردیف‌های ۵تایی، شکاف وسط و ریل‌های طولی.
  • مدار LED فصل ۲ را روی Breadboard ببندی و یک Push button هم به آن اضافه کنی.
  • فرق اتصال سری و موازی دو LED را با آزمایش واقعی نشان بدهی و توضیح بدهی چرا دو LED سری با ۳ ولت تقریباً روشن نمی‌شوند.
  • دو مقاومت کیت (۲۲۰ اهم و ۱۰ کیلواهم) را از روی رنگ نوارهایشان از هم تشخیص بدهی.

قبل از شروع: چک‌لیست پیش‌نیاز#

قبل از ادامه، این سه تا را چک کن — اگر یکی‌شان لنگ می‌زند، اول برگرد همان فصل:

  • از فصل ۱: Breadboard و Push button را در جعبه‌گشایی دیده‌ای و می‌دانی کدام‌اند؛ یادت هست دکمه یک سنسور ساده بود.
  • از فصل ۲: مدار یعنی حلقهٔ بسته — همهٔ عیب‌یابی‌های امروز با سؤال «حلقه کجا قطع است؟» انجام می‌شود.
  • از فصل ۲: پایهٔ بلند LED مثبت است + قانون طلایی: LED هرگز بدون مقاومت. و ولتاژ یعنی فشار — برای آزمایش آخر فصل لازمش داریم.

لوازم این فصل:

قطعه / ابزار تعداد جایگزین
Breadboard ۱ هر سایزی؛ Breadboard های کوچک معمولاً قطعی وسط ریل هم ندارند و راحت‌ترند
جاباتری ⁦۲×AA⁩ با کلید + دو باتری قلمی ۱ همان فصل ۲
LED (قرمز، زرد یا سبز) ۳ برای درس دو تا کافی است؛ سومی برای تمرین ستاره‌دار
مقاومت ۲۲۰ اهم ۳ حداقل دو تا برای آزمایش موازی لازم است
مقاومت ۱۰ کیلواهم ۱ فقط برای تمرین رنگ‌خوانی؛ در مدار امروز استفاده نمی‌شود
Push button ۲ برای مدار اصلی یکی کافی است؛ دومی برای تمرین
سیم جامپر ۱۰ سیم تلفنی تک‌رشتهٔ صاف‌شده هم جواب می‌دهد
دفترچهٔ مهندسی ۱ برگهٔ ساده

۱. راز زیر سوراخ‌ها#

از بیرون، Breadboard فقط یک صفحهٔ پلاستیکی با صدها سوراخ است. جادوی اصلی زیر سوراخ‌هاست — تصویر اول فصل را جلوی چشمت بگذار و با Breadboard واقعی خودت مقایسه کن:

ردیف‌های ۵تایی: زیر هر ردیفِ ۵ سوراخِ کنار هم، یک تیغهٔ فلزی خوابیده. یعنی این ۵ سوراخ از داخل به هم وصل‌اند! هر پایه‌ای که در یکی از این سوراخ‌ها فرو کنی، انگار به پایه‌های داخل ۴ سوراخ دیگر همان ردیف سیم شده — اتصال محکم، بدون پیچاندن، بدون لحیم.

شکاف وسط: آن خط عمیقی که Breadboard را به دو نیمه تقسیم کرده. تیغه‌های فلزی از روی این شکاف رد نمی‌شوند؛ ردیف ۵تاییِ سمت چپ شکاف به ردیف سمت راست همان ردیف وصل نیست. این شکاف چند دقیقهٔ دیگر برای Push button حیاتی می‌شود — و بعداً برای خود ESP32.

ریل‌های تغذیه: دو خط طولانی کنار Breadboard که با خط قرمز و آبی علامت خورده‌اند. برخلاف ردیف‌های ۵تایی که کوتاه و افقی‌اند، ریل‌ها در طول Breadboard به هم وصل‌اند. قرارداد جهانی: ریل قرمز برای مثبت، ریل آبی برای منفی. سیم باتری را یک بار به ریل می‌زنی و بعد از هر جای همان ریل برق برمی‌داری.

⚠️ مواظب باش: در بعضی Breadboard های بزرگ، ریل وسطش قطع است — نیمهٔ بالایی ریل به نیمهٔ پایینی وصل نیست! نشانه‌اش معمولاً شکستگی خط قرمز/آبی کنار ریل است. اگر روزی مدارت در نیمهٔ پایین Breadboard برق نداشت، با یک جامپر کوتاه دو نیمهٔ ریل را به هم پل بزن.

چالش: نقشهٔ داخل Breadboard

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

۲. مدار فصل ۲، این بار تمیز#

بیا همان مدار را جابه‌جا کنیم — همان باتری، همان مقاومت ۲۲۰ اهم، همان LED. یک نکته دربارهٔ نشانی‌ها: روی بیشتر Breadboard ها کنار ردیف‌ها شماره و کنار ستون‌ها حرف (a تا e این طرف شکاف، f تا j آن طرف) چاپ شده؛ شماره‌های این فصل پیشنهادی‌اند و هر ردیف خالی دیگری هم جواب می‌دهد — فقط ترتیب حلقه را حفظ کن.

  1. کلید جاباتری را خاموش کن.
  2. سیم قرمز جاباتری را به ریل قرمز بزن و سیم مشکی را به ریل آبی. از حالا مثبت و منفی در تمام طول Breadboard در دسترس است.
  3. یک پایهٔ مقاومت را در ریل قرمز فرو کن و پایهٔ دیگرش را در یک ردیف ۵تایی خالی — مثلاً ردیف 16. (مقاومت جهت ندارد، یادت هست؟)
  4. پایهٔ بلند LED را در همان ردیف 16 کنار پایهٔ مقاومت فرو کن — حالا این دو از داخلِ تیغه به هم وصل‌اند، بدون هیچ پیچاندنی! پایهٔ کوتاه را در ردیف بعدی، ردیف 17، فرو کن. دقت کن: دو پایهٔ LED حتماً در دو ردیف جدا.
  5. یک سیم جامپر از ردیف 17 به ریل آبی بزن. حلقه کامل شد: مثبت باتری ← ریل قرمز ← مقاومت ← LED ← ریل آبی ← منفی باتری.
  6. کلید جاباتری را روشن کن.

✅ چک کن: LED باید روشن شود — همان مدار فصل قبل، ولی این بار محکم و تمیز. حالا Breadboard را بردار و آرام تکانش بده: هیچ اتصالی شل نمی‌شود. این همان چیزی است که فصل قبل آرزویش را داشتیم!

حالا یک خرابکاری عمدی، تا مهم‌ترین قانون Breadboard در ذهنت میخ شود: کلید را خاموش کن، پایهٔ کوتاه LED را از ردیف 17 در بیاور و در همان ردیف 16 — کنار پایهٔ بلند — فرو کن. کلید را روشن کن... LED خاموش! چرا؟ هر دو پایه به یک تیغهٔ فلزی وصل شده‌اند. برق به‌جای عبور از داخل LED، از خود تیغه — راهِ راحت‌تر — رد می‌شود و LED را کامل دور می‌زند؛ انگار LED اصلاً در مدار نیست. برای همین: دو پایهٔ هر قطعه، همیشه در دو ردیف جدا. حالا برش گردان به ردیف 17.

🔧 اگر کار نکرد: LED با همهٔ قطعه‌های سر جایشان روشن نشد؟ روش حرفه‌ای عیب‌یابی Breadboard این است: با انگشت از مثبت باتری راه بیفت و مسیر را قدم‌به‌قدم تا منفی دنبال کن — «برق از این‌جا به این‌جا... بعد کجا؟» — جای قطعی همان‌جاست که انگشتت گیر می‌کند. سه مظنون همیشگی: دو پایهٔ یک قطعه در یک ردیف؛ جامپری که به ریل اشتباه (آبی به‌جای قرمز) رفته؛ و در Breadboard های بزرگ، قطعی وسط ریل.

چالش: چرا دو ردیف جدا؟

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

۳. Push button: مدار صاحب کلید می‌شود#

فصل ۲ گفتیم کلید برق اتاق، حلقهٔ مدار را باز و بسته می‌کند. حالا مدار خودمان صاحب همان کلید می‌شود. Push button را از کیت بردار و خوب نگاهش کن: چهار پایه دارد، نه دو تا! داخلش پایه‌ها دوبه‌دو از قبل به هم وصل‌اند — هر جفت یک تیم است. وقتی دکمه را فشار می‌دهی، دو تیم به هم وصل می‌شوند و برق عبور می‌کند؛ ول کنی، دوباره جدا می‌شوند.

کدام دو پایه یک تیم‌اند؟ دکمه را از پهلو نگاه کن: پایه‌ها از دو وجهِ روبه‌روی بدنه بیرون می‌زنند، هر وجه دو پایه. دو پایه‌ای که از یک وجه بیرون آمده‌اند، از داخل به هم وصل‌اند — چون در واقع یک تکه فلز واحدند که دو سرش بیرون زده. فاصلهٔ این دو پایه از هم کمتر است (اندازهٔ دو ردیف Breadboard)؛ فاصلهٔ دو وجه از هم بیشتر است. همین تفاوت فاصله، بهترین راه تشخیص است.

پایه‌های Push button از نمای بالا: دو جفت پایهٔ از داخل به‌هم‌وصل با دو رنگ متفاوت و خط‌چین اتصال داخلی، فلش فشار انگشت که نشان می‌دهد فشردن دو جفت را به هم پل می‌زند، و نمای کناری نشستن درست دکمه روی شکاف وسط Breadboard با تیک سبز در برابر جهت چرخیدهٔ غلط با ضربدر قرمز

اگر جفت‌ها را اشتباه بگیری، مدارت یا همیشه روشن می‌ماند یا هرگز روشن نمی‌شود. راه‌حل ساده و حرفه‌ای: دکمه را روی شکاف وسط Breadboard سوار کن، طوری که دو پایه این طرف شکاف باشند و دو پایه آن طرف. حالا هر تیمِ به‌هم‌وصل کامل در یک سمت شکاف نشسته و شکاف، دو تیم را از هم جدا نگه داشته — دقیقاً کاری که یک کلید باید بکند.

و از همین‌جا مهم‌ترین قانون سیم‌کشی دکمه بیرون می‌آید: یک سر مدار را این طرف شکاف بزن و سر دیگر را آن طرف. اگر هر دو سیم را در یک سمت شکاف بزنی، هر دو به یک تیم می‌رسند و آن تیم همیشه وصل است — یعنی دکمه اصلاً در مدار نیست و LED بدون فشار هم روشن می‌ماند.

حالا می‌خواهیم برق اول از دکمه رد شود، بعد به مقاومت و LED برسد:

  1. کلید جاباتری را خاموش کن.
  2. پایهٔ مقاومت را از ریل قرمز در بیاور — قرار است دکمه بین ریل و مقاومت بنشیند.
  3. دکمه را روی شکاف وسط سوار کن: دو پایه در ردیف‌های 10 و 12 این طرف شکاف، دو پایه در همان دو ردیف آن طرف. باید با یک «تق» کوچک کامل جا برود. یادت باشد: دو پایهٔ این طرف با هم یک تیم‌اند و دو پایهٔ آن طرف تیم دوم.
  4. یک جامپر از ریل قرمز به سوراخ f10 بزن — ردیف 10، ولی آن‌طرفِ شکاف. این سیم به تیم دوم می‌رسد.
  5. مقاومت را از سوراخ a12 (ردیف 12، این‌طرفِ شکاف) به سوراخ a16 وصل کن — بقیهٔ مدار مثل قبل: LED در ردیف‌های 16 و 17، جامپر ردیف 17 به ریل آبی. این سر به تیم اول می‌رسد، پس تا وقتی دکمه فشرده نشود، دو تیم به هم نمی‌رسند و مسیر باز است.
  6. کلید جاباتری را روشن کن.

جدول کامل اتصالات، اگر جایی گم شدی:

Step Component / Wire From To
1 Battery holder red wire (+) Battery holder Red rail (+)
2 Battery holder black wire (−) Battery holder Blue rail (−)
3 Jumper wire Red rail (+) Hole f10 (row 10, RIGHT of the center gap)
4 Push button Legs in ⁦e10 + e12⁩ (left of gap — internally joined pair) Legs in ⁦f10 + f12⁩ (right of gap — the other internally joined pair)
5 Resistor 220 ohm Hole a12 (row 12, LEFT of the center gap) Hole a16 (row 16)
6 LED anode (long leg) Hole b16 (row 16) —
7 LED cathode (short leg) Hole b17 (row 17) —
8 Jumper wire Hole a17 (row 17) Blue rail (−)
9 Battery holder switch ON (after checking all connections) —

✅ چک کن: دکمه را فشار بده... LED روشن! ول کن... خاموش! فشار... روشن! این ساده‌ترین شکل همان چیزی است که فصل ۱ اسمش را گذاشتیم Sense: دکمه دارد فشار دست تو را حس می‌کند و مدار جواب می‌دهد. البته این‌جا هنوز مغزی وسط نیست — برق مستقیم از دست تو فرمان می‌گیرد. مغز از فصل بعد می‌آید!

🔧 اگر کار نکرد: LED همیشه روشن است، حتی بدون فشار دادن دکمه؟ مظنون شمارهٔ یک: هر دو سیم — جامپرِ ریل قرمز و پایهٔ مقاومت — در یک سمت شکاف نشسته‌اند و هر دو به یک تیم رسیده‌اند. یکی‌شان باید آن‌طرف شکاف باشد (در این فصل: جامپر در f10 و مقاومت در a12). LED هرگز روشن نمی‌شود، حتی با فشار دادن؟ دکمه ۹۰ درجه چرخیده و به‌جای شکاف، هر چهار پایه در یک سمت افتاده‌اند؛ بچرخانش تا دوباره روی شکاف بنشیند و با «تق» جا برود. اگر قطعه‌ای در سوراخ لق می‌زند و مدار قطع و وصل می‌شود، آن قطعه را در ردیف دیگری بزن و پایه‌اش را صاف و عمود فرو کن.

۴. سری و موازی: یک موفقیت و یک شکست آموزنده#

سؤال: اگر بخواهیم دو LED با هم روشن شوند چه؟ دو راه اتصال هست و هر دو را واقعاً امتحان می‌کنیم. برای اینکه مدار ساده بماند، اول دکمه را کنار بگذار: جامپر ریل قرمز را مستقیم به ردیف مقاومت برگردان — مثل اول بخش ۲.

راه اول — موازی: هر LED مسیر خودش را از مثبت تا منفی دارد؛ مثل دو پل جداگانه روی یک رودخانه. هر LED هم مقاومت خودش را می‌گیرد — قانون طلایی یادت نرود: هیچ LED بدون مقاومت!

  1. کلید جاباتری را خاموش کن.
  2. مقاومت دوم را از ریل قرمز به یک ردیف خالی تازه وصل کن.
  3. LED دوم را با پایهٔ بلند در همان ردیف و پایهٔ کوتاه در ردیف بعدی بنشان.
  4. جامپر از ردیف پایهٔ کوتاه به ریل آبی — مسیر دوم هم کامل شد.
  5. کلید را روشن کن.

✅ چک کن: هر دو LED روشن‌اند، هر کدام با نور کامل — انگار هر کدام تنهاست. این یعنی موازی.

راه دوم — سری: قطعه‌ها پشت سر هم در یک مسیر واحد؛ برق اول از LED اول رد می‌شود، بعد از LED دوم. کلید را خاموش کن و مدار را عوض کن: ریل قرمز ← مقاومت ← LED اول ← بلافاصله LED دوم ← ریل آبی (پایهٔ کوتاه هر LED به پایهٔ بلند بعدی می‌رسد؛ هر اتصال در یک ردیف مشترک). حالا کلید را روشن کن و خوب نگاه کن.

✅ چک کن: تقریباً هیچ! شاید یک کورسوی خیلی ضعیف، شاید هم کاملاً خاموش. مدار خراب نیست — این نتیجهٔ واقعی و درستِ همین آزمایش است.

توضیحش با چیزی که فصل ۲ یاد گرفتی ساده است: ولتاژ یعنی فشار، و هر LED برای روشن شدن حدود ۲ ولت فشار سهم می‌خواهد. وقتی دو LED پشت سر هم باشند، فشار باتری باید بین هر دو تقسیم شود: دو LED یعنی حدود ۴ ولت لازم — ولی جاباتری ما فقط ۳ ولت دارد. فشار کافی به هیچ‌کدام نمی‌رسد و هر دو تاریک می‌مانند. اسم این ماجرا «تقسیم ولتاژ بین قطعه‌های سری» است.

💡 نکته: این آزمایش «شکست‌خورده» را حتماً در دفترچهٔ مهندسی‌ات بنویس: «دو LED سری با ۳ ولت روشن نشد، چون ولتاژ بین قطعه‌های سری تقسیم می‌شود.» مهندس‌های واقعی از آزمایش‌هایی که طبق انتظار پیش نمی‌روند، بیشتر یاد می‌گیرند تا از موفقیت‌ها. و نگران LED هایت هم نباش — سالم‌اند؛ می‌توانی جدا جدا تستشان کنی.

چالش: راز دو LED تاریک

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

۵. رنگ‌های روی مقاومت#

یک سؤال از فصل قبل بی‌جواب مانده: از کجا بفهمیم کدام مقاومت ۲۲۰ اهم است؟ جواب روی بدنه‌اش نوشته شده — نه با عدد، با رنگ! نوارهای رنگی روی مقاومت یک کد هستند.

دو مقاومت بزرگ‌شده کنار هم: مقاومت بالایی با نوارهای قرمز، قرمز، قهوه‌ای و طلایی با برچسب 220 OHM و مقاومت پایینی با نوارهای قهوه‌ای، مشکی، نارنجی و طلایی با برچسب 10K OHM

خبر خوب: لازم نیست جدول کامل رنگ‌ها را حفظ کنی. برای این ترم فقط دو مقاومت کیتت را بشناس:

  • مقاومت ۲۲۰ اهم با نوارهای قرمز، قرمز، قهوه‌ای شروع می‌شود.
  • مقاومت ۱۰ کیلواهم با نوارهای قهوه‌ای، مشکی، نارنجی شروع می‌شود.

همین! هر وقت شک کردی، مقاومت را کنار تصویر بالا بگیر و مقایسه کن. آن نوار طلایی آخر هم فعلاً کاری به کارش نداریم.

🔧 اگر کار نکرد: نور LED خیلی کم است؟ احتمالاً رنگ را اشتباه خوانده‌ای و مقاومت ۱۰ کیلواهم در مدار است. در نور کم، قهوه‌ای و قرمز شبیه هم‌اند — مقاومت را زیر نور خوب بگیر و نوار اولش را با تصویر مقایسه کن.

واژه‌های تازه این فصل#

کلمه تلفظ به حروف فارسی یعنی چه
Push button پوش باتِن دکمهٔ فشاری؛ تا وقتی فشارش بدهی مسیر برق را وصل می‌کند
Rail رِیل خط طولی تغذیه در دو لبهٔ Breadboard — قرمز مثبت، آبی منفی
Row رو ردیف ۵ سوراخی که از داخل با یک تیغهٔ فلزی به هم وصل‌اند
Series سیریز اتصال سری؛ قطعه‌ها پشت سر هم در یک مسیر
Parallel پَرَلِل اتصال موازی؛ هر قطعه مسیر جداگانهٔ خودش را دارد
Ohm اُهم واحد اندازه‌گیری مقاومت
Color code کالِر کُد کد رنگی نوارهای روی مقاومت که مقدارش را نشان می‌دهد

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

قطعه نداری؟ مسیر شبیه‌ساز#

اینجا باید روراست باشیم: مدار این فصل کد ندارد و آزمایشگاه دوره فقط مداری را اجرا می‌کند که یک برنامه دارد رانندگی‌اش می‌کند. پس Breadboard و آزمایش سری/موازی و خرابکاری‌های عمدی — که تمام لذت این فصل هستند — روی میز واقعی می‌مانند و منتظر کیت تو. تا آن موقع دو کار خوب داری: اول، جدول اتصالات همین فصل را در دفترچهٔ مهندسی بکش و مسیر جریان را با انگشت روی کاغذ دنبال کن (این تمرین، درست همان چیزی است که فصل بعد لازم داری). دوم، اگر دلت می‌خواهد یک دکمه و LED زنده ببینی، مدار فصل ۹ در آزمایشگاه آماده است: دکمه‌ها را با موس فشار می‌دهی و LEDها همان لحظه جواب می‌دهند.

💡 نکته: برو به آزمایشگاه، ترم ۱ و بعد فصل ۹ («منطق و تصمیم‌های ترکیبی») را باز کن و «اجرا ▶» را بزن؛ روی دکمه‌ها کلیک کن و ببین LEDها چطور جواب می‌دهند. کدش مال چند فصل بعد است و لازم نیست الان بفهمی‌اش — امروز فقط داری می‌بینی که «دکمه راه را باز می‌کند» در دنیای مجازی هم دقیقاً همان‌طور کار می‌کند که در دنیای واقعی.

در فصل بعد#

یادت هست فصل ۱ گفتیم آن برد کوچک مغز ماست و بعداً بیدارش می‌کنیم؟ وقتش رسیده: فصل بعد ESP32 را به کامپیوتر وصل می‌کنیم و برای اولین بار مغز ربات چشم باز می‌کند و به ما جواب می‌دهد — از فصل بعد دیگر فقط مدار نمی‌سازیم، با مدار حرف می‌زنیم!

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.