آیرو — خودآموز رباتیک

فصل ۷ از ۱۲

پیشرفت ترم
۰٪

در این فصل چه می‌سازی#

فصل ۵ برای سه چشمک، دوازده خطِ تقریباً یکسان نوشتی و قول دادیم یک روز به آن کپی‌پیست‌ها بخندیم — آن روز امروز است. در این فصل به برد یاد می‌دهی تکرار کند: یک بار می‌گویی چه کند و او تا ابد — یا دقیقاً به تعدادی که تو بگویی — انجامش می‌دهد. با همین قدرت، پروژهٔ این فصل را می‌سازی: چراغ دونده با سه LED — همان نوری که در چراغ‌های مسابقه و تابلوی مغازه‌ها می‌دود — که سرعتش را فقط با تغییر یک متغیر کم و زیاد می‌کنی. مدار نهایی این است:

نمای بالای Breadboard با سه LED قرمز و زرد و سبز، هر کدام با مقاومت ۲۲۰ اهم به پایه‌های ۲۵ و ۲۶ و ۲۷ برد ESP32، و پایه‌های کوتاه همه به خط GND مشترک

آخر این فصل می‌توانی:

  • با while True: برنامهٔ بی‌پایان بنویسی و با دکمهٔ Stop متوقفش کنی — بدون ترس از پیام قرمز KeyboardInterrupt.
  • نقش دونقطه و تورفتگی را توضیح بدهی و خطاهای IndentationError و SyntaxError را خودت پیدا و رفع کنی.
  • با for و range یک کار را دقیقاً n بار تکرار کنی — و بدانی چرا شمارنده از صفر شروع می‌شود.
  • چراغ دونده با سه LED بسازی که سرعتش با یک متغیر delay کنترل می‌شود.

قبل از شروع: چک‌لیست پیش‌نیاز#

قبل از ادامه، این سه تا را چک کن — اگر یکی‌شان لنگ می‌زند، اول برگرد همان فصل:

  • از فصل ۳: بستن مدار LED + مقاومت روی Breadboard و اینکه سوراخ‌های هر ردیف از داخل به هم وصل‌اند — امروز سه LED می‌بندیم.
  • از فصل ۵: machine.Pin و value و time.sleep و ذخیرهٔ main.py — برنامهٔ چشمک‌زن همان فصل را امروز متحول می‌کنیم.
  • از فصل ۶: متغیر (= یعنی «بگذار») و print با f-string — شمارندهٔ امروز را با f-string چاپ می‌کنیم و سرعت چراغ دونده را با متغیر کنترل.

لوازم این فصل:

قطعه / ابزار تعداد جایگزین
برد ESP32 DevKit + کابل USB دیتا ۱ شبیه‌ساز آزمایشگاه (پایین همین جدول)
Breadboard ۱ —
LED قرمز، زرد، سبز ۳ هر سه یک رنگ هم باشند اشکالی ندارد؛ رنگ فقط برای قشنگی است
مقاومت ۲۲۰ اهم ۳ ۳۳۰ اهم هم کاملاً قبول است (کمی کم‌نورتر)
سیم جامپر حدود ۸ سیم تلفنی تک‌رشته هم جواب می‌دهد
کامپیوتر با Thonny ۱ همان تنظیمات فصل ۴

۱. دکمهٔ تکرار#

یک لحظه به گوشی‌ات فکر کن. وقتی یک آهنگ را دوست داری چه می‌کنی؟ دکمهٔ تکرار را می‌زنی. نمی‌نشینی هر سه دقیقه یک بار دوباره دکمهٔ پخش را فشار بدهی!

گوشی با پخش‌کنندهٔ موسیقی و دکمهٔ تکرار روشن؛ آهنگ خودش دوباره و دوباره از اول پخش می‌شود

به کامپیوتر هم می‌شود دقیقاً همین را گفت: «این چند خط را بگیر و مدام تکرار کن.» اسم این ابزار حلقه است — به انگلیسی Loop — چون آخرِ کار به اولش برمی‌گردد، مثل یک دایره. در این فصل دو نوع حلقه یاد می‌گیری: یکی که تا ابد تکرار می‌کند، و یکی که دقیقاً به تعدادی که تو بگویی.

راستی، تمرین ستاره‌دار فصل ۵ یادت هست؟ برنامهٔ S.O.S که آخرش شمردی چند خط شد و قرار شد یک روز به آن عدد بخندیم؟ آن روز رسید — دفترچه‌ات را دم دست بگذار.

مدار شروع، همان مدار سادهٔ فصل ۵ است: یک LED قرمز که پایهٔ بلندش از راه مقاومت ۲۲۰ اهم به پایهٔ ۲۵ وصل است و پایهٔ کوتاهش به GND. اگر از قبل روی Breadboard مانده، چه بهتر — دست نزن، آماده‌ای!

۲. while True: چشمک بی‌پایان#

فایل جدید باز کن و مثل همیشه اول ابزارها را بیاور — این سه خط دیگر برایت روتین است:

import machine
import time

led = machine.Pin(25, machine.Pin.OUT)

تا اینجا هیچ‌چیز جدیدی نیست: پایهٔ ۲۵ خروجی شد و اسمش led. حالا خط جادویی این فصل:

while True:

کلمه‌به‌کلمه بازش کنیم. while یعنی «تا وقتی که». True یعنی «درست». پس while True یعنی «تا وقتی که درست است» — و True همیشه درست است! نتیجه: تا ابد تکرار کن. و آن دونقطهٔ آخر خط؟ به Python می‌گوید: «حواست باشد، از خط بعد یک بلوک شروع می‌شود که مال من است.»

سؤال مهم: Python از کجا بفهمد کدام خط‌ها داخل حلقه‌اند و کدام‌ها بیرون؟ جواب: تورفتگی — به انگلیسی Indentation. هر خطی که کمی تورفته‌تر از while نوشته شود، داخل حلقه است. یک تشبیه: وقتی انشا می‌نویسی و حرف کسی را نقل می‌کنی، آن را داخل گیومه می‌گذاری تا معلوم شود کدام جمله‌ها نقل‌قول است. تورفتگی همان گیومهٔ Python است: هرچی تو رفته، داخل حلقه است.

خبر خوب: وقتی بعد از دونقطه Enter بزنی، Thonny خودش خط بعد را تو می‌برد. برنامهٔ کامل این است — دقت کن هر چهار خط آخر هم‌ردیف‌اند:

# blink_forever.py — jalase 7
# cheshmak bi-payan ba while True
# LED ghermez: GPIO 25 -> 220 ohm -> LED anode, cathode -> GND

import machine
import time

led = machine.Pin(25, machine.Pin.OUT)

while True:
    led.value(1)       # roshan kardan LED
    time.sleep(0.5)    # nim sanie sabr kon
    led.value(0)       # khamoosh kardan LED
    time.sleep(0.5)    # nim sanie sabr kon

قبل از Run، عادت مهندس‌ها: پیش‌بینی کن. برنامه از بالا شروع می‌کند، به while True: می‌رسد، چهار خط تورفته را اجرا می‌کند: روشن، نیم ثانیه صبر، خاموش، نیم ثانیه صبر. بعد چی؟ به‌جای اینکه تمام شود، برمی‌گردد بالای حلقه و از اول! و دوباره... و دوباره... حالا Run بزن.

✅ چک کن: LED باید چشمک بزند. و بزند. و بزند — بی‌پایان. با چهار خط، بی‌نهایت چشمک ساختی؛ فصل ۵ برای سه چشمک دوازده خط نوشتی!

۳. پیام قرمزی که خطا نیست#

یک سؤال جدی: این برنامه کی تمام می‌شود؟ هیچ‌وقت! پس چطور جلویش را بگیریم؟ در Thonny یک دکمهٔ قرمز Stop هست — همان علامت ایست. فشارش بده و به Shell نگاه کن:

Traceback (most recent call last):
  File "<stdin>", line 12, in <module>
KeyboardInterrupt:

(شمارهٔ خط پیش تو ممکن است فرق کند — هر خطی که لحظهٔ زدن Stop در حال اجرا بوده، همان اسمش می‌آید. معمولاً یکی از دو خط time.sleep است، چون برنامه بیشترِ وقتش را همان‌جا صبر می‌کند.)

یک پیام قرمز! نفس عمیق — این خطا نیست. KeyboardInterrupt یعنی: «برنامه داشت کارش را می‌کرد، ولی از طرف صفحه‌کلید دستور توقف آمد.» چه کسی دستور داد؟ خود تو! پس هر وقت while True نوشتی و با Stop متوقفش کردی، این پیام کاملاً طبیعی است — امضای خودِ توست پای توقف برنامه.

💡 نکته: داخل هر while True همیشه حداقل یک time.sleep کوچک بگذار. حلقهٔ بدون sleep — مخصوصاً اگر print هم داشته باشد — با سیل پیام، Shell و Thonny را خفه می‌کند و حتی دکمهٔ Stop هم به‌سختی جواب می‌دهد (اگر گیر کردی، Stop را چند بار بزن).

🔧 اگر کار نکرد: بعد از Stop، اجرای دوباره جواب نمی‌دهد یا برد رفتار عجیب دارد؟ کابل USB را بکش و دوباره بزن، و در Thonny از نو وصل شو — همان روش فصل ۴. هیچ‌چیز خراب نشده؛ برد فقط در حالت عجیبی مانده بود.

چالش: KeyboardInterrupt خطاست؟

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

۴. سه خرابکاری عمدی#

مهندس خوب عمداً چیزها را خراب می‌کند تا بفهمد چطور کار می‌کنند. سه آزمایش خرابکارانه بکنیم تا دونقطه و تورفتگی واقعاً در ذهنت بنشینند.

آزمایش یک — تورفتگی خط آخر را حذف کن. time.sleep(0.5) آخر را ببر اول خط، هم‌ردیف while:

while True:
    led.value(1)
    time.sleep(0.5)
    led.value(0)
time.sleep(0.5)

پیش‌بینی؟ آن خط دیگر داخل گیومه نیست — از حلقه بیرون افتاده. Run بزن... عجیب شد! چشمکِ درست‌وحسابی نداریم؛ LED انگار همیشه روشن است. چرا؟ چون حلقه حالا فقط سه خط دارد: روشن، صبر، خاموش — و بلافاصله دوباره روشن! خاموشی آن‌قدر کوتاه است که چشم تو نمی‌بیندش. و آن time.sleep بیرونی؟ هیچ‌وقت نوبتش نمی‌رسد، چون حلقه هرگز تمام نمی‌شود. یک Tab جابه‌جا شد و کل رفتار برنامه عوض شد — بدون حتی یک پیغام خطا. Stop بزن و درستش کن.

آزمایش دو — تورفتگی الکی اضافه کن. به خط led.value(0) یک Tab اضافه بده تا از بقیه تورفته‌تر شود. Run:

Traceback (most recent call last):
  File "<stdin>", line 13
IndentationError: unexpected indent

IndentationError: unexpected indent یعنی: «یک تورفتگی دیدم که انتظارش را نداشتم.» Python سخت‌گیر است: همهٔ خط‌های یک بلوک باید دقیقاً هم‌ردیف باشند — حتی یک فاصلهٔ اضافه خطاست. خوبی‌اش این است که شمارهٔ خط را هم می‌گوید؛ مستقیم برو سراغ همان خط و صافش کن. در فایل کامل این فصل، خط ۱۳ همان led.value(0) است — بشمار و خودت ببین (سه خط کامنت اول فایل هم شمرده می‌شوند).

آزمایش سه — دونقطه را حذف کن. while True بدون دونقطه. Run:

Traceback (most recent call last):
  File "<stdin>", line 10
SyntaxError: invalid syntax

SyntaxError: invalid syntax یعنی جمله‌بندی کد غلط است — مثل جمله‌ای که فعلش را جا انداخته باشی. هر وقت بعد از نوشتن while این خطا را دیدی، اولین مظنون: دونقطهٔ آخر خط. برش گردان تا دوباره همه‌چیز سبز و سالم شود.

🔧 اگر کار نکرد: بعضی خط‌ها اجرا می‌شوند و بعضی نه، و رفتار حلقه عجیب است؟ احتمالاً Tab و Space قاطی شده‌اند — مخصوصاً وقتی کد از جایی کپی شده باشد. در Thonny همیشه از Tab استفاده کن که خودش فاصلهٔ درست می‌گذارد، و کد را از سایت‌ها کپی نکن؛ خودت تایپ کن.

چالش: خط بیرون‌افتاده مال کیست؟

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

۵. for و range: تکرار شمرده#

while True عالی است، ولی همیشه «تا ابد» نمی‌خواهیم. گاهی می‌خواهیم بگوییم: «دقیقاً ۵ بار، نه بیشتر.» مثل وقتی که به دوستت می‌گویی سه دور دور حیاط بدو — نه اینکه تا شب بدود! برای این کار Python حلقهٔ دیگری دارد: for. برنامهٔ کاملش این است:

# count_blink.py — jalase 7
# cheshmak daghighan 5 bar ba for va range + shomarande
# LED ghermez: GPIO 25 -> 220 ohm -> LED anode, cathode -> GND

import machine
import time

led = machine.Pin(25, machine.Pin.OUT)

for i in range(5):
    print(f"cheshmak {i}")   # shomarande az 0 shoroo mishavad
    led.value(1)             # roshan
    time.sleep(0.3)
    led.value(0)             # khamoosh
    time.sleep(0.3)

print("tamam shod!")

خط for i in range(5): را باز کنیم. range(5) یعنی «۵ عدد بشمار». for i in یعنی «برای هر کدام از آن عددها، اسمش را بگذار i و بلوک تورفته را یک بار اجرا کن». پس بلوک ما دقیقاً ۵ بار اجرا می‌شود. دونقطه و تورفتگی؟ دقیقاً همان قانون while — گیومهٔ Python همه‌جا یکی است. و دقت کن print آخر تورفته نیست؛ پس فقط یک بار و بعد از تمام‌شدن حلقه اجرا می‌شود.

و آن i چیست؟ i یک متغیر است — همان جعبه‌های فصل ۶ — که Python خودش در هر دور حلقه یک عدد جدید تویش می‌گذارد. اسمش شمارنده است، به انگلیسی Counter. با f-string که فصل ۶ یاد گرفتی، در هر دور چاپش می‌کنیم. قبل از Run پیش‌بینی کن: چه عددهایی چاپ می‌شود؟ ۱ تا ۵؟ اجرا کن:

cheshmak 0
cheshmak 1
cheshmak 2
cheshmak 3
cheshmak 4

غافلگیر شدی؟ از صفر شروع کرد! range(5) عددهای ۰، ۱، ۲، ۳، ۴ را می‌دهد — پنج عدد هست، ولی از صفر تا چهار. کامپیوترها عاشق شمردن از صفرند؛ این را همین امروز قبول کن، چون تا آخر دوره — و تا آخر عمر برنامه‌نویسی‌ات — همراهت است.

✅ چک کن: پنج چشمک، پنج خط شماره‌دار از ۰ تا ۴ در Shell، و بعد tamam shod! — برنامه خودش ایستاد، بدون دکمهٔ Stop. این فرق بزرگ for با while True است.

حالا وقتش است: دفترچه‌ات را باز کن و به عدد S.O.S فصل ۵ نگاه کن. هر بلوک تکراری آن برنامه با یک for چهارپنج‌خطی جمع می‌شود — بخند و رد شو!

چالش: range(5) کدام عددها را می‌دهد؟

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

۶. پروژه: چراغ دونده#

حالا پروژهٔ فصل: چراغ دونده — نور از قرمز به زرد به سبز می‌پرد و دوباره از اول، مثل چراغ‌های مسابقه.

⚠️ مواظب باش: قانون همیشگی — وقتی سیم جابه‌جا می‌کنیم، برق قطع. اول کابل USB را از برد جدا کن.

دو LED جدید دقیقاً مثل LED قرمز وصل می‌شوند (تصویر مدار در بخش «در این فصل چه می‌سازی» را جلوی چشمت بگذار):

  1. LED زرد و سبز را روی Breadboard بنشان؛ پایهٔ بلند هر کدام در یک ردیف جدا، پایهٔ کوتاه در ردیف جدای دیگر.
  2. برای هر LED یک مقاومت ۲۲۰ اهم از ردیف پایهٔ بلندش به یک ردیف خالی ببر، و از آنجا سیم جامپر به برد: زرد به پایهٔ ۲۶، سبز به پایهٔ ۲۷. (قرمز از قبل روی ۲۵ است.)
  3. پایهٔ کوتاه هر سه LED را به خط GND مشترک (ردیف آبی کنار Breadboard) وصل کن — یک سیم از GND برد به آن خط کافی است.

جدول دقیق اتصالات:

LED ESP32 GPIO Resistor LED long leg (anode) LED short leg (cathode)
Red GPIO 25 220 ohm to resistor to GND
Yellow GPIO 26 220 ohm to resistor to GND
Green GPIO 27 220 ohm to resistor to GND

حالا کد. فایل جدید. اول سه LED را معرفی می‌کنیم — سه جعبه با سه اسم واضح — و بعد مهم‌ترین درس فصل ۶ را به کار می‌گیریم:

import machine
import time

led_red = machine.Pin(25, machine.Pin.OUT)
led_yellow = machine.Pin(26, machine.Pin.OUT)
led_green = machine.Pin(27, machine.Pin.OUT)

delay = 0.15

آن خط آخر را ببین: به‌جای اینکه عدد 0.15 را سه بار در کد بنویسیم، یک بار در متغیر delay می‌گذاریم. بعداً که خواستی سرعت را عوض کنی، یک جا عوض می‌کنی و همه‌جا اثر می‌کند — یک جای واحد برای یک حقیقت.

حالا خودِ دویدن. ترتیب هر دور: قرمز روشن، کمی صبر، قرمز خاموش، زرد روشن، صبر، زرد خاموش، سبز روشن، صبر، سبز خاموش — و برگرد از اول. همه‌اش داخل while True، چون می‌خواهیم تا وقتی خودت Stop نزده‌ای بدود:

while True:
    led_red.value(1)       # ghermez roshan
    time.sleep(delay)
    led_red.value(0)       # ghermez khamoosh

    led_yellow.value(1)    # zard roshan
    time.sleep(delay)
    led_yellow.value(0)    # zard khamoosh

    led_green.value(1)     # sabz roshan
    time.sleep(delay)
    led_green.value(0)     # sabz khamoosh

Run بزن.

✅ چک کن: نور باید بدود: قرمز، زرد، سبز، قرمز، زرد، سبز...

🔧 اگر کار نکرد: LED دوم یا سوم روشن نمی‌شود؟ اول چک کن شمارهٔ پین در کد با سیم‌کشی می‌خواند: ۲۵ قرمز، ۲۶ زرد، ۲۷ سبز. بعد سیم GND مشترک را دنبال کن — پایهٔ کوتاه همان LED واقعاً به خط GND رسیده؟ و یادت باشد فقط سوراخ‌های یک ردیف Breadboard به هم وصل‌اند؛ مقاومت و پایهٔ LED باید واقعاً هم‌ردیف باشند.

حالا جادوی متغیر: Stop بزن، فقط delay = 0.15 را بکن delay = 0.05 و دوباره اجرا کن... اوه! حالا واقعاً می‌دود! یک تغییر، سه جا اثر. حالا delay = 0.5 را امتحان کن... قدم‌زدنِ آرام. این قدرت متغیر است.

یک ارتقای اختیاری هم برای شیک‌تر شدن: قبل از شروع دویدن، هر سه LED با هم سه بار سریع چشمک بزنند — مثل شمارش معکوس شروع مسابقه. چطوری؟ با همان for که امروز یاد گرفتی، قبل از while True. دقت کن این حلقه اول کامل تمام می‌شود (سه دور)، بعد برنامه به while True می‌رسد و دویدنِ بی‌پایان شروع می‌شود. نسخهٔ کامل با همین بخش:

# led_chaser.py — jalase 7
# cheragh dovande ba 3 LED
# ghermez: GPIO 25 / zard: GPIO 26 / sabz: GPIO 27
# har GPIO -> 220 ohm -> LED anode, cathode -> GND

import machine
import time

led_red = machine.Pin(25, machine.Pin.OUT)
led_yellow = machine.Pin(26, machine.Pin.OUT)
led_green = machine.Pin(27, machine.Pin.OUT)

delay = 0.15   # sorat-e davidan: in adad ra avaz kon

# ekhtiari: 3 cheshmak-e sari ba hame LED-ha, ghabl az shoroo
for i in range(3):
    led_red.value(1)
    led_yellow.value(1)
    led_green.value(1)
    time.sleep(delay)
    led_red.value(0)
    led_yellow.value(0)
    led_green.value(0)
    time.sleep(delay)

# davidan-e noor: ghermez -> zard -> sabz -> az aval
while True:
    led_red.value(1)       # ghermez roshan
    time.sleep(delay)
    led_red.value(0)       # ghermez khamoosh

    led_yellow.value(1)    # zard roshan
    time.sleep(delay)
    led_yellow.value(0)    # zard khamoosh

    led_green.value(1)     # sabz roshan
    time.sleep(delay)
    led_green.value(0)     # sabz khamoosh

✅ چک کن: سه چشمک همگانی مثل شمارش معکوس، بعد دویدنِ بی‌پایان نور.

و مثل فصل ۵: اگر فایل را با اسم main.py روی خود برد ذخیره کنی، چراغ دونده‌ات با پاور بانک — بدون هیچ کامپیوتری — می‌دود. یک تابلوی نورانی واقعی ساخته‌ای!

چالش: فرق while True و for چیست؟

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

واژه‌های تازه این فصل#

کلمه تلفظ به حروف فارسی یعنی چه
Loop لوپ حلقه؛ تکه‌کدی که تکرار می‌شود
While وایل «تا وقتی که»؛ شروع حلقه‌ای که تا برقراری شرط ادامه دارد
For فور «برای هر»؛ حلقه‌ای که روی یک سری عدد می‌چرخد
Range رِینج «بازه»؛ سازندهٔ سری عددها برای for — از صفر شروع می‌کند
Counter کانتِر شمارنده؛ متغیری که شمارهٔ دور فعلی حلقه را دارد
Indentation ایندِنتِیشِن تورفتگی اول خط؛ نشان می‌دهد خط داخل کدام بلوک است
Infinite اینفینیت بی‌نهایت؛ حلقهٔ while True یک حلقهٔ بی‌نهایت است
Stop استاپ دکمهٔ توقف برنامه در Thonny

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

تا امروز برد ما فقط حرف زده — LED روشن کرده و نور دوانده؛ فصل بعد بالاخره گوش درمی‌آورد: یک دکمه وصل می‌کنیم و برای اولین بار برنامه‌ات به کاری که تو می‌کنی واکنش نشان می‌دهد.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.