آموزش ریاضی پنجم · فصل ۲

کسر، به زبان ساده

سه نان گرد که دو تا از آن‌ها به چهار قسمت و یکی به هشت قسمت مساوی بریده شده، پارچ مدرج کنار سه لیوان با سطح‌های مختلف آب، و شکلات مستطیلی شطرنجی که چند مربعش جدا شده و خط‌کشی که زیرش به قسمت‌های مساوی تقسیم شده است

در این فصل کسرهایی را می‌شناسی که از یک بزرگ‌ترند و با عدد مخلوط نشان می‌دهی، عددهای مخلوط را جمع و تفریق می‌کنی، کسرها را در عدد و در هم ضرب می‌کنی، عدد و کسر را بر عدد تقسیم می‌کنی، و با کسرهای مساوی و ساده کردن، ضرب عددهای مخلوط را کوتاه می‌کنی.

صفحه‌های ۳۹ تا ۷۶ کتاب۵ درس۴۰ سؤالآزمون ۲۵ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی کسر بزرگ‌تر از واحد و عدد مخلوط را به هم تبدیل کنی و روی محور نشان دهی و مقایسه کنی.
  • می‌توانی عددهای مخلوط را با نقلی و قرض‌گرفتن جمع و تفریق کنی و جواب را ساده کنی.
  • می‌توانی کسر را در عدد و در کسر دیگر ضرب کنی و «کسری از یک مقدار» را با شکل و با ضرب حل کنی.
  • می‌توانی عدد را بر عدد و بر تقسیم کنی و کسر را بر عدد کامل تقسیم کنی.
  • می‌توانی کسر مساوی بنویسی، کسر را ساده کنی و عددهای مخلوط را به روش کوتاه ضرب کنی.

پیش‌نیاز: کافی است معنی کسر ساده، جمع و تفریق کسرهای هم‌مخرج و ضرب و تقسیم عددهای طبیعی را بلد باشی.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (پنجم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی پنجم کدام درس است؟

درس ۱کسرهای بزرگ‌تر از واحد

این درس: صفحه‌های ۴۰ تا ۴۵ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • کسر یعنی چه؟ جواب: یک چیز (مثلاً یک پیتزا) را به ۴ قسمت مساوی تقسیم کرده‌ایم و ۳ قسمت را برداشته‌ایم. عدد پایین (مخرج) می‌گوید چند قسمت مساوی است و عدد بالا (صورت) می‌گوید چند قسمت برداشته‌ایم.
  • چقدر است؟ جواب: هر ۴ قسمت از ۴ قسمت، یعنی یک پیتزای کامل.

وقتی بیشتر از یک پیتزا داریم#

دو پیتزای یکسان را هر کدام به ۴ قسمت مساوی بریده‌ایم. تو ۷ قسمت خورده‌ای. این مقدار را با یک کسر می‌نویسیم: ، یعنی هفت‌چهارم. اول تصویرش را ببین:

پیتزای اول کامل خورده شده و از پیتزای دوم ۳ قسمت از ۴ قسمت. پس یعنی یک پیتزای کامل و سه‌چهارم. این را این‌طور می‌نویسیم: و می‌خوانیم «یک و سه‌چهارم».

حالا اسم‌ها:

  • کسری که صورتش از مخرجش بزرگ‌تر است، مثل یا ، کسر بزرگ‌تر از واحد نام دارد. (واحد یعنی یک.)
  • عددی که از یک بخش کامل و یک کسر کوچک‌تر از یک ساخته شده، مثل ، عدد مخلوط است. یعنی .

یک نکته: وقتی صورت و مخرج برابرند، مثل ، مقدار دقیقاً ۱ است.

روی محور عددها#

محور را از ۰ تا ۲ بکش و هر واحد را به چهار قسمت مساوی تقسیم کن. هر نقطه را هم با کسر و هم با عدد مخلوط می‌شود خواند:

از عدد مخلوط به کسر#

قبل از ادامه، حدس بزن: چند تا یک‌پنجم دارد؟

هر واحد کامل ۵ تا یک‌پنجم دارد. پس ۲ واحد کامل، تا یک‌پنجم است. ۳ تا یک‌پنجم دیگر هم داریم: تا یک‌پنجم.

🧠 ترفند: «بخش کامل × مخرج + صورت» روی همان مخرج. دلیلش همین است که هر واحد کامل به اندازهٔ مخرج، قسمت دارد. این ترفند فقط برای عدد مخلوط درست است.

از کسر به عدد مخلوط#

یعنی ۲۳ تا یک‌چهارم. حدوداً چقدر می‌شود؟ ۲۴ تا یک‌چهارم می‌شود ۶ پیتزای کامل. پس ۲۳ تا یک‌چهارم کمی کمتر از ۶ است.

هر ۴ تا یک‌چهارم یک واحد کامل می‌سازد. پس ۲۳ را بر ۴ تقسیم کن:

و باقی‌مانده ۳.

۵ واحد کامل، و ۳ تا یک‌چهارم می‌ماند: . با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی کمتر از ۶ است.

مقایسه#

وقتی بخش کامل‌ها فرق می‌کنند، عددی که بخش کامل بزرگ‌تری دارد، بزرگ‌تر است. وقتی بخش کامل‌ها برابرند، به کسر نگاه می‌کنیم.

مثال. و را مقایسه کن. و . بخش کامل هر دو ۲ است. حالا و : وقتی یک پیتزا را به ۳ قسمت می‌بُری، هر قسمت بزرگ‌تر از وقتی است که به ۴ قسمت می‌بُری. پس و .

برای ترتیب چند عدد، همه را عدد مخلوط کن و روی محور بگذار. می‌شود و می‌شود . پس از کوچک به بزرگ: .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱عدد مخلوط را به کسر بنویس. صورت کسر چند است؟
۲کسر را به عدد مخلوط تبدیل کن.
۳کدام کسر بزرگ‌تر از واحد است؟
۴در عدد چند تا یک‌سوم هست؟
۵کدام بزرگ‌تر است: یا ؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

عدد مخلوط را به کسر تبدیل کن.

کسر را به عدد مخلوط تبدیل کن و با محور بررسی کن.

یک پیتزا را به ۸ قسمت مساوی بریده‌ایم. بچه‌ها ۲۷ قسمت خوردند. چند پیتزای کامل و چه کسری از یک پیتزای دیگر خورده شد؟

عددهای ، ، و را از کوچک به بزرگ مرتب کن.

سه کسر بزرگ‌تر از واحد با مخرج ۶ بنویس که بین ۴ و ۵ باشند. هر کدام را به عدد مخلوط تبدیل کن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه («بخش کامل و صورت را کنار هم می‌نویسم»)

یعنی . ۳ واحد کامل، ۱۸ تا یک‌ششم است، نه ۳۰. باید بخش کامل را در مخرج ضرب کرد.

درست.

اشتباه

باقی‌مانده را باید حساب کرد: ، نه ۱. اگر باقی‌مانده ۱ بود، می‌شد ، نه .

درست. بررسی: .

اشتباه چون ۹ و ۱۰ از ۳ و ۲ بزرگ‌ترند.

بزرگی کسر را عددهایش تنها تعیین نمی‌کنند. کمتر از ۱ است (۹ قسمت از ۱۰) ولی بیشتر از ۱ است.

درست.

فراتر از کتابمصری‌ها کسر را چطور می‌نوشتند؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

حدود ۳۶۰۰ سال پیش، در مصر، کاتبی روی طومار پاپیروسی مسئله‌های حساب نوشت. این طومار را «پاپیروس ریند» می‌نامند. مصری‌ها بیشتر کسرهایی را می‌شناختند که صورتشان ۱ بود، مثل و . برای بقیه از جمع چند کسر مختلف از این نوع استفاده می‌کردند. مثلاً را این‌طور می‌نوشتند: . خودت بررسی کن: که با ساده کردن می‌شود . امروز هم جاهای زیادی کسر داریم. در موسیقی نت «گرد» یک زمان کامل است، نت «سفید» نصف آن و نت «سیاه» یک‌چهارم آن. پس ۴ نت سیاه برابر یک نت گرد است: .

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲جمع و تفریق عددهای مخلوط

این درس: صفحه‌های ۴۶ تا ۵۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • چند می‌شود؟ جواب: . وقتی مخرج‌ها برابرند، فقط صورت‌ها جمع می‌شوند و مخرج همان می‌ماند، چون واحد (هفتم) عوض نشده است.
  • برابر چند تا یک‌چهارم است؟ جواب: . نصف پیتزا، دو قسمت از چهار قسمت است.

قدم اول: بخش کامل‌ها و کسرها را جدا کن#

دو تکه طناب داریم: یکی متر و دیگری متر. اگر آن‌ها را پشت سر هم بگذاریم، روی هم چند متر می‌شود؟

حدوداً چقدر می‌شود؟ اولی کمی بیشتر از ۳ است و دومی نزدیک ۲. پس جواب کمی بیشتر از ۵ است.

هر عدد مخلوط یک بخش کامل و یک کسر دارد. بخش کامل‌ها را با هم جمع می‌کنیم، کسرها را هم با هم:

اما از یک بزرگ‌تر است: . پس متر. با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی بیشتر از ۵ است.

راه دوم: هر دو عدد را به کسر تبدیل کن: و . جمع: . همان جواب.

وقتی مخرج‌ها فرق دارند#

چند است؟ یک‌سوم و یک‌دوم را نمی‌شود مستقیم جمع کرد، چون قسمت‌هایشان هم‌اندازه نیستند. دو نوار هم‌اندازه بکش و هر دو را به ۶ قسمت مساوی تقسیم کن:

یک‌سوم نوار ۲ خانه از ۶ خانه است و نصف نوار ۳ خانه. پس و . حالا قسمت‌ها هم‌اندازه‌اند:

عدد ۶ از کجا آمد؟ ۶ عددی است که هم بر ۳ بخش‌پذیر است و هم بر ۲. ضرب دو مخرج () همیشه چنین عددی می‌دهد. برای ساختن کسر مساوی، صورت و مخرج را در یک عدد ضرب می‌کنیم: .

گاهی یکی از مخرج‌ها خودش کافی است. در ، عدد ۴ بر ۲ بخش‌پذیر است. هر نیم دو تا یک‌چهارم است:

(اندازه عوض نشده، فقط قسمت‌ها کوچک‌تر و بیشتر شده‌اند.) حالا:

راه دوم: هر عدد را به کسر تبدیل کن: و . جمع: . هر دو راه یک جواب داد. راه اول وقتی بخش کامل‌ها بزرگ‌اند کوتاه‌تر است، چون عددها کوچک می‌مانند.

تفریق و «قرض گرفتن»#

. اول بخش‌های کامل () و بعد کسرها ()؟ ولی از کمتر است. پس مثل تفریق عددها قرض می‌گیریم: یک واحد از ۵ برمی‌داریم و آن را به صورت به کسر می‌دهیم:

حالا: . و همان است (یادت هست؟ نصف، دو تا یک‌چهارم است). جواب: .

راه دوم، روی محور: از شروع کن و تا برو. اول تا ۳، بعد ۲ تا ۵، بعد تا . جمع: . همان جواب.

راه سوم: هر دو را به کسر تبدیل کن: .

🧠 ترفند: تفریق دو عدد یعنی فاصلهٔ آن‌ها روی محور. پس می‌توانی از عدد کوچک‌تر تا عدد بزرگ‌تر بشماری و قدم‌ها را جمع کنی. این همیشه درست است و قرض گرفتن لازم ندارد.

قبل از ادامه، حدس بزن: کمی بیشتر از ۴ است یا کمی کمتر از ۴؟

. ولی ما ۲ و کمی را کم می‌کنیم، پس جواب کمی کمتر از ۴ است. برای ۶ هم می‌شود قرض گرفت: . پس ، که کمی کمتر از ۴ است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل کدام است؟
۲حاصل را به کسر با مخرج ۴ بنویس. صورت کسر چند است؟
۳حاصل کدام است؟
۴حاصل را به‌صورت عدد مخلوط بنویس. بخش کامل چند است؟
۵حاصل کدام است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حاصل را پیدا کن و جواب را ساده کن.

حاصل را پیدا کن.

یک بشکهٔ پر از آب داریم. صبح آب بشکه و عصر آن مصرف شد. چه کسری از آب بشکه ماند؟

سارا متر نخ کاموا داشت و متر آن را برای کاردستی برید. چند متر نخ برایش ماند؟

حاصل را با دو راه (قرض گرفتن و شمردن روی محور) پیدا کن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه («صورت‌ها را با هم و مخرج‌ها را با هم جمع کردم»)

قسمت‌های یک‌سوم و یک‌دوم هم‌اندازه نیستند، پس نمی‌شود آن‌ها را مستقیم شمرد. ببین: از هم کمتر است، ولی وقتی به چیزی اضافه می‌کنیم، باید بیشتر شود.

درستاول هم‌مخرج کن: .

اشتباه («»)

در تفریق، کسر دوم را از کسر اول کم می‌کنیم، نه برعکس. چون از کمتر است، باید از بخش کامل قرض گرفت.

درست و .

اشتباه

از یک بزرگ‌تر است، پس جواب هنوز کامل نشده. جواب عدد مخلوط درست باید کسر کوچک‌تر از یک داشته باشد.

درست و .

فراتر از کتابکسر در متر و آچاربرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در بسیاری از کشورها اندازه‌های ابزار با کسر نوشته می‌شود. یک آچار ممکن است اینچ باشد و یک مته اینچ. اگر یک تکه چوب اینچ باشد و باید تا اینچ بتراشی، چقدر باید برداری؟ اول مخرج‌ها را یکی می‌کنی: . قرض می‌گیری: . سه‌هشتم اینچ. حالا نکتهٔ جالب: کامپیوترها معمولاً با کسر کار نمی‌کنند، با عددهای اعشاری کار می‌کنند و گاهی جوابشان کمی خطا دارد. مثلاً در زبان پایتون جمع ۰٫۱ و ۰٫۲ دقیقاً ۰٫۳ نمی‌شود و عددی می‌دهد که کمی از آن بزرگ‌تر است، چون کامپیوتر ۰٫۱ را دقیق ذخیره نمی‌کند. کسرها این مشکل را ندارند و دقیق‌اند. برای همین برنامه‌نویس‌هایی که دقت زیاد می‌خواهند، گاهی با کسر کار می‌کنند. اعشار را در فصل ۵ همین کتاب درسی خواهی دید.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳ضرب کسرها

این درس: صفحه‌های ۵۳ تا ۵۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • را به‌صورت جمع بنویس. جواب: . ضرب یعنی جمع تکراری.
  • چند است؟ جواب: . سه تا یک‌پنجم، سه‌پنجم است.

۱) عدد کامل × کسر#

هفت کیسه آرد داریم و در هر کدام یک‌سوم کیلوگرم آرد است. روی هم چند کیلوگرم آرد داریم؟ ضرب یعنی جمع تکراری:

پس عدد کامل را در صورت ضرب می‌کنیم و مخرج همان می‌ماند: . مثال دیگر: .

ترتیب مهم نیست: .

روی محور هم می‌شود دید: یعنی هفت پرش یک‌سومی از صفر.

شروع ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ ۷

ردیف پایین شمارهٔ پرش است. بعد از ۷ پرش به می‌رسیم.

۲) کسری از یک مقدار#

«سه‌پنجم ۴۰ سکه» یعنی ۴۰ سکه را به ۵ قسمت مساوی تقسیم کن و ۳ قسمت را بردار. اول با «بار» بکش. هر قسمت ۸ تا است:

۸ ۸ ۸ ۸ ۸
✔ ✔ ✔

و . پس از ۴۰ می‌شود ۲۴.

این را با ضرب هم می‌نویسیم: . دو راه داریم: اول تقسیم بر مخرج، بعد ضرب در صورت ()، یا اول ضرب در صورت، بعد تقسیم (). راه اول معمولاً راحت‌تر است چون عددها کوچک می‌مانند.

🧠 ترفند: برای کسری از یک عدد، اول عدد را بر مخرج تقسیم کن، بعد در صورت ضرب کن. جواب با یکی است، چون ۴۰ از ۵ قسمت ۸تایی ساخته شده و ما ۳ تا از همین قسمت‌ها را برمی‌داریم.

قبل از ادامه، حدس بزن: از ۲۴ بیشتر از ۱۲ است یا کمتر؟

از نصف بیشتر است، پس جواب از ۱۲ بیشتر است. ۲۴ را به ۳ قسمت ۸تایی تقسیم کن و دو قسمت بردار: ۱۶.

۳) کسر × کسر: مدل مساحت#

حالا . یعنی «دو‌سوم از سه‌چهارم». یک مربع را در نظر بگیر. آن را با خط‌های عمودی به ۳ ستون و با خط‌های افقی به ۴ ردیف تقسیم می‌کنیم. روی هم ۱۲ خانه ساخته می‌شود:

■ ■ □
■ ■ □
■ ■ □
□ □ □

دو ستون از سه ستون ( ) و سه ردیف از چهار ردیف ( ) رنگی‌اند. خانه‌هایی که در هر دو رنگی‌اند: ■ ها. ۶ خانه از ۱۲ خانه، یعنی درست نصف مربع. پس:

قاعده: صورت‌ها را در هم ضرب کن، مخرج‌ها را هم در هم ضرب کن. (ساده کردن جواب، مثل ، را در درس پنجم کامل یاد می‌گیری.)

مثال ۱. . یعنی نصفِ یک‌سوم. یک‌سوم یک پیتزا را نصف کن، یک‌ششم می‌شود.

مثال ۲. .

ترتیب در ضرب دو کسر هم مهم نیست: .

یک مسئلهٔ دو‌مرحله‌ای#

یک مخزن ۲۰ لیتری پر از آب است. آبِ آن را مصرف می‌کنیم. چند لیتر مصرف شده؟

حدوداً چقدر می‌شود؟ کمی بیشتر از نصف است، پس آب مخزن کمی بیشتر از ۱۰ لیتر است. یک‌چهارمِ ۱۰ لیتر، ۲ و نیم لیتر است. پس جواب کمی بیشتر از ۲ و نیم لیتر است.

مرحلهٔ اول: آب مخزن لیتر ( و ). مرحلهٔ دوم: از ۱۲ لیتر می‌شود ۳ لیتر. جواب: ۳ لیتر. با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۳ کمی بیشتر از ۲ و نیم است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱ از ۴۰ چند است؟
۲حاصل کدام است؟
۳در حاصل مخرج چند است؟
۴حاصل کدام است؟
۵در یک جعبه ۳۲ مداد هست و از آن‌ها قرمزند. چند مداد قرمز هست؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حاصل را پیدا کن و به عدد مخلوط تبدیل کن.

از ۳۰ را با دو راه حساب کن.

حاصل را پیدا کن. با مدل مساحت بررسی کن.

یک بشکهٔ ۳۰ لیتری پر از آب است. آبِ آن را برای آبیاری برمی‌داریم. (الف) چند لیتر برداشتیم؟ (ب) این مقدار چه کسری از کل بشکه است؟

یک تختهٔ مستطیل‌شکل متر طول و متر عرض دارد. مساحتش چند متر مربع است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

عدد کامل ۳ را به‌صورت هم می‌شود دید. مخرج است، نه . «سه بار دو‌پنجم» یعنی که واحد (پنجم) عوض نمی‌شود.

درست.

اشتباه («مخرج‌ها را جمع کردم»)

در ضرب، مخرج‌ها در هم ضرب می‌شوند. نصفِ یک‌سوم یک پیتزا را بکش: ۶ قسمت مساوی می‌شود، نه ۵.

درست.

اشتباه از ۱۲

مخرج (۳) می‌گوید چند قسمت مساوی بسازیم، پس تقسیم بر ۳. صورت (۲) می‌گوید چند قسمت بردار، پس ضرب در ۲. جابه‌جا کرده‌ای.

درست و . جواب ۸.

فراتر از کتابضرب کسرها در شانس و احتمالبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

وقتی یک سکه می‌اندازی، شانس شیر آمدن است. اگر سکه را دوبار بیندازی، شانس اینکه هر دو بار شیر بیاید چقدر است؟ فکر کن: نصفِ نصف! یعنی . سه بار پشت سر هم شیر: . اگر چند اتفاق به هم ربطی نداشته باشند، شانس‌هایشان ضرب می‌شود. به این شاخه «احتمال» می‌گویند که در ریاضی پنجم، در فصل آمار و احتمال، شروعش را می‌بینی. برنامه‌های هوش مصنوعی هم دائماً شانس‌های کوچک زیادی را در هم ضرب می‌کنند. مثلاً وقتی یک مدل زبانی جمله می‌نویسد، شانس هر کلمه را حدس می‌زند و این شانس‌ها را در هم ضرب می‌کند تا ببیند کدام جمله محتمل‌تر است. هر چه جمله بلندتر شود، حاصل‌ضرب کوچک‌تر می‌شود، همان‌طور که بار‌ها ضرب شد و و بعد شد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴تقسیم کسرها

این درس: صفحه‌های ۵۹ تا ۶۵ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • چند است؟ جواب: ۴، چون .
  • سه تا یک‌سوم، چند می‌شود؟ جواب: . سه قسمت یک‌سوم یک واحد کامل است.

۱) عدد کامل ÷ عدد کامل: جواب یک کسر است#

سه پیتزا را می‌خواهیم بین ۴ نفر مساوی تقسیم کنیم. هر نفر چقدر می‌خورد؟ جواب نمی‌تواند عدد کامل باشد، چون ۳ از ۴ کمتر است. هر پیتزا را به ۴ قسمت مساوی می‌کنیم. از هر پیتزا هر نفر یک قسمت می‌گیرد. ۳ پیتزا یعنی ۳ قسمت برای هر نفر:

نفر اول نفر دوم نفر سوم نفر چهارم
پیتزا ۱ ✔ ✔ ✔ ✔
پیتزا ۲ ✔ ✔ ✔ ✔
پیتزا ۳ ✔ ✔ ✔ ✔

هر ستون سهم یک نفر است و سه ✔ دارد، یعنی سه قسمت یک‌چهارمی. هر نفر پیتزا می‌خورد: . این همان است: از هر پیتزا یک‌چهارم. خط کسری یعنی تقسیم. صورت، عدد تقسیم‌شونده است و مخرج، تعداد نفرات.

حالا ۷ نان بین ۳ نفر. حدوداً چقدر می‌شود؟ ۶ نان بین ۳ نفر، به هر نفر ۲ نان می‌دهد. پس جواب کمی بیشتر از ۲ است.

هر نفر ۲ نان کامل می‌گیرد؛ ۱ نان می‌ماند. آن نان را به ۳ قسمت مساوی می‌کنیم و هر نفر یک قسمت می‌گیرد، یعنی . پس هر نفر نان می‌گیرد، و . با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی بیشتر از ۲ است.

دو راه برای (۶ نان بین ۴ نفر): راه اول، را به عدد مخلوط ببر: ۶ بر ۴ می‌شود ۱ و باقی‌مانده ۲، یعنی . راه دوم، با نان‌ها: هر نفر یک نان کامل می‌گیرد و ۲ نان می‌ماند. هر کدام را نصف کن: ۴ نیمه برای ۴ نفر. پس هر نفر نان می‌گیرد. هر دو یکی است، چون .

۲) کسر ÷ عدد کامل#

: یک‌سوم یک پیتزا را بین ۲ نفر تقسیم می‌کنیم. هر نفر نصفِ یک‌سوم می‌گیرد، یعنی . نصف کردن یعنی ضرب در و .

یک قاعدهٔ کلی: تقسیم بر ۴ یعنی ضرب در . چون گرفتن یک‌چهارم از یک مقدار، همان تقسیم آن بین ۴ نفر است.

مثال دیگر: . اینجا آسان‌تر است که ببینی ۳ قسمت یک‌چهارم را بین ۳ نفر می‌دهیم: هر نفر .

۳) عدد کامل ÷ کسری که صورتش ۱ است (مثل نصف و یک‌چهارم)#

قبل از ادامه، حدس بزن: ۷ متر ریسمان را به تکه‌های متری می‌بُریم. چند تکه می‌شود؟

هر یک متر دو تا نیم‌متر دارد. ۷ متر چهارده تا نیم‌متر دارد: . ببین چه شد: به‌جای تقسیم بر در ۲ ضرب کردیم.

اگر تکه‌ها یک‌چهارم متر باشند، هر متر ۴ تکه دارد. ۶ متر: تکه.

قاعده: تقسیم بر یعنی ضرب در . دلیلش: هر واحد کامل، تا دارد.

🧠 ترفند: برای تقسیم یک عدد بر بپرس «چند تا در این عدد جا می‌شود؟» و جواب را ضرب در بنویس. این ترفند فقط برای کسری است که صورتش ۱ باشد. تقسیم بر کسرهای دیگر را بعداً می‌خوانی.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل کدام است؟
۲حاصل چند است؟
۳حاصل کدام است؟
۴۲ کیلوگرم کشمش را در بسته‌های کیلوگرمی می‌ریزیم. چند بسته می‌شود؟
۵حاصل کدام است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

۹ لیتر آب‌میوه را بین ۴ نفر مساوی تقسیم می‌کنیم. سهم هر نفر چند لیتر است؟ جواب را به‌صورت عدد مخلوط هم بنویس.

حاصل را پیدا کن.

(الف) و (ب) را حساب کن. کدام بزرگ‌تر است؟ چرا؟

سه کیلوگرم گردو را در بسته‌های کیلوگرمی می‌ریزیم. چند بسته می‌شود؟

کدام بزرگ‌تر است: یا ؟ بدون حساب کردن هم می‌توانی بگویی؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

تقسیم بر ۳ یعنی سه‌قسمت کردن، پس جواب از کوچک‌تر می‌شود، نه بزرگ‌تر. مخرج را نباید با عدد عوض کرد.

درست.

اشتباه

تقسیم بر نیم یعنی بشمار چند تا نیم در ۳ جا می‌شود. هر واحد دو تا نیم دارد، پس جواب از ۳ بزرگ‌تر است. نصفِ ۳ است و نصف کردن، تقسیم بر ۲ است.

درست.

اشتباه

تقسیم‌شونده می‌شود صورت و تقسیم‌کننده مخرج. جابه‌جا نوشته‌ای. ۷ نان بین ۳ نفر بیشتر از یک نان برای هر نفر است، ولی کمتر از یک است.

درست.

فراتر از کتابتقسیم بر عدد کوچک، جواب بزرگبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

یک ربات چرخ‌دار در هر ثانیه دور می‌چرخد. برای ۲ دور چند ثانیه لازم است؟ می‌پرسیم چند تا در ۲ جا می‌شود: ثانیه. جالب است: ۲ را بر یک عدد کوچک (کمتر از یک) تقسیم کردیم و جواب از ۲ خیلی بزرگ‌تر شد. بعضی‌ها فکر می‌کنند تقسیم همیشه جواب را کوچک می‌کند؛ این درست نیست. تقسیم بر عدد کوچک‌تر از یک، جواب را بزرگ می‌کند، چون تکه‌ها ریزتر می‌شوند و تعدادشان زیادتر. این ایده در برنامه‌نویسی هم هست: وقتی بخواهی بدانی یک کار کوچک در یک ثانیه چند بار انجام می‌شود، یک را بر زمان هر کار تقسیم می‌کنی. اگر هر کار ثانیه طول بکشد، در یک ثانیه کار انجام می‌شود. تقسیم کسر بر کسر به‌طور کلی را در سال‌های بعد می‌آموزی.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۵ضرب عددهای مخلوط

این درس: صفحه‌های ۶۶ تا ۷۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • چند است؟ جواب: ، یعنی نصف خانه‌های مدل مساحت.
  • را به کسر تبدیل کن. جواب: پس .

کسرهای مساوی#

یک پیتزا را نصف کن: . حالا هر نصف را دوباره نصف کن. حالا ۴ قسمت داریم و نصف پیتزا ۲ قسمت است: . قبل از ادامه، حدس بزن: اگر هر قسمت را باز هم نصف کنیم، نصف پیتزا چند قسمت می‌شود؟

حالا پیتزا ۸ قسمت دارد و نصفش ۴ قسمت است. همه را کنار هم ببین:

مقدار یکی است؛ فقط قسمت‌ها کوچک‌تر و بیشترند. قاعده: اگر صورت و مخرج یک کسر را در یک عدد (غیر صفر) ضرب کنی یا بر یک عدد تقسیم کنی، کسر مساوی می‌ماند:

ساده کردن#

ساده کردن یعنی صورت و مخرج را بر یک عدد تقسیم کنیم تا کسر کوچک‌تر شود. کسری که دیگر ساده نمی‌شود، ساده‌ترین شکل کسر است (صورت و مخرجش عدد مشترکی جز ۱ ندارند).

دو راه برای : راه اول، بر ۲ تقسیم: و بعد بر ۷: . راه دوم، یک‌جا بر ۱۴: . جواب یکی است، راه دوم کوتاه‌تر است، چون ۱۴ بزرگ‌ترین عددی است که ۲۸ و ۴۲ هر دو بر آن بخش‌پذیرند.

ساده کردن پیش از ضرب#

. اگر مستقیم ضرب کنی: که باید ساده شود تا بشود. راه کوتاه‌تر: پیش از ضرب، صورت یک کسر را با مخرج کسر دیگر ساده کن:

  • ۸ و ۴ را بر ۴ تقسیم کن: ۸ می‌شود ۲، ۴ می‌شود ۱.
  • ۳ و ۹ را بر ۳ تقسیم کن: ۳ می‌شود ۱، ۹ می‌شود ۳.

حالا . جواب همان است. چرا درست است؟ چون در آخر هم می‌خواستیم را بر ۱۲ ساده کنیم و ما همان عامل‌ها را زودتر حذف کردیم. (ساده کردن فقط بین یک صورت و یک مخرج مجاز است، نه دو صورت یا دو مخرج.)

ضرب عددهای مخلوط#

. حدوداً چقدر می‌شود؟ ۲ و نیم ضرب‌در یک و کمی؛ پس کمی بیشتر از ۲ و نیم، حدود ۳.

راه اول: مدل مساحت. هر عدد را به دو تکه بشکن: و . یک مستطیل با این ضلع‌ها چهار تکه دارد:

×

جمع: .

راه دوم: عدد مخلوط را به کسر تبدیل کن.

(اینجا ۴ و ۲ را پیش از ضرب بر ۲ ساده کردیم.) هر دو راه ۳ و یک‌سوم شد. با حدسمان می‌خواند؟ بله، حدود ۳ است. راه دوم برای عددهای بزرگ‌تر کوتاه‌تر است.

مثال ۲. (۳ و ۳ را حذف کردیم، ۸ و ۲ را بر ۲ ساده کردیم).

مثال ۳. : بخش کامل و کسر . جمع: ۷. حواست باشد که هر دو بخش را باید ضرب کرد، نه فقط بخش کامل را.

🧠 ترفند: پیش از ضرب، بین یک صورت و یک مخرج ساده کن. مثلاً در ، ۶ و ۳ را بر ۳ و ۱۰ و ۵ را بر ۵ ساده کن: . بدون ساده کردن به دست می‌آید که آن هم ۴ است، ولی عددهایش بزرگ‌ترند. این ترفند همیشه درست است، به شرط اینکه فقط بین یک صورت و یک مخرج باشد (نه دو صورت، نه دو مخرج).

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل چند است؟
۲ساده‌ترین شکل کدام است؟
۳کدام کسر با مساوی نیست؟
۴حاصل چند است؟
۵مساحت فرشی مستطیل‌شکل به طول متر و عرض متر، چند متر مربع است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

کسرهای ، و را ساده کن.

سه کسر مساوی با بنویس.

حاصل‌ها را با ساده کردن پیش از ضرب پیدا کن: (الف) (ب) .

حاصل را پیدا کن (اول تخمین بزن).

یک تابلوی مستطیل‌شکل متر طول و متر عرض دارد. مساحتش چند متر مربع است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

فقط بخش کامل ضرب شده. هم باید ۳ بار بیاید: .

درست.

اشتباه

در مدل مساحت چهار تکه داریم، نه دو تکه. تکه‌های «بخش کامل × کسر» جا افتاده‌اند: و .

درست.

اشتباه را با تفریق ۲ از صورت و مخرج ساده می‌کند:

برای کسر مساوی باید ضرب یا تقسیم کرد، نه جمع یا تفریق. با مساوی نیست.

درست.

فراتر از کتاببزرگ‌ترین عامل مشترک و یک الگوریتم قدیمیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

برای ساده کردن دنبال بزرگ‌ترین عددی گشتیم که ۲۸ و ۴۲ هر دو بر آن بخش‌پذیر باشند. به آن بزرگ‌ترین مقسوم‌علیه مشترک (ب.م.م) می‌گویند. وقتی عددها بزرگ شوند، پیدا کردنش سخت می‌شود. حدود ۲۳۰۰ سال پیش، اقلیدس در کتاب «اصول» روشی نوشت که کار را آسان می‌کند: عدد بزرگ را بر عدد کوچک تقسیم کن، باقی‌مانده را بر عدد کوچک‌تر تقسیم کن و همین‌طور ادامه بده تا باقی‌مانده صفر شود. آخرین مقسوم‌علیه، همان ب.م.م است. برای ۴۲ و ۲۸: ، سپس . پس ب.م.م ۱۴ است. این روش هنوز در برنامه‌های کامپیوتری استفاده می‌شود. اگر دوست داشتی خودت امتحان کنی، ابزار ب.م.م و ک.م.م یادستان همین حساب را برایت انجام می‌دهد. یک مثال کاربردی: وقتی تصویر را در رایانه کوچک می‌کنند (مثلاً عرض و ارتفاع ۱۹۲۰ در ۱۰۸۰) نسبت آن‌ها را با ساده کردن به ۱۶ در ۹ می‌رسانند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۲

۱۵ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۵ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

عدد مخلوط و کسر بزرگ‌تر از واحد چه فرقی دارند؟

هر دو یک مقدار را می‌گویند. در کسر بزرگ‌تر از واحد، مثل ، همه‌چیز در یک کسر است. در عدد مخلوط، مثل ، بخش کامل جدا از کسر نوشته می‌شود. با تقسیم صورت بر مخرج از اولی به دومی می‌رسی.

چرا در جمع کسرها مخرج‌ها را جمع نمی‌کنیم؟

مخرج اسم قسمت‌هاست (چهارم، پنجم و ...). وقتی دو قسمت یک‌چهارمی را کنار هم می‌گذاری، قسمت‌ها هنوز یک‌چهارم‌اند، فقط تعدادشان ۲ شده: .

در ضرب کسرها چرا جواب گاهی کوچک‌تر می‌شود؟

ضرب در کسر یعنی «کسری از» یک مقدار. وقتی از ۸ را می‌گیری، به ۴ می‌رسی که از ۸ کمتر است. و وقتی در کسر بزرگ‌تر از یک ضرب می‌کنی (مثل )، جواب بیشتر می‌شود. پس بزرگ یا کوچک شدن به خود عددی که ضرب می‌شود بستگی دارد.

چطور بفهمم کسری ساده‌ترین شکل است؟

اگر صورت و مخرج عدد مشترکی جز ۱ نداشته باشند که هر دو بر آن بخش‌پذیر باشند، ساده‌ترین شکل است. مثلاً ۳ و ۵ فقط بر ۱ بخش‌پذیرند. ولی ۶ و ۱۰ هر دو بر ۲ بخش‌پذیرند و هنوز ساده می‌شوند.

فرزندم کسر را خوب نمی‌فهمد. چطور کمک کنم؟

با چیزهای واقعی شروع کنید: تقسیم یک نان یا پیتزا، یا ریختن آب در لیوان. از او بخواهید اول شکل بکشد (یک نوار با قسمت‌های مساوی) و بعد عدد بنویسد. هر روز چند سؤال کوتاه بهتر از یک جلسهٔ طولانی است و حدس زدن جواب پیش از حساب کردن را تشویق کنید.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

ابزار رایگان این فصل: ماشین حساب کسری آنلاین: جمع، تفریق، ضرب، تقسیم، محاسبه درصد آنلاین: درصد، تخفیف و افزایش قیمت، حل تناسب آنلاین: طرفین وسطین و اول یکی

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی پنجم: فصل ۱، عددنویسی و الگوها، فصل ۳، نسبت، تناسب و درصد، فصل ۴، تقارن و چندضلعی‌ها، فصل ۵، عددهای اعشاری، فصل ۶، اندازه‌گیری، فصل ۷، آمار و احتمال