در این فصل چه میسازی#
فصل قبل دستگاهت گوش پیدا کرد، ولی if اش فقط یک سؤال بلد بود: دکمه فشرده است یا نه؟ در این فصل تصمیمهایش را ترکیبی میکنی و دو دستگاه میسازی: اول دستگاهی با دو دکمه و سه LED که مثل دو کلید آکورد پیانو، چهار حالت مختلف را از هم تشخیص میدهد؛ و بعد قولِ فصل قبل — کلید لمسی: دکمهای که با یک ضربه روشن میماند و با ضربهٔ بعد خاموش میشود، بدون اینکه انگشتت را نگه داری. سر راه، سه کلمهٔ جادویی and و or و not، نردبان elif، متغیر وضعیت و رازی به اسم Debounce را یاد میگیری. مدار کامل این فصل:

آخر این فصل میتوانی:
- نتیجهٔ ترکیبهای
andوorوnotرا بدون اجرا پیشبینی کنی. - با
elifنردبان تصمیم چندپلهای بسازی — و بدانی چرا شرط سختگیرتر باید پلهٔ اول باشد. - با متغیر وضعیت و مقایسهٔ گذشته و حال، «لحظهٔ فشردهشدن» دکمه را شکار کنی.
- توضیح بدهی Debounce چه مشکلی را حل میکند و راهحل سادهاش چه محدودیتی دارد.
قبل از شروع: چکلیست پیشنیاز#
قبل از ادامه، این سه تا را چک کن — اگر یکیشان لنگ میزند، اول برگرد همان فصل:
- از فصل ۶: متغیر و مقداردهی — متغیر وضعیت و جعبههای
lastوnowامروز دقیقاً همان جعبههای حافظهاند. - از فصل ۷: مدار سه LED چراغ دونده (اگر نگهش داشتهای، نصف سیمکشی امروز حاضر است!) + دونقطه و تورفتگی — امروز بلوکهای تو در تو داریم و تورفتگی حیاتیتر میشود.
- از فصل ۸: دکمه با
PULL_UP، منطق وارونه (فشرده = ۰)،if/elseو مقایسهٔ==— کل این فصل روی اینها سوار است.
لوازم این فصل:
| قطعه / ابزار | تعداد | جایگزین |
|---|---|---|
| برد ESP32 DevKit + کابل USB دیتا | ۱ | مسیر آزمایشگاه (پایین همین جدول) |
| Breadboard | ۱ | — |
| دکمهٔ فشاری چهارپایه | ۲ | دکمهٔ دوپایه هم کار میکند |
| LED قرمز، زرد، سبز | ۳ | هر سه یک رنگ هم باشند اشکالی ندارد |
| مقاومت ۲۲۰ اهم | ۳ | ۳۳۰ اهم هم قابل قبول است |
| سیم جامپر | حدود ۱۲ | سیم تلفنی تکرشته |
| کامپیوتر با Thonny | ۱ | همان تنظیمات فصل ۴ |
۱. قانون پرش: دو شرط با هم#
به بازی مورد علاقهات فکر کن: شخصیت بازی کی میپرد؟ فقط وقتی که روی زمین باشی و دکمهٔ پرش را زده باشی. وسط هوا هزار بار هم دکمه را بزنی، خبری نیست — دو شرط باید با هم درست باشند. یا گوشیات: کی پیام «باتری کم است» میدهد؟ وقتی شارژ کم باشد یا برنامهٔ سنگینی روشن باشد — یکیاش کافی است.

این «و» و «یا» ستون فقرات همهٔ تصمیمهای هوشمندند. Python هم دقیقاً همین دو کلمه را دارد: and و or، بهاضافهٔ یک سومی به اسم not. اول با این سهتا در REPL بازی میکنیم، بعد میرویم سراغ ساختن.
۲. آزمایشگاه REPL: and، or، not#
Thonny را باز کن و مستقیم برو سراغ REPL — برای این بخش نه سیم لازم داریم نه برنامه؛ فقط سؤال و جواب زنده. فصل قبل دیدی Python به هر مقایسه یا True میگوید یا False. حالا این جوابها را ترکیب میکنیم. قبل از هر Enter خودت پیشبینی کن:
>>> True and True
True
>>> True and False
False
>>> False or True
True
>>> False or False
False
>>> not True
False
قانونها را جمع کنیم — سادهتر از چیزی که فکرش را بکنی:
andسختگیر است: فقط وقتیTrueمیدهد که هر دو طرفTrueباشند. مثل قانون پرش بازی — یکیاش لنگ بزند، کل نتیجهFalse.orآسانگیر است: کافی است یکی از دو طرفTrueباشد. فقط وقتیFalseمیدهد که هر دوFalseباشند.notبرعکسکننده است:TrueراFalseمیکند وFalseراTrue. به همین کوتاهی.

حالا جالبش اینجاست: بهجای True و False خام، میتوانیم مقایسه بگذاریم. ادامه بده:
>>> x = 5
>>> x == 5 and x == 7
False
>>> x == 5 or x == 7
True
میبینی چه اتفاقی افتاد؟ Python اول هر مقایسه را به True یا False تبدیل کرد، بعد ترکیبشان کرد: x == 5 شد True، x == 7 شد False؛ بعد True and False شد False. دقیقاً مثل حل کردن یک عبارت ریاضی، فقط با درست و غلط. فصل قبل button.value() == 0 هم همینطوری True یا False میشد — پس میتوانیم دوتایش را با and به هم بچسبانیم: «آیا دکمهٔ ۱ فشرده است و دکمهٔ ۲ فشرده است؟» چند دقیقهٔ دیگر دقیقاً همین کار را میکنیم.
چالش: بدون اجرا جواب بده
اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.
۳. elif: نردبان تصمیم#
یک ابزار کوچک دیگر لازم داریم و بعد میرویم سراغ ساخت. فصل قبل تصمیمهایمان دوراهی بود: if یا else. ولی امروز چهار حالت داریم: هر دو دکمه فشرده، فقط دکمهٔ ۱، فقط دکمهٔ ۲، هیچکدام. با فقط if و else چه کنیم؟ میشود داخل بلوک else دوباره یک if گذاشت، و داخل else آن یکی، باز یک if دیگر... ولی هر بار یک پله تورفتگی اضافه میشود و کد مثل پلکانی کجوکوله به سمت راست فرار میکند. زشت، سختخوان، پر از جای اشتباه.
Python راه تمیزتری دارد: elif — مخفف else + if، یعنی «وگرنه اگر». با آن، تصمیم میشود یک نردبان صاف: Python از پلهٔ اول شروع میکند؛ اولین شرطی که True باشد، بلوکش اجرا میشود و بقیهٔ نردبان کلاً بیخیال میشود. اگر هیچ شرطی درست نبود، else آخر اجرا میشود. همهٔ پلهها همردیفاند، بدون پلکان کج.

یک نکتهٔ مهم دربارهٔ ترتیب پلهها که در پروژه به آن میرسیم: چون Python در اولین شرطِ درست متوقف میشود، شرط سختگیرتر باید بالاتر باشد. چند دقیقهٔ دیگر با چشم خودت میبینی چرا.
چالش: کدام پله اجرا میشود؟
اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.
۴. پروژهٔ ۱: دو دکمه، سه LED#
دستگاه اول: دو دکمه مثل دو کلید آکورد پیانو — هر ترکیبشان یک رنگ. هر دو فشرده: زرد. فقط دکمهٔ ۱: قرمز. فقط دکمهٔ ۲: سبز. هیچکدام: همه خاموش.
⚠️ مواظب باش: مثل همیشه اول کابل USB را جدا کن، بعد سیمکشی.
قدمبهقدم (تصویر مدار در بخش «در این فصل چه میسازی» را جلوی چشمت بگذار):
- سه LED را دقیقاً مثل چراغ دوندهٔ فصل ۷ ببند: قرمز ۲۵، زرد ۲۶، سبز ۲۷، هر کدام با مقاومت ۲۲۰ اهم. اگر مدارش را نگه داشتهای، هیچ کاری نداری!
- دکمهٔ فصل ۸ سر جایش بماند: یک پایه به ۳۲، پایهٔ آنطرفِ شکاف به GND.
- دکمهٔ دوم را کنارش بنشان — باز هم سوار بر شکاف وسط برد — یک پایه به پایهٔ ۳۳ و پایهٔ آنطرف به GND.
- چک کن پایهٔ GND هر دو دکمه و هر سه LED وصل باشد؛ ردیف آبی GND مشترک برای همه کافی است.
جدول دقیق اتصالات:
| Component | From | To |
|---|---|---|
| Button 1 | one leg | ESP32 GPIO 32 |
| Button 1 | leg on the opposite side of the gap | ESP32 GND |
| Button 2 | one leg | ESP32 GPIO 33 |
| Button 2 | leg on the opposite side of the gap | ESP32 GND |
| Red LED | anode (long leg) | 220 ohm resistor -> ESP32 GPIO 25 |
| Yellow LED | anode (long leg) | 220 ohm resistor -> ESP32 GPIO 26 |
| Green LED | anode (long leg) | 220 ohm resistor -> ESP32 GPIO 27 |
| All LED cathodes (short legs) | breadboard GND rail | ESP32 GND |
حالا کد. فایل جدید. اول همهٔ قطعهها را معرفی کن — پنج خط آشنا:
import machine
import time
button1 = machine.Pin(32, machine.Pin.IN, machine.Pin.PULL_UP)
button2 = machine.Pin(33, machine.Pin.IN, machine.Pin.PULL_UP)
led_red = machine.Pin(25, machine.Pin.OUT)
led_yellow = machine.Pin(26, machine.Pin.OUT)
led_green = machine.Pin(27, machine.Pin.OUT)
در حلقهٔ اصلی، اول هر دو دکمه را میخوانیم و در دو متغیر میگذاریم — دو جعبه با اسمهای کوتاه b1 و b2. چرا؟ چون در هر دور حلقه چهار بار به این مقدارها نیاز داریم؛ یک بار میخوانیم و بارها استفاده میکنیم — تمیزتر است. و یادت هست: فشرده یعنی ۰!
بعد نردبان تصمیم. پلهٔ اول، سختگیرترین شرط: هر دو فشرده — با همان and امروز. و بیا مثل همیشه یک خرابکاری عمدی: دونقطهٔ elif را جا بینداز تا قیافهٔ خطایش را ببینی:
while True:
b1 = button1.value()
b2 = button2.value()
if b1 == 0 and b2 == 0:
led_red.value(0)
led_yellow.value(1)
led_green.value(0)
elif b1 == 0
led_red.value(1)
led_yellow.value(0)
led_green.value(0)
Run و... بوم:
Traceback (most recent call last):
File "<stdin>", line 19
SyntaxError: invalid syntax
SyntaxError: invalid syntax — و شمارهٔ خط، همان خط elif (اگر خطهای خالی یا کامنتهای فایل تو فرق دارد، عددش هم فرق میکند؛ مهم این است که خطا انگشتش را روی خط elif گذاشته). دیگر میشناسیمش: هر خطی که بلوک باز میکند — while، if، else و حالا elif — دونقطه میخواهد. دونقطه را بگذار و نردبان را کامل کن. برنامهٔ کامل:
# two_buttons_logic.py — jalase 9
# do dokme, se LED: tasmim-haye tarkibi ba and va elif
# dokme 1: GPIO 32 <-> GND / dokme 2: GPIO 33 <-> GND (pull-up dakheli)
# LED-ha: ghermez GPIO 25 / zard GPIO 26 / sabz GPIO 27
# har GPIO -> 220 ohm -> LED anode, cathode -> GND
# yadet bashad: feshorde = 0, raha = 1
import machine
import time
button1 = machine.Pin(32, machine.Pin.IN, machine.Pin.PULL_UP)
button2 = machine.Pin(33, machine.Pin.IN, machine.Pin.PULL_UP)
led_red = machine.Pin(25, machine.Pin.OUT)
led_yellow = machine.Pin(26, machine.Pin.OUT)
led_green = machine.Pin(27, machine.Pin.OUT)
while True:
b1 = button1.value() # 0 yani feshorde
b2 = button2.value()
if b1 == 0 and b2 == 0:
# har do feshorde -> faghat zard
led_red.value(0)
led_yellow.value(1)
led_green.value(0)
elif b1 == 0:
# faghat dokme 1 -> faghat ghermez
led_red.value(1)
led_yellow.value(0)
led_green.value(0)
elif b2 == 0:
# faghat dokme 2 -> faghat sabz
led_red.value(0)
led_yellow.value(0)
led_green.value(1)
else:
# hich kodam -> hame khamoosh
led_red.value(0)
led_yellow.value(0)
led_green.value(0)
time.sleep(0.05) # nafas-e kootah baraye board
به تورفتگیها دقت کن: if و دو elif و else همه همردیفاند — پلههای یک نردبان — و بلوک هر کدام یک پله تورفتهتر. در هر پله هر سه LED را صریح تنظیم میکنیم، حتی آنهایی که خاموشاند؛ اینطوری هیچ LED ای از دور قبل «جا نمیماند».
و حالا آن نکتهٔ ترتیب: چرا b1 == 0 and b2 == 0 پلهٔ اول است؟ فکر کن چه میشد اگر elif b1 == 0 بالا بود: وقتی هر دو دکمه را فشار میدهی، b1 == 0 درست است، Python همانجا قرمز را روشن میکند و بقیهٔ نردبان را نگاه هم نمیکند — زرد هیچوقت نمیآمد! پس قانون نردبان: شرط خاصتر و سختگیرتر، بالاتر.
Run بزن و هر چهار حالت را امتحان کن.
✅ چک کن: دکمهٔ ۱: قرمز. دکمهٔ ۲: سبز. هر دو با هم: زرد. هیچکدام: خاموش. این دستگاه دارد ترکیب ورودیها را میفهمد — همان کاری که دستهٔ بازی موقع زدن دو دکمهٔ همزمان میکند.
🔧 اگر کار نکرد: با فشار همزمان دو دکمه فقط قرمز روشن میشود؟ ترتیب نردبانت غلط است — شرط
andباید پلهٔ اول باشد. دکمهٔ ۲ اصلاً کار نمیکند ولی دکمهٔ ۱ سالم است؟ سیم GND دکمهٔ دوم را دنبال کن یا دکمه را ۹۰ درجه بچرخان — حتماً روی شکاف وسط سوار باشد. و اگر رفتار برنامه دقیقاً برعکس انتظار است، آرام بخوان: «هر دو فشرده» یعنیand؛ «حداقل یکی» یعنیor؛ و فشرده = ۰، نه ۱.
چالش: نردبان بههمریخته
اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.
۵. دستگاهی که به خاطر میسپارد: متغیر وضعیت و لبه#
و حالا قول فصل قبل: دکمهای که مثل کلید لمسی چراغخواب عمل کند. یک ضربه: روشن بماند. ضربهٔ بعد: خاموش. انگشت نگهداشتن ممنوع!
اول بفهمیم چرا این با کارهای قبلی فرق دارد. در چراغ فشاری فصل ۸، LED فقط آینهٔ دکمه بود: فشرده روشن، رها خاموش. ولی حالا LED باید بعد از رها شدن دکمه هم روشن بماند. یعنی دستگاه باید چیزی را به خاطر بسپارد: «الان چراغم روشن است یا خاموش؟» و ابزار بهخاطرسپاری را از فصل ۶ داری: متغیر! جعبهای میسازیم به اسم lamp_state — حافظهٔ چراغ. مقدارش یا ۰ است (خاموش) یا ۱ (روشن). به این جور متغیرها میگویند متغیر وضعیت یا State: جعبهای که «الانِ» دستگاه را نگه میدارد.
مشکل دوم ظریفتر است. کی باید lamp_state را برعکس کنیم؟ اولین جوابی که به ذهن میرسد: «وقتی دکمه فشرده است». ولی صبر کن — حلقهٔ ما در هر ثانیه دهها بار میچرخد! تا انگشتت روی دکمه است، شرط در هر دور درست است و چراغ در هر دور برعکس میشود: روشن، خاموش، روشن، خاموش... دیوانهخانه! ما «فشرده بودن» را نمیخواهیم؛ «لحظهٔ فشرده شدن» را میخواهیم — همان یک لحظهای که دکمه از رها به فشرده تغییر میکند. به این لحظهٔ تغییر میگویند Edge — لبه.
چطور یک «لحظهٔ تغییر» را با کد بگیریم؟ با مقایسهٔ گذشته و حال! دو جعبه: last یعنی خواندنِ دور قبل، now یعنی خواندنِ همین الان. اگر now == 0 and last == 1 — الان فشرده ولی دور قبل رها — یعنی دقیقاً همین الان انگشت آمد پایین. این همان لبه است! و ببین and امروزمان چه بهموقع به کار آمد.
۶. پروژهٔ ۲: کلید لمسی#
سیمکشی همین است که هست — فقط دکمهٔ ۱ و LED قرمز را لازم داریم. فایل جدید. نسخهٔ اول را بنویسیم — که یک اشکال پنهانی دارد و قرار است خودت پیدایش کنی:
import machine
import time
button = machine.Pin(32, machine.Pin.IN, machine.Pin.PULL_UP)
led = machine.Pin(25, machine.Pin.OUT)
lamp_state = 0
last = 1
while True:
now = button.value()
if now == 0 and last == 1:
if lamp_state == 0:
lamp_state = 1
else:
lamp_state = 0
led.value(lamp_state)
time.sleep(0.02)
خطبهخط: قبل از حلقه، lamp_state = 0 یعنی چراغ اول خاموش است، و last = 1 یعنی فرض میکنیم قبل از شروع، دکمه رها بوده — منطقی است. داخل حلقه، اول دکمه را میخوانیم و در now میگذاریم. بعد سؤال طلایی: آیا همین الان فشرده شد؟ اگر بله، یک if/else کوچکِ تو در تو lamp_state را برعکس میکند — صفر بود یک، یک بود صفر — و همان را به LED میدهیم.
🔧 اگر کار نکرد: در بلوکهای تو در تو،
IndentationError: unexpected indentگرفتی؟ بلوک داخلی باید دقیقاً یک پله جلوتر از بلوک بیرونی باشد — از بیرونیترین بلوک شروع کن و پلهپله چک کن. در Thonny فقط از Tab استفاده کن، نه Space دستی.
اجرا کن... ضربه میزنی: روشن! ضربهٔ بعد... اِ؟ گاهی خاموش میشود، گاهی همان روشن میماند، گاهی با یک ضربه دو بار عوض میشود. یک چیزی لنگ میزند. قبل از ادامه، خودت به کد نگاه کن — پیدایش میکنی؟
نگاه کن به حلقه: now را هر دور میخوانیم، ولی last... last را هیچوقت عوض نمیکنیم! از اول تا ابد ۱ میماند. پس تا وقتی انگشتت پایین است، در هر دور now == 0 and last == 1 درست است و چراغ مدام برعکس میشود — همان دیوانهخانه، فقط این بار مخفیتر. اسم این بلا «مقدار کهنه» است: جعبهای که یادت رفته بهروزش کنی، بیصدا بهت دروغ میگوید. این یکی از رایجترین باگهای تمام دوران برنامهنویسیات خواهد بود — و حالا قیافهاش را دیدهای.
راهحل: آخر هر دور، حال را بکن گذشته. یک خط last = now، همردیف if بیرونی، درست قبل از sleep آخر. دوباره اجرا کن... ضربه: روشن، و روشن میماند. ضربه: خاموش. حتی نگه میداری: فقط یک بار حساب میشود، چون بعد از دور اول last هم ۰ شده و دیگر لبهای در کار نیست. عالی!
ولی هنوز یک شیطنت کوچک مانده. اگر زیاد امتحان کنی، هر چند ده ضربه یک بار، با یک ضربه چراغ دو بار عوض میشود — انگار دو ضربه زده باشی. تقصیر تو نیست؛ تقصیر فیزیک است! داخل دکمه دو تکه فلز به هم میخورند و مثل هر برخوردی، چند میلیثانیه میلرزند — وصل، قطع، وصل، قطع — قبل از اینکه محکم بچسبند. حلقهٔ ما آنقدر سریع است که این لرزش را چند «فشار جدا» میبیند! به این پدیده میگویند Bounce — پرش — و به حلش: Debounce. راهحل سادهٔ ما: همان لحظه که لبه را گرفتیم و چراغ را عوض کردیم، time.sleep(0.2) — یک پلکزدن صبر، تا لرزش تمام شود.
برنامهٔ کامل نهایی با هر دو اصلاح:
# toggle_lamp.py — jalase 9
# kelid-e lamsi: yek bar feshar = roshan bemanad, feshar-e badi = khamoosh
# state variable + edge detection (last / now) + debounce sade
# dokme: GPIO 32 <-> GND (pull-up dakheli) / LED: GPIO 25 -> 220 ohm -> GND
# yadet bashad: feshorde = 0, raha = 1
import machine
import time
button = machine.Pin(32, machine.Pin.IN, machine.Pin.PULL_UP)
led = machine.Pin(25, machine.Pin.OUT)
lamp_state = 0 # hafeze-ye cheragh: 0 = khamoosh, 1 = roshan
last = 1 # khandan-e ghabli-ye dokme (aval raha ast)
while True:
now = button.value() # khandan-e alan
if now == 0 and last == 1:
# hamin alan feshorde shod! (lahze-ye feshar = edge)
if lamp_state == 0:
lamp_state = 1
else:
lamp_state = 0
led.value(lamp_state)
time.sleep(0.2) # debounce sade: larzesh-e kontakt ra rad kon
last = now # in khat ra faramoosh nakon! (dars-e "meghdar-e kohne")
time.sleep(0.02)
✅ چک کن: ضربه = روشن میماند؛ ضربهٔ بعد = خاموش؛ نگهداشتن = فقط یک بار حساب میشود؛ و پرش دوتایی هم دیگر تقریباً هیچوقت پیش نمیآید.
🔧 اگر کار نکرد: هنوز گاهی یک ضربه دو بار حساب میشود؟ دکمهات کهنه و پرلرزش است — Debounce را کمی بیشتر کن، مثلاً
time.sleep(0.3). و اگر رفتار کلاً شانسی است، اول از همه چک کن خطlast = nowسر جایش است — همردیفifبیرونی، آخر حلقه.
و بگذار مثل همیشه صادق باشیم: این سادهترین Debounce دنیاست و محدودیت دارد — در آن یکپنجم ثانیه، برنامه کر است؛ اگر کسی فوقالعاده سریع دو ضربه بزند، دومی گم میشود. برای کلید چراغخواب هیچ اهمیتی ندارد، ولی برای دکمهٔ یک بازی رکوردی چرا. راههای حرفهایتر هم هست که بعداً در دوره میبینیم — فعلاً همین ساده و صادقانه کارمان را عالی راه میاندازد.
اگر خواستی این کلید بدون کامپیوتر هم کار کند، مثل همیشه با اسم main.py روی برد ذخیرهاش کن — یک کلید لمسی واقعی برای اتاقت!
چالش: چرا بدون last = now کلید دیوانه میشود؟
اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.
واژههای تازه این فصل#
| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| And | اَند | «و»؛ فقط وقتی True که هر دو طرف True باشند |
| Or | اُر | «یا»؛ True اگر حداقل یک طرف True باشد |
| Not | نات | «برعکس»؛ True را False میکند و برعکس |
| Elif | اِلیف | «وگرنه اگر»؛ پلهٔ میانی نردبان تصمیم |
| State | استِیت | وضعیت؛ متغیری که حافظهٔ «الانِ» دستگاه است |
| Toggle | تاگِل | با هر فرمان، بین دو حالت جابهجا شدن |
| Edge | اِج | لبه؛ لحظهٔ تغییر سیگنال از ۱ به ۰ (یا برعکس) |
| Debounce | دیباؤنس | نادیدهگرفتن لرزش چندمیلیثانیهای کنتاکت دکمه |
تمرینها
اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.
در فصل بعد#
دستگاههای ما نور دارند، تصمیم دارند، حافظه دارند — ولی در این نُه فصل حتی یک بوق هم نزدهاند؛ فصل ۱۰ قطعهای به اسم Buzzer میآید و بردت نُت و ملودی میزند.
به آخر این فصل رسیدی!
اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.