آیرو — خودآموز رباتیک

فصل ۵ از ۱۲

پیشرفت ترم
۰٪

در این فصل چه می‌سازی#

تا امروز LED را فقط با باتری روشن کرده‌ای. در این فصل اولین برنامهٔ واقعی زندگی‌ات را می‌نویسی: یک چشمک‌زن. LED را به مغز ربات — یعنی ESP32 — وصل می‌کنی، با چند خط MicroPython روشن و خاموشش می‌کنی، و آخر فصل برنامه‌ات را روی خود برد ذخیره می‌کنی تا حتی بدون کامپیوتر، فقط با یک پاور بانک، خودش کار کند. این همان مداری است که می‌سازی:

نقشهٔ مدار این فصل: از پایهٔ GPIO25 برد ESP32 سیمی به مقاومت ۲۲۰ اهم می‌رود، از مقاومت به پایهٔ بلند LED، و پایهٔ کوتاه LED با سیم مشکی به GND برمی‌گردد

آخر این فصل می‌توانی:

  • توضیح بدهی «برنامه» چیست و چرا ترتیب خط‌هایش مهم است.
  • مدار LED را خودت ببندی: GPIO25 ← مقاومت ۲۲۰ اهم ← پایهٔ بلند LED ← پایهٔ کوتاه ← GND.
  • با import جعبه‌ابزار باز کنی و با machine.Pin و value یک LED را با کد روشن و خاموش کنی.
  • با time.sleep چشمک بسازی و برنامه را با اسم main.py روی خود برد ذخیره کنی.

قبل از شروع: چک‌لیست پیش‌نیاز#

قبل از ادامه، این سه تا را چک کن — اگر یکی‌شان لنگ می‌زند، اول برگرد همان فصل:

  • از فصل ۲: پایهٔ بلند LED مثبت است، پایهٔ کوتاه منفی + قانون طلایی: LED هرگز بدون مقاومت.
  • از فصل ۳: سوراخ‌های هر ردیف Breadboard از داخل به هم وصل‌اند.
  • از فصل ۴: Thonny نصب است، MicroPython روی بردت Flash شده و REPL جواب print را می‌دهد. اگر بردت هنوز راه نیفتاده، اول فصل ۴ را کامل کن.

لوازم این فصل:

قطعه / ابزار تعداد جایگزین
برد ESP32 DevKit (راه‌اندازی‌شده در فصل ۴) ۱ مسیر شبیه‌ساز آخر همین فصل
کابل USB دیتا ۱ همان کابل تست‌شدهٔ فصل ۴
Breadboard ۱ نصفه (۴۰۰ سوراخ) هم کافی است
LED قرمز ۱ هر رنگ دیگری از کیت
مقاومت ۲۲۰ اهم ۱ ۳۳۰ اهم هم قبول است (کمی کم‌نورتر)
سیم جامپر نری-نری ۲ —
پاور بانک (برای لحظهٔ جادویی آخر) ۱ شارژر دیواری USB یا پورت USB تلویزیون!

۱. برنامه یعنی دستور پخت#

فصل قبل در REPL با برد حرف زدی و همان لحظه جوابت را داد. ولی یک راز ناراحت‌کننده: هر چه در REPL نوشتی مثل حرفِ هوا بود. کابل را بکشی، انگار هیچ‌وقت هیچ‌چیز نگفته‌ای. ربات واقعی که نمی‌تواند منتظر بماند ما پشت کیبورد بنشینیم و جمله‌به‌جمله بهش بگوییم چه کند! راه‌حل، نوشتن «برنامه» است.

برنامه دقیقاً چیست؟ ساده‌تر از آن چیزی که فکر می‌کنی: برنامه یک دستور پخت است. یک لیست از قدم‌ها، به ترتیب، که برد یکی‌یکی و از بالا به پایین اجرایشان می‌کند. همین.

مقایسهٔ دو-پنلی: سمت چپ کارت دستور پخت ماکارونی با چهار قدم شماره‌دار، سمت راست پنجرهٔ ویرایشگر کد با چهار خط شماره‌دار؛ هر دو با فلش بزرگ از بالا به پایین

کلمهٔ کلیدی این تعریف «به ترتیب» است. دستور پخت ماکارونی را تصور کن: آب را بجوشان، ماکارونی را بریز، صبر کن بپزد، آب‌کش کن. حالا اگر اول آب‌کش کنی و بعد بخواهی بپزی‌اش؟ یک چیز چسبناک عجیب که هیچ‌کس نمی‌خورد! برد هم دقیقاً همین‌قدر به ترتیب حساس است — با یک فرق مهم: برد از هر آشپزی مطیع‌تر است. هر چه بنویسی، به همان ترتیبی که نوشتی، بدون هیچ سؤالی اجرا می‌کند. اگر ترتیب غلط باشد، برد نمی‌پرسد «مطمئنی؟» — فقط غلط را با دقت تمام اجرا می‌کند!

💡 نکته: از امروز یک عادت جدید بساز: هر وقت برنامه‌ات کار عجیبی کرد، از خودت بپرس «خط‌هایم به چه ترتیبی اجرا می‌شوند؟» و با انگشت از بالا به پایین، خط‌به‌خط دنبالشان کن.

چالش: چرا ترتیب خط‌های برنامه مهم است؟

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

۲. مدار را ببند: اولین اتصال LED به مغز ربات#

این لحظهٔ تاریخی دورهٔ توست: اولین باری که یک قطعه به مغز ربات وصل می‌شود و کنترلش دست برنامهٔ تو می‌افتد.

⚠️ مواظب باش: قانون ایمنی فصل ۱ — وقتی سیم جابه‌جا می‌کنیم، برق قطع. قبل از بستن مدار، کابل USB را از برد جدا کن.

حالا قدم‌به‌قدم ببند (تصویر مدار در بخش «در این فصل چه می‌سازی» را جلوی چشمت بگذار):

  1. برد ESP32 را روی Breadboard بنشان، طوری که پایه‌هایش دو طرف شیار وسط باشند.
  2. یک سیم جامپر از پایهٔ ۲۵ برد (رویش نوشته 25) به یک ردیف خالی Breadboard ببر.
  3. مقاومت ۲۲۰ اهم را از همان ردیف به یک ردیف خالی دیگر وصل کن — و قانون طلایی فصل ۲ را بلند بگو: LED هرگز بدون مقاومت! این مقاومت محافظ جان LED است.
  4. پایهٔ بلند LED — همان مثبت — را به ردیف مقاومت بزن و پایهٔ کوتاه را به یک ردیف خالی دیگر.
  5. یک سیم جامپر از ردیف پایهٔ کوتاه به پایهٔ GND برد.

جدول دقیق اتصالات:

From To Note
ESP32 GPIO25 Resistor 220 ohm (leg 1) control wire
Resistor 220 ohm (leg 2) LED long leg (anode) + side
LED short leg (cathode) ESP32 GND back to minus

مسیر جریان را یک بار با انگشت دنبال کن: از پایهٔ ۲۵ بیرون می‌آید، از مقاومت رد می‌شود، وارد پایهٔ بلند LED می‌شود، از پایهٔ کوتاه بیرون می‌آید و به GND برمی‌گردد. مدار بسته — همان مفهوم فصل ۲، فقط این بار سرِ مثبتِ ماجرا دست برنامهٔ ماست.

حالا کابل USB را وصل کن.

✅ چک کن: باید LED هنوز خاموش باشد — و این کاملاً درست است! پایهٔ ۲۵ منتظر دستور ماست. اگر LED همین حالا روشن است، سیمت به پایهٔ اشتباهی رفته؛ مدار را با جدول بالا دوباره چک کن.

۳. سه خط کد تا روشنایی#

Thonny را باز کن. این بار به‌جای Shell پایین، در بخش بالایی — ویرایشگر فایل — می‌نویسیم، چون داریم برنامه می‌نویسیم، نه چت.

خط اول: MicroPython موقع شروع فقط ابزارهای عمومی را دم دست دارد. ابزارهای مخصوص — مثل کنترل پایه‌ها — داخل جعبه‌ابزارهایی بسته‌بندی شده‌اند. به هر جعبه‌ابزار یک Module می‌گویند و دستور import یعنی «این جعبه‌ابزار را باز کن و بیار سر میز». جعبه‌ابزاری که همهٔ ابزارهای سخت‌افزار تویش است، اسمش machine است. پس در ویرایشگر تایپ کن: import machine — از این به بعد این خط، خط اول زندگی ماست.

حالا قبل از ادامه، خودت یک خرابکاری عمدی بکن تا با معروف‌ترین خطای این دستور آشنا شوی: حرف e آخر را پاک کن تا بشود import machin و Run را بزن. باید این را ببینی:

ImportError: no module named 'machin'

خط آخر را بلند بخوان: «خطای import: جعبه‌ابزاری به اسم machin نداریم.» برد دارد اسم غلط را عیناً نشانت می‌دهد. حالا e را برگردان و دوباره Run بزن — خطا رفت. یادت باشد: خطا آدرس مشکل است.

خط دوم: باید به برد بگوییم با کدام پایه کار داریم و آن پایه فرمان‌ده است یا شنونده. ابزار این کار در جعبهٔ machine است و اسمش Pin است. زیر خط اول بنویس:

led = machine.Pin(25, machine.Pin.OUT)

بخش‌به‌بخش:

  • machine.Pin یعنی ابزار Pin از جعبهٔ machine.
  • عدد 25 یعنی همان پایه‌ای که سیم تو به آن وصل است.
  • machine.Pin.OUT یعنی این پایه خروجی است — Output — قرار است فرمان بدهد، نه گوش کند.
  • و led = اولِ خط؟ به پایهٔ ۲۵ یک اسم می‌دهد. فصل بعد کامل می‌فهمیم این اسم‌گذاری یعنی چه — فعلاً همین‌طور بنویس.

یک تلهٔ کلاسیک دیگر را هم خودت امتحان کن: Pin را با p کوچک بنویس — machine.pin — و Run بزن:

AttributeError: 'module' object has no attribute 'pin'

یعنی: «داخل این جعبه‌ابزار چیزی به اسم pin نیست.» اسم واقعی ابزار Pin است با P بزرگ — در MicroPython حروف بزرگ و کوچک دو دنیای متفاوت‌اند. درستش کن و رد شو.

خط سوم — لحظهٔ روشنایی: بنویس led.value(1) یعنی: ای پایه‌ای که اسمت را led گذاشتم، مقدارت را بکن ۱. در دنیای دیجیتال فقط دو حالت داریم: ۱ یعنی برق برو، ۰ یعنی برق نرو. برنامهٔ کاملت الان این است:

# led_on.py
# roshan kardan LED ba code -- avalin farman-e sakht-afzari!
# madar: GPIO25 -> moghavemat 220 ohm -> paye boland LED -> paye kutah -> GND

import machine

# in khat be paye 25 yek esm midahad (jalase 6 kamel mifahmim yani che)
led = machine.Pin(25, machine.Pin.OUT)

# 1 yani bargh boro -> LED roshan
led.value(1)

# baraye khamush kardan, khat-e bala ra be in tabdil kon:
# led.value(0)

حالا Run را بزن.

✅ چک کن: باید LED روی Breadboard روشن شده باشد. تو الان با کد نور ساختی!

🔧 اگر کار نکرد: Run زدی، خطا هم نداد، ولی LED خاموش ماند؟ LED جهت دارد — احتمالاً برعکس است: درش بیاور و برعکس بگذار، پایهٔ بلند سمت مقاومت، پایهٔ کوتاه سمت GND. هنوز خاموش است؟ چک کن سیم، مقاومت و پایهٔ LED واقعاً هم‌ردیف باشند — یادت هست که فقط سوراخ‌های یک ردیف Breadboard به هم وصل‌اند. اگر LED یک لحظه پرنور شد و دیگر هیچ‌وقت روشن نشد، مقاومت در مسیر نبوده و قانون طلایی شکسته شده: آن LED سوخته؛ یک LED نو بردار و این بار حتماً مقاومت ۲۲۰ اهم را بگذار. و اگر پیغام SyntaxError: invalid syntax گرفتی، معمولاً یک پرانتز نصفه است — مثل led.value(1 — هر پرانتز باز یک جفت بسته می‌خواهد.

حالا خط آخر را به led.value(0) عوض کن و دوباره Run بزن. خاموش شد. به همین سادگی: ۱ روشن، ۰ خاموش.

چالش: فرق value(1) و value(0) چیست؟

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

۴. چشمک: صبر کردن هم دستور می‌خواهد#

روشن بلدی، خاموش بلدی؛ چشمک یعنی همین دو تا پشت سر هم، با کمی صبر بینشان. «صبر» هم ابزار می‌خواهد — و ابزارهای زمان در جعبه‌ابزار دیگری‌اند به اسم time. پس بالای برنامه، کنار import قبلی، یک خط اضافه کن: import time. حالا دستور time.sleep(1) یعنی: یک ثانیه هیچ کاری نکن، فقط صبر کن.

اولین چشمک — روشن، یک ثانیه صبر، خاموش، یک ثانیه صبر:

led.value(1)
time.sleep(1)
led.value(0)
time.sleep(1)

Run کن — یک چشمک تمیز باید ببینی. حالا سه چشمک می‌خواهیم. راه‌حل امروز ما صادقانه است: همین چهار خط را کپی کن و سه بار پشت سر هم بچسبان. برنامهٔ کامل (فایل blink_3x.py):

# blink_3x.py
# se cheshmak ba khotot-e tekrari -- bedune halghe!
# (halghe ra jalase 7 yad migirim va in copy-paste bazneshaste mishavad)
# rooye bord ba esm-e main.py zakhire kon ta khodkar ejra shavad.

import machine
import time

# paye 25 ra khoruji kon va esmash ra bogzar led
led = machine.Pin(25, machine.Pin.OUT)

# --- cheshmak 1 ---
led.value(1)
time.sleep(1)
led.value(0)
time.sleep(1)

# --- cheshmak 2 ---
led.value(1)
time.sleep(1)
led.value(0)
time.sleep(1)

# --- cheshmak 3 ---
led.value(1)
time.sleep(1)
led.value(0)
time.sleep(1)

✅ چک کن: بعد از Run باید سه چشمک کامل ببینی — یک، دو، سه.

و بگذار روراست باشیم: قشنگ نیست، نه؟ دوازده خطِ تقریباً یکسان! اگر سی چشمک بخواهیم چه؟ صدوبیست خط؟! نگران نباش — چند فصل دیگر ترفند تمیزی یاد می‌گیری که این کپی‌پیست‌ها را برای همیشه بازنشسته می‌کند. امروز همین راه صادقانه کافی است، چون می‌خواهیم «ترتیب اجرای خط‌به‌خط» توی ذهنت جا بیفتد.

قبل از ادامه، این آزمایش را حتماً خودت بکن: اصلاً چرا sleep لازم است؟ هر چهار خط time.sleep(1) را موقتاً پاک کن و Run بزن. چه می‌بینی؟ LED انگار اصلاً کاری نکرد و خاموش مانده؟ نه — برد واقعاً سه بار روشن و خاموشش کرد، ولی آن‌قدر سریع که چشم تو اصلاً نفهمید، و چون خط آخر led.value(0) است، LED خاموش می‌ماند! برد در هر ثانیه می‌تواند صدها هزار دستور اجرا کند. sleep همان ترمزی است که سرعت برد را به سرعت چشم ما می‌رساند. حالا sleep ها را برگردان.

💡 نکته: برنامهٔ دوازده‌خطی را با انگشت خط‌به‌خط دنبال کن و بلند بگو هر خط چه می‌کند: روشن... یک ثانیه صبر... خاموش... اگر بتوانی بدون نگاه کردن به LED بگویی الان کدام خط در حال اجراست، «ترتیب اجرا» واقعاً در ذهنت نشسته. اسم این مهارت trace کردن است و موقع پیدا کردن اشکال برنامه‌ها بهترین دوستت می‌شود.

۵. برنامه را به خود برد بده: main.py#

برنامهٔ ما هنوز مثل حرف‌های REPL فراری است — توی Thonny باز است ولی جایی ذخیره نشده. حالا مهم‌ترین قسمت فصل:

  1. در Thonny منوی File و بعد Save as را بزن.
  2. Thonny یک سؤال کلیدی می‌پرسد: کجا ذخیره کنم؟ This computer یا MicroPython device؟ دومی را بزن — MicroPython device یعنی حافظهٔ خود برد.
  3. اسم فایل را دقیقاً بنویس main.py — با حروف کوچک — و ذخیره کن.

دوراهی ذخیره: مسیر This computer فایل را در لپ‌تاپ حبس می‌کند و برد را دست‌خالی می‌گذارد؛ مسیر MicroPython device فایل main.py را داخل حافظهٔ برد می‌نشاند و برد با پاور بانک هم چشمک می‌زند

⚠️ مواظب باش: اگر روی This computer ذخیره کنی، برنامه پیش کامپیوتر می‌ماند و برد بدون کامپیوتر هیچ‌چیز ندارد که اجرا کند. شایع‌ترین اشتباه این فصل همین است!

چرا اسمش باید main.py باشد؟ یک قرارداد جادویی: برد هر بار که روشن می‌شود، اول از همه در حافظه‌اش دنبال فایلی به همین اسم می‌گردد؛ اگر پیدایش کند، بدون هیچ سؤالی اجرایش می‌کند. main.py یعنی «برنامهٔ اصلی من» — چیزی که برد باید خودکار اجرا کند.

💡 نکته: چیزهایی که در REPL می‌نوشتی با کشیدن کابل می‌پریدند، چون REPL فقط گفتگو بود. ولی main.py در همان حافظه‌ای ذخیره می‌شود که فصل قبل گفتیم Firmware هم آنجا خانه دارد — حافظه‌ای که با قطع برق پاک نمی‌شود. برای همین برنامه‌ات بعد از هر خاموش و روشن شدن هنوز سر جایش است.

✅ چک کن: بعد از Save، در پنجرهٔ فایل‌های Thonny باید main.py را زیر MicroPython device ببینی.

🔧 اگر کار نکرد: بعد از ذخیره، Thonny گیر کرد و >>> دیگر نمی‌آید؟ طبیعی است — برد سرش گرمِ اجرای main.py است و وقت ندارد با تو حرف بزند. دکمهٔ قرمز Stop در Thonny را بزن تا برنامه قطع شود و REPL برگردد.

چالش: چرا اسم فایل باید main.py باشد؟

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

۶. لحظهٔ جادویی: بدون کامپیوتر#

و حالا لحظه‌ای که از اول فصل قولش را داده بودیم:

  1. مطمئن شو Save انجام شده.
  2. کابل USB را از کامپیوتر جدا کن. برنامه کجاست الان؟ روی خود برد، در حافظه‌اش.
  3. کابل را بزن به پاور بانک و چند ثانیه صبر کن.

✅ چک کن: یک، دو... چشمک! چشمک! چشمک! باید سه چشمک را بدون هیچ کامپیوتری ببینی.

🔧 اگر کار نکرد: با پاور بانک هیچ خبری نیست؟ شایع‌ترین اشتباه این فصل: فایل روی This computer ذخیره شده، نه روی برد. برگرد سراغ کامپیوتر، دوباره Save as بزن و این بار حتماً MicroPython device را انتخاب کن — با همان اسم main.py. (بعضی پاور بانک‌ها هم اگر مصرف کم باشد خودشان را خاموش می‌کنند؛ اگر چراغ پاور بانک اصلاً روشن نشد، شارژر دیواری USB را امتحان کن.)

هیچ Thonny‌ای باز نیست. هیچ کامپیوتری وصل نیست. این دستگاه کوچک روی میز دارد برنامه‌ای را اجرا می‌کند که تو نوشتی. این دیگر «کد تمرینی» نیست — یک دستگاه واقعی است، مستقل، با مغز خودش. اولین دستگاه برنامه‌ریزی‌شدهٔ زندگی‌ات. تبریک!

قطعه نداری؟ مسیر شبیه‌ساز#

اگر هنوز قطعه‌ها به دستت نرسیده، هیچ بخشی از این فصل را از دست نمی‌دهی: همان مدار (LED قرمز + مقاومت ۲۲۰ اهم روی پایهٔ GPIO25، طبق جدول اتصالات بخش ۲) را در شبیه‌ساز ببند و همان کد blink_3x.py را اجرا کن — چشمک را روی صفحه می‌بینی و REPL هم همان‌جا کار می‌کند.

واژه‌های تازه این فصل#

کلمه تلفظ به حروف فارسی یعنی چه
Program پروگرَم دستور پختِ برد: لیست قدم‌ها که خط‌به‌خط از بالا به پایین اجرا می‌شود
Import ایمپورت باز کردن یک جعبه‌ابزار و آوردنش سر میز کار
Module ماجول خودِ جعبه‌ابزار — مجموعه‌ای از ابزارهای آماده (مثل machine و time)
Pin پین پایهٔ برد که برنامه می‌تواند کنترلش کند
Output آوت‌پوت حالت فرمان‌دهی یک پایه: برق بفرست یا قطع کن
Digital دیجیتال دنیای دوحالته: فقط ۱ (روشن) یا ۰ (خاموش)
Sleep اسلیپ مکث: به برد می‌گوید چند ثانیه هیچ کاری نکن
Run ران اجرا کردن برنامه از اول تا آخر

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

نوشتیم led = ... و فقط گفتیم «فعلاً همین‌طور بنویس» — فصل بعد پرده برمی‌داریم: برنامه‌ها حافظه دارند، جعبه‌هایی با برچسب به اسم «متغیر»، و بعد از آن برنامه‌هایت یک‌شبه باهوش‌تر می‌شوند.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.