آیرو — خودآموز رباتیک

فصل ۱۰ از ۱۲

پیشرفت ترم
۰٪

در این فصل چه می‌سازی#

یک لحظه به دور و برت گوش کن: نوتیف گوشی، آهنگ پیروزی توی بازی، زنگ در، بوقِ ماکروویو. پشت همهٔ این صداها یک قطعهٔ کوچک نشسته که با برنامه می‌لرزد:

کلاژ صداهای زندگی روزمره — گوشی با علامت نوتیف، دستهٔ بازی با نت‌های پیروزی، زنگ در، ساعت زنگ‌دار و ماکروویو — که همه دور یک Buzzer کوچک درخشان چیده شده‌اند

تا امروز برد تو فقط نور داشت؛ در این فصل صدا هم پیدا می‌کند. Buzzer را وصل می‌کنی، اولین بوقِ زندگی بردت را می‌سازی، یک آژیر پلیس می‌نویسی و آخر فصل، بردت یک آهنگ واقعی می‌زند — آهنگی که همه می‌شناسند. مدار فصل هم همین است، فقط دو سیم:

نقشهٔ مدار این فصل: Buzzer پسیو روی Breadboard نشسته و دو پایه‌اش در دو ردیف جداست؛ یک سیم از ردیف پایهٔ مثبت — با علامت + روی بدنه — به پایهٔ GPIO4 برد ESP32 می‌رود و سیم دیگر از ردیف پایهٔ دیگر به GND برمی‌گردد

آخر این فصل می‌توانی:

  • بگویی صدا از لرزش می‌آید و فرکانس یعنی تعداد لرزش در ثانیه، با واحد Hertz.
  • Buzzer پسیو را به GPIO4 و GND وصل کنی و در یک جمله بگویی فرقش با Buzzer اکتیو چیست.
  • با machine.PWM و دو دستور freq و duty بوق و آژیر بسازی و بدانی duty(0) یعنی سکوت.
  • یک ملودی کامل را با «جعبهٔ نت‌ها» و حلقهٔ for پخش کنی و با عدد 0 وسط آهنگ مکث بسازی.
  • متن کامل یک error را به AI بدهی، جوابش را بخوانی و درستی‌اش را با اجرای کد آزمایش کنی.

قبل از شروع: چک‌لیست پیش‌نیاز#

قبل از ادامه این چهار تا را چک کن — اگر یکی‌شان لنگ می‌زند، اول برگرد همان فصل:

  • از فصل ۳: سوراخ‌های هر ردیف Breadboard از داخل به هم وصل‌اند — Buzzer را در دو ردیف جدا می‌نشانیم.
  • از فصل ۵: import، machine.Pin، time.sleep و ذخیرهٔ برنامه با اسم main.py.
  • از فصل ۷: while True و حلقهٔ for، دونقطه و تورفتگی.
  • از فصل ۸: if و else و مقایسه با ==.

لوازم این فصل:

قطعه / ابزار تعداد جایگزین
برد ESP32 DevKit (راه‌اندازی‌شده در فصل ۴) ۱ —
کابل USB دیتا ۱ همان کابل تست‌شدهٔ فصل ۴
Breadboard ۱ نصفه هم کافی است
Buzzer پسیو ۱ Buzzer پیزوی سالم از اسباب‌بازی یا ساعت خراب
سیم جامپر نری-نری ۲ سیم تلفنی تک‌رشته

۱. صدا یعنی لرزش#

اول باید بفهمیم صدا اصلاً چیست. یک آزمایش یک‌ثانیه‌ای: دستت را روی گلویت بگذار و یک «آآآ»ی بلند بگو. آن ویبره‌ای که زیر انگشتت حس کردی، خودِ صداست. صدا یعنی لرزش: چیزی می‌لرزد، هوا را تکان می‌دهد و آن تکان تا گوش تو می‌آید. تارهای صوتی تو، پردهٔ بلندگو، سیم گیتار — همه با لرزیدن صدا می‌سازند.

حالا سؤال مهم: در هر ثانیه چند بار می‌لرزد؟ به این عدد می‌گویند فرکانس — به انگلیسی Frequency — و واحدش Hertz است: یک Hertz یعنی یک لرزش در ثانیه. و قشنگ‌ترین قانون این فصل: فرکانس کم، صدای بم؛ فرکانس زیاد، صدای زیر.

اینفوگرافیک مقایسه‌ای: یک سمت پشه با بال‌های تند و موجِ ریز و فشرده و برچسب فرکانس بالا، سمت دیگر گاو با موج درشت و باز و برچسب فرکانس پایین؛ پایین تصویر یک خط‌کش Hz دو طرف را به هم وصل می‌کند

مثال واقعی؟ ویزویزِ پشه را یادت بیاور — بال پشه صدها بار در ثانیه می‌زند: فرکانس بالا، صدای زیر و نازک. حالا ماااق گاو: لرزشِ کم در ثانیه، فرکانس پایین، صدای بم و کلفت. به همین سادگی: عددِ لرزش را بگو، صدا را ساخته‌ای — و تا آخر این فصل دقیقاً همین کار را با کد می‌کنیم.

چالش: فرکانس را از ۲۰۰ به ۸۰۰ ببریم، چه می‌شود؟

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

۲. Buzzer پسیو: طبلی که منتظر نوازنده است#

قطعهٔ این فصل یک استوانهٔ سیاه کوچک است به اسم Buzzer: وقتی برقش را سریع قطع‌ووصل کنی، می‌لرزد و صدا می‌سازد. مال ما از نوع پسیو است و این کلمه مهم است: Buzzer پسیو خودش هیچ آهنگی بلد نیست. مثل یک طبل است — تا نزنی، صدایی ندارد؛ و هر ریتمی تو بزنی، همان را می‌زند. در بازار نوع دیگری هم هست به اسم اکتیو که خودش یک بوقِ ثابت دارد؛ برای ما بی‌فایده است، چون قرار است نوازنده خودمان باشیم.

پس لرزش را باید خودمان بدهیم. با چه ابزاری؟ اسمش PWM است. فعلاً در همین حد بدان: PWM یعنی پایهٔ برد را با سرعت خیلی زیاد روشن-خاموش کنیم — یک موج روشن-خاموشِ سریع. اگر این موج را ۴۴۰ بار در ثانیه تکرار کنیم، Buzzer هم ۴۴۰ بار در ثانیه می‌لرزد و ما نت La را می‌شنویم! عمقِ PWM — اینکه دقیقاً چطور کار می‌کند و چه هنرهای دیگری بلد است — داستان ترم ۲ است؛ امروز فقط «تولید لرزش» را از آن می‌خواهیم.

۳. مدار را ببند#

⚠️ مواظب باش: قانون همیشگی فصل ۱ — وقتی سیم جابه‌جا می‌کنیم، برق قطع. اول کابل USB را از برد جدا کن.

خبر خوب: این ساده‌ترین مدار دوره است — دو سیم، بدون مقاومت. (مقاومت محافظِ LED بود؛ Buzzer جریان کمی می‌کشد و لازمش ندارد.)

  1. روی بدنهٔ Buzzer علامت + را پیدا کن — معمولاً پایهٔ بلندتر هم همان مثبت است.
  2. Buzzer را روی Breadboard بنشان، طوری که دو پایه‌اش در دو ردیف جدا باشند — یادت هست: پایه‌های هم‌ردیف به هم وصل‌اند.
  3. یک سیم جامپر از ردیفِ پایهٔ مثبت به پایهٔ GPIO4 برد ببر.
  4. یک سیم جامپر از ردیفِ پایهٔ دیگر به GND.

جدول دقیق اتصالات:

Part Part pin Connects to
Passive buzzer + (long leg) ESP32 GPIO 4
Passive buzzer - (short leg) ESP32 GND

مدار را یک بار با جدول چک کن و کابل USB را وصل کن.

✅ چک کن: باید سکوتِ مطلق باشد — و این کاملاً درست است! Buzzer پسیو تا موج نگیرد صدایی ندارد؛ پایهٔ ۴ منتظر برنامهٔ ماست.

۴. اولین بوق: سه دستور تا صدا#

Thonny را باز کن و یک فایل جدید در ویرایشگر بالا شروع کن — مثل فصل ۵، داریم برنامه می‌نویسیم، نه چت. اول جعبه‌ابزارها؛ این دو خط دیگر دوستان قدیمی‌اند:

import machine
import time

حالا باید به برد بگوییم پایهٔ ۴ قرار است موج بسازد. ابزارش در جعبهٔ machine است، ولی قبل از املای درست، یک خرابکاری عمدی بکن تا با معروف‌ترین غلط تایپی این فصل آشنا شوی. این خط را دقیقاً همین‌طور — غلط — بنویس و Run بزن:

buzzer = machine.PMW(machine.Pin(4))

باید این را ببینی:

Traceback (most recent call last):
  File "<stdin>", line 4, in <module>
AttributeError: 'module' object has no attribute 'PMW'

خط آخر را بلند بخوان: «داخل جعبه‌ابزار machine چیزی به اسم PMW پیدا نکردم.» و راست می‌گوید! اسم درست PWM است — پی، دابلیو، اِم — و ما حروفش را جابه‌جا نوشتیم: PMW. این غلط آن‌قدر رایج است که اسمش شده «غلط تایپی کلاسیک». Python دروغ نمی‌گوید؛ دقیقاً همان چیزی را که ننوشته‌ای نشانت می‌دهد. حالا درستش کن:

buzzer = machine.PWM(machine.Pin(4))

این خط یعنی: پایهٔ ۴ را بردار، دستگاه موج‌سازِ PWM را رویش سوار کن و اسمش را بگذار buzzer. حالا دو دستور تازه:

buzzer.freq(440)
buzzer.duty(512)

خط اول: freq مخفف Frequency است — همان فرکانس! داریم می‌گوییم ۴۴۰ لرزش در ثانیه. خط دوم: duty(512) یعنی «موج را روشن کن، صدا شروع شود». این عدد یعنی نصفِ وقت روشن، نصفِ وقت خاموش — داستان کاملش مال ترم ۲ است؛ فعلاً همین‌طور بنویس. فقط یک چیز را همین حالا خوب یاد بگیر: duty(0) یعنی «هیچ‌وقت روشن نباش» — موج خاموش، یعنی سکوت. زوج طلایی این فصل: duty(512) صدا، duty(0) سکوت.

برنامهٔ کامل — یک ثانیه صدا، بعد سکوت (همین کد در first_beep.py کنار فصل هست):

# Jalase 10 - avalin boogh ba Buzzer
# Buzzer passive: paye + be GPIO4 , paye - be GND

import machine
import time

buzzer = machine.PWM(machine.Pin(4))

buzzer.freq(440)   # 440 larzesh dar sanie (nota A4)
buzzer.duty(512)   # seda roshan: nesfe vaght roshan, nesfe vaght khamoosh
time.sleep(1)      # 1 sanie boogh
buzzer.duty(0)     # sokoot

Run بزن.

✅ چک کن: باید یک بوقِ تمیزِ یک‌ثانیه‌ای بشنوی و بعد سکوت. این اولین صدای بردِ توست — این لحظه را یادت نگه دار!

🔧 اگر کار نکرد: هیچ صدایی نیامد؟ اول سیم‌کشی: دو پایهٔ Buzzer باید در دو ردیف جدا باشند و سیم‌ها دقیقاً هم‌ردیفِ پایه‌ها — با جدول بخش ۳ مقایسه کن. جهت را هم چک کن: مثبت به GPIO4، دیگری به GND. صدا خیلی ضعیف است؟ اتصال شل است؛ سیم‌ها و پایه‌ها را محکم جا بزن. و اگر بوق می‌آید ولی عوض کردن freq هیچ اثری ندارد و همیشه همان یک صداست، Buzzer تو اکتیو است، نه پسیو — تست سریع: اکتیو با اتصال مستقیم به باتری بوقِ ممتد می‌زند، پسیو فقط «تِق» صدا می‌دهد. برای این فصل Buzzer پسیو لازم داری.

حالا بازی کن: freq را بکن 880 و اجرا کن — زیرتر شد! بکنش 220 — بم‌تر! داری با عدد صدا می‌سازی؛ این دقیقاً همان قانون پشه و گاو است.

🤖 با AI: آن خطای PMW را یادت هست؟ فرض کن پیامش را نمی‌فهمیدی. کار درست این است: کل متن قرمز را — از خط Traceback تا آخر — کپی کن، در یک chatbot رایگان بچسبان (ChatGPT یا Gemini یا Claude؛ فرقی نمی‌کند و دوره به هیچ‌کدام وابسته نیست) و زیرش فقط بنویس: «این error یعنی چه؟». جواب را که خواندی، کار تمام نشده: آزمایشش کن — اصلاح را در کد انجام بده و اجرا کن؛ صدا آمد، یعنی جواب درست بود. و سه قانون همیشگی: اول خودت پیام را بخوان و حدس بزن، بعد AI — مغز تو با حدس‌زدن قوی می‌شود، نه با کپی‌کردن؛ کدی که نمی‌فهمی در پروژه‌ات نگذار — بخواه خط‌به‌خط توضیح بدهد؛ و AI هم اشتباه می‌کند — جوابش را همیشه با اجرا بسنج. یک هشدار مخصوص صدا: AI خیلی وقت‌ها برای Buzzer کدی می‌دهد پر از چیزهایی که هنوز نخوانده‌ایم — مثل def یا duty_u16. شاید هم درست باشد! ولی تا نفهمیدی استفاده نکن؛ راه ما همان freq و duty خودمان است، بقیه‌اش به‌موقع می‌آید.

چالش: چرا duty(0) سکوت است؟

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

۵. آژیر پلیس: دو فرکانس در یک حلقه#

یک بوق که هنر نیست! آژیر چیست؟ دو فرکانس که مدام جایشان عوض می‌شود: بم، زیر، بم، زیر... و «مدام» یعنی چه؟ یعنی while True — فصل ۷! فایل جدید باز کن و بنویس (همین کد در siren.py):

# Jalase 10 - azhir ba do frekans
# mesle azhir e police: bam <-> zir

import machine
import time

buzzer = machine.PWM(machine.Pin(4))
buzzer.duty(512)   # seda roshan mimanad, faghat frekans avaz mishavad

while True:
    buzzer.freq(600)   # sedaye bam-tar
    time.sleep(0.4)
    buzzer.freq(900)   # sedaye zir-tar
    time.sleep(0.4)

یک نکتهٔ قشنگ در این کد: duty(512) فقط یک بار و قبل از حلقه آمده — صدا روشن می‌ماند و ما داخل حلقه فقط فرکانس را عوض می‌کنیم: ۶۰۰ لرزش در ثانیه، چهار دهم ثانیه صبر، بعد ۹۰۰ لرزش، دوباره صبر، و از اول.

Run بزن.

✅ چک کن: باید صدای آژیر دوحالته بشنوی: بم-زیر-بم-زیر...

حالا Stop را بزن و... اوه! صدا قطع نشد! نترس — هیچ‌چیز خراب نشده. Stop فقط برنامه را متوقف می‌کند، ولی Buzzer روی آخرین وضعیتش می‌ماند: موج هنوز روشن است.

🔧 اگر کار نکرد: صدای گیرکرده بعد از Stop را دو جور می‌توانی قطع کنی: در Shell پایین تایپ کن buzzer.duty(0) و Enter — سکوت؛ یا دکمهٔ EN روی برد را بزن تا برد از نو شروع شود. این ترفند را خوب یادت بماند؛ از این به بعد زیاد پیش می‌آید و اصلاً خرابی نیست.

۶. جعبهٔ نت‌ها: بردت آهنگ می‌زند#

حالا که هر فرکانسی می‌سازیم، موسیقی چیست؟ موسیقی یعنی فرکانس‌های مشخص با اسم‌های مشخص: نُت. هر نتِ پیانو یک فرکانس دقیق دارد؛ این جدول هشت نتِ معروف را نشان می‌دهد:

Note Name Frequency (Hz)
C4 Do 262
D4 Re 294
E4 Mi 330
F4 Fa 349
G4 Sol 392
A4 La 440
B4 Si 494
C5 Do (higher) 523

کلاویه‌های پیانو از بالا؛ زیر هر کلاویه کارت کوچکی نام نت و فرکانسش را نشان می‌دهد — از C4 با ۲۶۲ تا C5 با ۵۲۳ هرتز — و کلاویهٔ A4 که نتِ کوک است می‌درخشد

آن 440 را که اولین بوقت بود در جدول پیدا کن: نت La! همان نتی که نوازنده‌ها سازشان را با آن کوک می‌کنند. تو هم از همان نت شروع کردی.

حالا فکر کن بخواهیم یک آهنگ بزنیم — ردیفی از نت‌ها، پشت‌سرهم. با چیزهایی که بلدیم می‌شد برای هر نت سه چهار خط بنویسیم؛ برای پانزده نت می‌شود بیش از چهل خط کپی‌پیست! و فصل ۷ چه قولی به هم دادیم؟ کپی‌پیست ممنوع.

Python برای «چند عدد پشت‌سرهم» یک جعبهٔ مخصوص دارد به اسم لیست. ببین:

notes = [262, 262, 392, 392, 440, 440, 392]

کروشه باز، عددها با ویرگول جدا، کروشه بسته. این یک متغیر است مثل متغیرهای فصل ۶ — فقط به‌جای یک عدد، یک جعبهٔ نت‌ها نگه می‌دارد؛ عددها به همان ترتیبی که گذاشتی، مرتب داخلش نشسته‌اند.

و جادوی دوم: حلقهٔ for بلد است از این جعبه یکی‌یکی بردارد:

for note in notes:
    buzzer.freq(note)
    buzzer.duty(512)
    time.sleep(0.4)
    buzzer.duty(0)
    time.sleep(0.1)

بخوانش مثل جملهٔ آدمیزاد: «برای هر نتی که در جعبهٔ notes هست: فرکانسش را بگذار، صدا را روشن کن، چهار دهم ثانیه نگه دار، ساکت شو، یک نفسِ کوتاه.» در فصل ۷، for با range روی شمارنده می‌چرخید؛ اینجا for روی جعبه می‌چرخد: دور اول note می‌شود ۲۶۲، دور دوم ۲۶۲، دور سوم ۳۹۲... تا جعبه تمام شود. آن سکوتِ کوتاهِ آخر هم خیلی مهم است: بین نت‌ها نفس می‌اندازد تا دو نتِ یکسانِ پشت‌سرهم به هم نچسبند.

💡 نکته: لیست فعلاً برای ما فقط همین است: جعبه‌ای که for از آن یکی‌یکی برمی‌دارد. ترم ۲ خیلی بیشتر با لیست‌ها کار می‌کنیم؛ اگر جایی چیزهای عجیب‌تری با لیست دیدی، هول نشو — به‌موقع می‌رسیم.

و اما آهنگ کامل: Twinkle Twinkle Little Star — همان آهنگی که همه از بچگی می‌شناسند: دو دو سُل سُل لا لا سُل... فا فا می می ر ر دو. با جدول نت‌ها ترجمه‌اش کن به عدد. یک ترفند قشنگ هم دارد: وسط آهنگ، بعد از «سُل»، یک مکث هست. مکث را چطور در جعبه بگذاریم؟ با عدد 0! و در حلقه، با if که از فصل ۸ بلدی می‌گوییم: اگر نت صفر بود فقط سکوت، وگرنه بنواز. برنامهٔ کامل (فایل melody.py):

# Jalase 10 - melody ba jabe-ye note-ha
# ahang: Twinkle Twinkle Little Star
# adad 0 dakhel e jabe yani sokoot

import machine
import time

buzzer = machine.PWM(machine.Pin(4))

# jabe-ye note-ha (frekans bar hasbe Hz)
notes = [262, 262, 392, 392, 440, 440, 392, 0, 349, 349, 330, 330, 294, 294, 262]

for note in notes:
    if note == 0:
        buzzer.duty(0)     # sokoot e dakhel e ahang
        time.sleep(0.4)
    else:
        buzzer.freq(note)  # frekans e in note
        buzzer.duty(512)   # seda roshan
        time.sleep(0.4)    # tool e note
        buzzer.duty(0)     # sokoot e kootah beyne do note
        time.sleep(0.1)

buzzer.duty(0)   # payan e ahang: hatman sokoot

خط آخر را ببین — بیرون از حلقه، بدون تورفتگی: وقتی جعبه تمام شد، برای اطمینان یک بار دیگر سکوت.

Run بزن.

✅ چک کن: باید ملودی کامل را بشنوی — چهارده نت، با یک مکث کوتاه وسطش. بردِ تو دارد آهنگ می‌زند! و از این به بعد هر عددی در جعبه عوض کنی، آهنگ عوض می‌شود: حالا تو نوازنده‌ای.

🔧 اگر کار نکرد: SyntaxError: invalid syntax روی خطِ جعبه گرفتی؟ معمولاً یک ویرگول بین دو عدد جا افتاده یا ] آخر فراموش شده — همهٔ عددها باید با ویرگول جدا شوند. خطا موقع freq گرفتی؟ freq فقط عدد صحیحِ مثبت قبول می‌کند — فرکانس را از جدول نت‌ها بردار و برای سکوت از duty(0) استفاده کن، نه freq(0)؛ برای همین در کد، عددِ 0 قبل از رسیدن به freq با if جدا می‌شود. و اگر آهنگ «لِه» و به‌هم‌چسبیده شنیده می‌شود، دو خطِ سکوتِ کوتاه داخل else را پاک کرده‌ای — برشان گردان؛ نفسِ بین نت‌ها ضروری است.

چالش: حلقهٔ for note in notes دقیقاً چه می‌کند؟

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

واژه‌های تازه این فصل#

کلمه تلفظ به حروف فارسی یعنی چه
Buzzer بازِر قطعه‌ای که با لرزش صدا تولید می‌کند؛ نوع پسیوِ آن مثل طبل، منتظر نوازنده است
Frequency فِریکوئنسی فرکانس؛ تعداد لرزش در هر ثانیه
Hertz هِرتز واحد فرکانس؛ یک هرتز یعنی یک لرزش در ثانیه
PWM پی‌دابلیو‌اِم موج روشن-خاموشِ سریع که با آن Buzzer را می‌لرزانیم
Duty دیوتی سهم روشن‌بودنِ موج؛ ۵۱۲ یعنی صدا، ۰ یعنی سکوت
Tone تُون یک صدای تکی با فرکانس مشخص
Note نُوت نتِ موسیقی؛ هر نت یک فرکانس دقیق دارد
List لیست جعبه‌ای که چند عدد را مرتب و پشت‌سرهم نگه می‌دارد

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

ده فصل است داری قطعه جمع می‌کنی: مدار، LED، متغیر، حلقه، دکمه، منطق و حالا صدا — فصل بعد همه را یک‌جا خرج می‌کنیم و پروژهٔ ترم را می‌سازیم: یک چراغ راهنمایی هوشمند واقعی، با چراغ ماشین‌ها، دکمهٔ عابر پیاده و بوقِ عبور.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.