آیرو — خودآموز رباتیک

فصل ۱۱ از ۱۲

پیشرفت ترم
۰٪

در این فصل چه می‌سازی#

روز بزرگ رسید. ده فصل است داری قطعه جمع می‌کنی — مدار، LED، متغیر، حلقه، دکمه، منطق، صدا — و در این فصل همه را یک‌جا خرج می‌کنی: پروژهٔ ترم. یک چراغ راهنمایی هوشمند واقعی می‌سازی: سه چراغ که سبز و زرد و قرمز را می‌چرخانند، یک دکمهٔ عابر پیاده که فشارش «ثبت» می‌شود، و یک بوق عبور که در چراغ قرمزِ ماشین‌ها به عابر می‌گوید حالا رد شو.

چراغ راهنمایی را دست‌کم نگیر؛ با چشم مهندسی، آن جعبهٔ سه‌چراغهٔ سر تقاطع یک ربات تمام‌عیار است: دکمهٔ عابر را حس می‌کند (Sense)، تصمیم می‌گیرد کِی چراغ عوض شود و آیا عابری منتظر است (Think)، و چراغ‌ها و بوق را فرمان می‌دهد (Act). همان چرخهٔ فصل ۱ — این بار ساختهٔ خودِ تو. مدار کامل پروژه این است:

نقشهٔ کامل مدار پروژه از بالا: سه LED قرمز و زرد و سبز مثل چراغ راهنمایی عمودی چیده شده‌اند و هر کدام از GPIO25 و GPIO26 و GPIO27 با مقاومت ۲۲۰ اهم تغذیه می‌شوند؛ دکمهٔ عابر به GPIO32 و Buzzer به GPIO4 وصل است و یک سیمِ پررنگ، GND برد را به ریل آبی مشترک همهٔ قطعه‌ها می‌رساند

آخر این فصل می‌توانی:

  • چرخهٔ کامل سبز ← زرد ← قرمز را با سه LED و while True بسازی و اجرا کنی.
  • توضیح بدهی چرا time.sleep بلند دکمه را «کر» می‌کند و راه‌حل چرت‌های کوتاه — که اسمش polling است — را پیاده کنی.
  • با متغیر request درخواست عابر را ثبت کنی و در فاز قرمز، بوق عبور و زمان طولانی‌تر بدهی.
  • باگ کلاسیک «دو چراغ هم‌زمان روشن» را بشناسی و با یک قانون طلایی رفعش کنی.
  • مثل مهندس‌های واقعی بسازی: کوچک بساز، تست کن، اضافه کن.

قبل از شروع: چک‌لیست پیش‌نیاز#

خبر مهم این فصل: هیچ مفهوم کاملاً جدیدی در راه نیست. هر چه می‌سازیم از فصل‌های قبل می‌آید — برای همین این چک‌لیست از همیشه مهم‌تر است:

  • از فصل ۵: machine.Pin خروجی، value(1) و value(0) و time.sleep.
  • از فصل ۷: while True و for i in range(n) و تورفتگی.
  • از فصل ۸: دکمه با pull-up داخلی — فشرده یعنی 0 — و if/else و ==.
  • از فصل ۹: ایدهٔ متغیر وضعیت: متغیری که چیزی را برای بعداً «یادداشت» می‌کند.
  • از فصل ۱۰: Buzzer و زوج freq و duty.

لوازم این فصل:

قطعه / ابزار تعداد جایگزین
برد ESP32 DevKit + کابل USB دیتا ۱ —
Breadboard ۱ —
LED قرمز، زرد و سبز ۳ هر سه یک رنگ هم کار می‌کند؛ جای هر کدام را با برچسب مشخص کن
مقاومت ۲۲۰ اهم ۳ ۳۳۰ اهم هم قبول است
دکمهٔ فشاری ۱ دو سیم که با دست به هم می‌زنی (موقتی)
Buzzer پسیو ۱ همان فصل ۱۰
سیم جامپر حدود ۱۰ سیم تلفنی تک‌رشته

۱. مهندس‌ها اول نقشه می‌کشند#

قانون بزرگ امروز: مهندس واقعی اول نقشه می‌کشد، بعد سیم می‌زند. دفترچهٔ مهندسی‌ات را بیاور و رفتار دستگاه را — قبل از حتی یک خط کد — روی کاغذ بنویس:

  1. حالت عادی را در یک خط بنویس: سبز روشن (ماشین‌ها رد می‌شوند)، بعد زرد کوتاه (آماده باش)، بعد قرمز (توقف) — و دوباره سبز؛ یک چرخهٔ بی‌پایان.
  2. چرخه را با فلش بکش: سبز ← زرد ← قرمز ← برگشت به سبز.
  3. حالت عابر را در دو خط بنویس: عابر هر لحظه‌ای ممکن است دکمه را بزند — وسط سبز، وسط زرد، فرقی ندارد. درخواستش باید ثبت شود؛ در اولین قرمزِ ماشین‌ها بوق عبور پخش شود و قرمز کمی طولانی‌تر بماند تا عابر با خیال راحت رد شود؛ بعد درخواست پاک شود تا چرخهٔ عادی ادامه پیدا کند.

صفحهٔ دفترچهٔ مهندسی با نقشهٔ دست‌کشیدهٔ چرخه: سه دایرهٔ سبز و زرد و قرمز که با فلش به هم و دوباره به سبز برمی‌گردند، و یک شاخهٔ کناری که دکمهٔ عابر را با فلش خط‌چین به دایرهٔ قرمز و آیکون بوق می‌رساند

همین چند خط، کل مغز پروژه است. نقشهٔ راه ساخت هم فقط سه کلمه است: کوچک بساز، تست کن، اضافه کن. اول فقط چرخهٔ چراغ‌ها را می‌سازیم (نسخهٔ ۱) و تستش می‌کنیم؛ بعد دکمه و بوق را اضافه می‌کنیم (نسخهٔ ۲). هیچ مهندسی همه‌چیز را یک‌جا نمی‌سازد.

چالش: چرا اول نسخهٔ ساده؟

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

۲. سیم‌کشی: بزرگ‌ترین مدار تو تا امروز#

⚠️ مواظب باش: قانون همیشگی — اول کابل USB را جدا کن، بعد سیم‌کشی.

این بزرگ‌ترین مداری است که تا حالا بسته‌ای، ولی یک راز دلگرم‌کننده دارد: تک‌تک قطعاتش را قبلاً بسته‌ای. قدم‌به‌قدم:

  1. یک سیم از GND برد به ریل آبی Breadboard ببر — این ریل «منفیِ مشترک» همهٔ قطعه‌هاست و مهم‌ترین سیم کل مدار است.
  2. سه LED را عمودی و به ترتیب واقعی چراغ راهنمایی بچین: قرمز بالا، زرد وسط، سبز پایین.
  3. هر LED را مثل فصل ۵ وصل کن — قرمز از GPIO25، زرد از GPIO26، سبز از GPIO27: از پایهٔ برد به مقاومت ۲۲۰ اهم، از مقاومت به پایهٔ بلند LED، و پایهٔ کوتاه به ریل GND.
  4. دکمه را مثل فصل ۸ ببند: یک پایه به GPIO32، پایهٔ دیگر به ریل GND.
  5. Buzzer را مثل فصل ۱۰ ببند: پایهٔ مثبت به GPIO4، پایهٔ دیگر به ریل GND.
  6. همه‌چیز را با جدول زیر چک کن، بعد کابل USB را وصل کن.
Part ESP32 pin Connection path
Red LED GPIO 25 GPIO 25 -> 220 ohm resistor -> LED anode (long leg); cathode (short leg) -> GND rail
Yellow LED GPIO 26 GPIO 26 -> 220 ohm resistor -> LED anode; cathode -> GND rail
Green LED GPIO 27 GPIO 27 -> 220 ohm resistor -> LED anode; cathode -> GND rail
Pedestrian button GPIO 32 one leg -> GPIO 32; other leg -> GND rail (internal pull-up, ⁦pressed = 0)⁩
Passive buzzer GPIO 4 + leg -> GPIO 4; - leg -> GND rail
GND rail GND one wire from ESP32 GND -> breadboard GND rail (shared by everything)

✅ چک کن: بعد از وصل کابل باید همه‌چیز خاموش و ساکت باشد — قطعه‌ها منتظر برنامه‌اند. اگر LEDای همین حالا روشن است، سیمش به پایهٔ اشتباهی رفته؛ با جدول دوباره چک کن.

🔧 اگر کار نکرد: اگر وسط پروژه دیدی «هیچ‌چیز کار نمی‌کند — نه LED، نه بوق»، قبل از هر چیز سیم GND مشترک را چک کن: یک سر به GND برد، یک سر به ریل آبی، و پایهٔ منفی همهٔ قطعه‌ها به همان ریل. اگر این یک سیم نباشد یا قطعه‌ای به ریل دیگری رفته باشد، مدارِ آن قطعه اصلاً بسته نمی‌شود.

۳. نسخهٔ ۱: چرخهٔ چراغ‌ها#

فایل جدید در Thonny: traffic_light_v1.py. برنامهٔ نسخهٔ ۱ سه فاز دارد — سبز، زرد، قرمز — که داخل while True تا ابد می‌چرخند. و یک قانون طلایی که کل این پروژه رویش سوار است: هر فاز، اول چراغِ فاز قبلی را خاموش می‌کند، بعد چراغ خودش را روشن. کد کامل (فایل traffic_light_v1.py):

# traffic_light_v1.py - jalase 11
# cheragh rahnamaei - version 1: charkhe-ye sade
# sabz -> zard -> ghermez -> dobare sabz
# ghermez: GPIO 25 / zard: GPIO 26 / sabz: GPIO 27
# har GPIO -> 220 ohm -> LED anode, cathode -> GND

import machine
import time

red = machine.Pin(25, machine.Pin.OUT)
yellow = machine.Pin(26, machine.Pin.OUT)
green = machine.Pin(27, machine.Pin.OUT)

while True:
    # ---------- FAZ 1: sabz ----------
    red.value(0)       # cheragh e faz e ghabl khamoosh
    yellow.value(0)
    green.value(1)
    time.sleep(6)

    # ---------- FAZ 2: zard ----------
    green.value(0)     # cheragh e faz e ghabl khamoosh
    yellow.value(1)
    time.sleep(2)

    # ---------- FAZ 3: ghermez ----------
    yellow.value(0)    # cheragh e faz e ghabl khamoosh
    red.value(1)
    time.sleep(6)

به ساختارش دقت کن: سه فاز، هر کدام با کامنت جدا شده، و فاز سبز حتی قرمزِ دورِ قبل را هم خاموش می‌کند. این قانون را نگه دار — بخش ۶ می‌بینیم اگر رعایتش نکنی چه می‌شود.

Run بزن.

✅ چک کن: سبز شش ثانیه، زرد دو ثانیه، قرمز شش ثانیه — و دوباره سبز. یک چراغ راهنمایی واقعی روی میز توست! نسخهٔ ۱ تست شد؛ طبق نقشه برو سراغ قطعهٔ بعدی.

🔧 اگر کار نکرد: ترتیب چراغ‌ها عجیب است — مثلاً سبز یکهو قرمز می‌شود؟ ترتیب فازها در حلقه جابه‌جا نوشته شده؛ با نقشهٔ دفترچه‌ات مقایسه کن: سبز، بعد زرد، بعد قرمز. یکی از چراغ‌ها هیچ‌وقت روشن نمی‌شود؟ شمارهٔ پایه در کد را با سیمِ همان LED مقایسه کن و مقاومت و جهت پایه‌هایش را چک کن — بقیهٔ مدار که کار می‌کند، یعنی مشکل فقط در همان ردیف است.

۴. لحظهٔ کشف: دکمه‌ای که شنیده نمی‌شود#

خب، دکمهٔ عابر را که از فصل ۸ بلدیم — if button.value() == 0: — می‌گذاریم داخل حلقه و تمام. نه؟ صبر کن؛ اول یک آزمایش:

  1. برنامهٔ نسخهٔ ۱ را اجرا کن و بگذار بچرخد.
  2. وسط فاز سبز، دکمه را فشار بده. محکم. چند بار!

هیچ اتفاقی نیفتاد — طبیعی است، هنوز کدی برای دکمه ننوشته‌ایم. ولی سؤال ترسناک اینجاست: حتی اگر آن if را ساده وسط حلقه می‌گذاشتیم، باز هم بیشترِ فشارها گم می‌شد! چرا؟ فکر کن... برنامهٔ ما بیشترِ عمرش کجاست؟ خوابیده! time.sleep(6) یعنی «شش ثانیه هیچ کاری نکن» — نه چراغ، نه دکمه، هیچ‌چیز. در تمام آن شش ثانیه برد خواب است و صدای دکمه را نمی‌شنود. دکمهٔ ما کر نیست — برنامهٔ ما خواب است.

راه‌حل به هیچ مفهوم جدیدی نیاز ندارد؛ فقط یک فکر تازه با ابزارهای قدیمی: به‌جای یک خوابِ شش‌ثانیه‌ای، شصت چرتِ یک‌دهم‌ثانیه‌ای بزن و بین هر دو چرت یک نگاه به دکمه بینداز. شصت ضربدر یک‌دهم همان شش ثانیه است — ولی حالا در هر ثانیه ده بار حواسمان به دکمه هست:

for i in range(60):
    if button.value() == 0:
        request = 1
    time.sleep(0.1)

این تکنیک آن‌قدر مهم است که اسم دارد: به انگلیسی به آن polling می‌گویند — «چک‌کردن مکرر». اسمش را همین امروز یاد بگیر؛ ترم‌های بعد زیاد می‌بینیمش. مفهوم جدید؟ نه: for مال فصل ۷، if مال فصل ۸، sleep مال فصل ۵ — فقط چیدمانشان تازه است.

و آن request توی کد چیست؟ مغز نسخهٔ ۲ — بخش بعد.

چالش: چرا sleep بلند دکمه را کر می‌کند؟

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

۵. نسخهٔ ۲: متغیر request و بوق عابر#

مغز نسخهٔ ۲ یک متغیر است به اسم request — دقیقاً همان «متغیر وضعیت» فصل ۹: صفر یعنی هیچ عابری منتظر نیست؛ یک یعنی یک نفر دکمه را زده و طلبکار است! نکتهٔ ظریف را ببین: دکمه شاید وسط سبز زده شود، ولی جوابش در فاز قرمز داده می‌شود. request همین «یادداشتِ به خود» است که بین فازها زنده می‌ماند:

اینفوگرافیک مسیر request روی خط زمان سبز-زرد-قرمز: انگشتی وسط فاز سبز دکمه را می‌زند و یادداشتی با نوشتهٔ request = 1 ظاهر می‌شود؛ یادداشت از روی فاز زرد سفر می‌کند و در فاز قرمز به بوق و قرمزِ طولانی‌تر می‌رسد و در پایان با request = 0 پاک می‌شود

فایل جدید: traffic_light_v2.py. بالای فایل، همهٔ قطعه‌ها و متغیر:

import machine
import time

red = machine.Pin(25, machine.Pin.OUT)
yellow = machine.Pin(26, machine.Pin.OUT)
green = machine.Pin(27, machine.Pin.OUT)
button = machine.Pin(32, machine.Pin.IN, machine.Pin.PULL_UP)
buzzer = machine.PWM(machine.Pin(4))
buzzer.duty(0)   # avval e kar: sokoot

request = 0      # 0 yani hich aber montazer nist

حالا فاز سبز را با چرت‌های کوتاه می‌نویسیم — و بگذار یک خرابکاری عمدی هم بکنیم تا با معروف‌ترین خطای شرط‌ها آشنا شوی. این را دقیقاً همین‌طور — غلط — تایپ کن:

    for i in range(60):
        if button.value() = 0:
            request = 1
        time.sleep(0.1)

Run بزن:

Traceback (most recent call last):
  File "<stdin>", line 18
SyntaxError: invalid syntax

SyntaxError: invalid syntax و یک شمارهٔ خط (در فایل تو شاید عدد دیگری باشد — همان خطِ شرط است). نگاه کن: = تکی نوشته‌ایم! فصل ۸ چه گفتیم؟ = یعنی «بگذار توی جعبه»، == یعنی «آیا مساوی است؟». برای سؤال‌پرسیدن دو تا مساوی لازم است: == 0. درستش کن و رد شو — این اشتباه از مهندس‌های حرفه‌ای هم سر می‌زند؛ فرقشان این است که پیام خطا را می‌خوانند و سه‌سوته پیدایش می‌کنند.

فاز زرد هم همین‌طور است، فقط با بیست چرت. و فاز قرمز، جای هوشمندیِ اصلی: اگر request یک بود، به‌جای قرمزِ عادی، هشت بوق عبور با همان freq و duty فصل ۱۰ — که هم راهنمای صوتی عابر است و هم قرمز را طولانی‌تر می‌کند — و بعد request = 0 تا درخواست پاک شود؛ وگرنه قرمزِ عادی با چرت‌های کوتاه. برنامهٔ کامل (فایل traffic_light_v2.py):

# traffic_light_v2.py - jalase 11
# cheragh rahnamaei - version 2 (kamel)
# + dokme-ye aber (GPIO32) + boogh e aber (GPIO4)
# be jaye yek khab e boland: chort-haye kootah + check e dokme (polling)
# ghermez: GPIO 25 / zard: GPIO 26 / sabz: GPIO 27
# dokme: yek paye be GPIO32, paye dige be GND (pull-up dakheli)
# buzzer passive: + be GPIO4 , - be GND

import machine
import time

red = machine.Pin(25, machine.Pin.OUT)
yellow = machine.Pin(26, machine.Pin.OUT)
green = machine.Pin(27, machine.Pin.OUT)
button = machine.Pin(32, machine.Pin.IN, machine.Pin.PULL_UP)
buzzer = machine.PWM(machine.Pin(4))
buzzer.duty(0)   # avval e kar: sokoot

request = 0      # 0 yani hich aber montazer nist

while True:
    # ---------- FAZ 1: sabz (6 sanie = 60 chort e 0.1 sanie) ----------
    red.value(0)       # cheragh e faz e ghabl khamoosh
    yellow.value(0)
    green.value(1)
    for i in range(60):
        if button.value() == 0:    # 0 yani dokme feshorde shode
            request = 1            # darkhast e aber sabt shod
        time.sleep(0.1)

    # ---------- FAZ 2: zard (2 sanie = 20 chort) ----------
    green.value(0)     # cheragh e faz e ghabl khamoosh
    yellow.value(1)
    for i in range(20):
        if button.value() == 0:
            request = 1
        time.sleep(0.1)

    # ---------- FAZ 3: ghermez ----------
    yellow.value(0)    # cheragh e faz e ghabl khamoosh
    red.value(1)
    if request == 1:
        # ghermez e boland-tar + 8 boogh baraye oboor e aber
        for i in range(8):
            buzzer.freq(880)
            buzzer.duty(512)   # boogh
            time.sleep(0.3)
            buzzer.duty(0)     # sokoot
            time.sleep(0.7)
        request = 0            # darkhast anjam shod
    else:
        # ghermez e adi (6 sanie) - dokme ra baz ham check mikonim
        for i in range(60):
            if button.value() == 0:
                request = 1
            time.sleep(0.1)

حالا مهم‌ترین درسِ تست: تست یعنی چند سناریو، نه یک بار اجرا. برنامه را Run کن و این سه سناریو را پشت سر هم بازی کن:

  1. سناریوی ۱ — بدون عابر: به دکمه دست نزن و یک چرخهٔ کامل تماشا کن. باید سبز، زرد و قرمزِ عادیِ ساکت ببینی — مثل نسخهٔ ۱.
  2. سناریوی ۲ — عابر وسط سبز: وسط فاز سبز دکمه را بزن. سبز ادامه می‌دهد (درست است! چراغ ماشین‌ها نباید همان لحظه قطع شود)، بعد زرد، و حالا در قرمز: هشت بوقِ عبور و قرمزِ طولانی.
  3. سناریوی ۳ — چرخهٔ بعد: دیگر دکمه نزن. قرمز باید عادی و ساکت برگردد، چون request پاک شده بود.

✅ چک کن: هر سه سناریو درست بود؟ همین حالا جشن بگیر: پروژهٔ ترمت کار می‌کند! یک چراغ راهنمایی کامل با Sense و Think و Act — ساختهٔ خودت.

🔧 اگر کار نکرد: دکمه هیچ اثری ندارد و request انگار همیشه صفر است؟ برنامه را Stop کن و در Shell تایپ کن button.value() — رها باید 1 بدهد و فشرده 0؛ اگر همیشه 1 است، دکمه به GPIO32 یا ریل GND درست وصل نیست. بوق بعد از فاز عابر ممتد ماند؟ در Shell بنویس buzzer.duty(0) (ترفند فصل ۱۰) و چک کن در حلقهٔ بوق، بعد از هر duty(512) یک duty(0) آمده باشد. دکمه گاهی کار می‌کند و گاهی «گم می‌شود»؟ جایی از کدت هنوز یک sleep بلند مانده — فاز به فاز بگرد؛ همهٔ خواب‌ها باید چرتِ 0.1 ثانیه‌ای با چکِ دکمه باشند. و IndentationError گرفتی؟ در ifهای تو در تو (داخل for داخل while) هر لایه دقیقاً یک پله تو می‌رود — خط خطادار را با خط‌های هم‌بلوکش هم‌ردیف کن.

چالش: request دقیقاً چه‌کاره است؟

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

۶. باگ مشهور را با چشم خودت ببین#

قبل از بستن این فصل، بیا معروف‌ترین باگ این پروژه را عمداً بسازیم تا اگر روزی سراغت آمد، قیافه‌اش را بشناسی:

  1. در فاز زرد، خطِ green.value(0) را موقتاً پاک کن.
  2. Run بزن و به فاز زرد نگاه کن.

سبز و زرد با هم روشن‌اند! سرِ چهارراهِ واقعی این یعنی تصادف. چرا این‌طور شد؟ چون value(1) چراغ را روشن می‌کند و روشن می‌ماند تا کسی خاموشش کند. برنامه چیزی را یادش نمی‌رود — ما یادمان رفت خاموشش کنیم. حالا خط را برگردان و دوباره اجرا کن.

✅ چک کن: در هر لحظه فقط یک چراغ روشن است.

💡 نکته: قانون طلایی این پروژه را قاب کن: هر فاز، اول چراغ فاز قبلی را خاموش می‌کند، بعد چراغ خودش را روشن. هر وقت دو چراغ هم‌زمان دیدی، دنبال یک value(0) جاافتاده بگرد.

واژه‌های تازه این فصل#

کلمه تلفظ به حروف فارسی یعنی چه
Project پراجِکت پروژه؛ ساختهٔ کامل با هدف مشخص — مثل چراغ راهنمایی این فصل
Pedestrian پِدِستریَن عابر پیاده
Request ریکوئست درخواست؛ متغیری که «عابر منتظر است» را یادداشت می‌کند
Cycle سایکِل چرخه؛ یک دور کامل سبز-زرد-قرمز
Polling پولینگ چک‌کردن مکرر یک ورودی با فاصله‌های کوتاه
Version وِرژِن نسخه؛ هر مرحلهٔ ساخت که جدا تست می‌شود
Bug باگ اشکال در برنامه؛ مثل دو چراغِ هم‌زمان روشن

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

سیم‌ها را باز نکن! فصل بعد — آخرین فصل ترم — همین پروژه را ارتقا می‌دهی: یک قابلیت به انتخاب خودت، مستندسازی مثل مهندس‌ها، و ویدیوی «پروژهٔ من» برای نشان دادن ساخته‌ات به دنیا.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.