آموزش ریاضی پنجم · فصل ۴

تقارن و چندضلعی‌ها، به زبان ساده

کاغذی که از وسط تا شده کنار آینهٔ کوچک و پروانهٔ کاغذی، نقاله‌ای روی دو میلهٔ چوبی لولادار با یک چوب در وسطشان، و چهار کاشیِ چوبیِ مربع، مستطیل، لوزی و متوازی‌الاضلاع کنار یک پروانک کاغذی

در این فصل یاد می‌گیری شکلی را با تا کردن (تقارن محوری) و با نیم‌دور چرخاندن (تقارن مرکزی) بررسی کنی و قرینهٔ یک نقطه را پیدا کنی. بعد با زاویه‌ها و نیمساز آشنا می‌شوی، می‌فهمی مجموعِ زاویه‌های مثلث ۱۸۰ درجه است و در آخر چهارضلعی‌های مهم، قطرهایشان و مجموعِ زاویه‌های چهارضلعی را می‌شناسی.

صفحه‌های ۱۰۳ تا ۱۲۸ کتاب۴ درس۳۵ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی خط‌های تقارنِ یک شکل را پیدا کنی و قرینهٔ یک نقطه یا شکل را نسبت به یک خط بکشی.
  • می‌توانی تشخیص دهی شکلی تقارن مرکزی دارد یا نه و قرینهٔ مرکزیِ یک نقطه را پیدا کنی.
  • می‌توانی زاویهٔ سومِ مثلث را حساب کنی، نیمسازِ یک زاویه را بشناسی و اندازهٔ زاویه‌ها را با آن به دست آوری.
  • می‌توانی ذوزنقه، متوازی‌الاضلاع، مستطیل، لوزی و مربع را از هم تشخیص دهی و زاویهٔ ناشناختهٔ یک چهارضلعی را پیدا کنی.

پیش‌نیاز: کافی است زاویه (تند، قائمه، باز) و دو خطِ موازی را بشناسی.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (پنجم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی پنجم کدام درس است؟

درس ۱تقارن محوری

این درس: صفحه‌های ۱۰۴ تا ۱۰۹ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. زاویهٔ قائمه چند درجه است؟ ۲. دو پاره‌خطِ هم‌طول را چطور از هم تشخیص می‌دهیم که برابرند؟

جواب: ۱) ۹۰ درجه. ۲) با خط‌کش اندازه می‌گیریم، یا یکی را روی دیگری می‌گذاریم تا کاملاً بخوابند.

تا کردن کاغذ#

یک ورقِ کاغذ را از وسط تا کن، طوری که دو لبه روی هم بیفتند. با قیچی، گوشه‌ای از قسمتِ تاخورده را ببُر و کاغذ را باز کن. یک شکل می‌بینی که دو نیمه‌اش مثلِ هم‌اند، مثل یک پروانه یا یک قلب. خطی که کاغذ را روی آن تا کردی، خط تقارن است.

پس اگر شکلی را روی یک خط تا کنیم و دو نیمه کاملاً روی هم بیفتند، آن خط، خط تقارن شکل است و شکل تقارن محوری دارد. هر نقطه از یک نیمه، یک قرینه (تصویرِ آینه‌ای) در نیمهٔ دیگر دارد.

تصویری با مربع‌ها#

این مثلثِ ساخته‌شده از مربع‌های کوچک را ببین. ستون ۴ (ستونِ وسط) خط تقارن است.

در هر ردیف، خانه‌های سمت چپِ ستون ۴ با خانه‌های سمت راستش یک‌جور پر شده‌اند. اگر کاغذ را روی ستون ۴ تا کنی، هر خانه روی قرینه‌اش می‌افتد.

قرینهٔ یک نقطه#

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر نقطهٔ آ از خط تقارن ۳ خانه فاصله داشته باشد، قرینه‌اش چند خانه از خط تقارن فاصله دارد؟

۳ خانه، در طرفِ دیگرِ خط. دو شرط داریم: فاصلهٔ هر نقطه و قرینه‌اش از خط تقارن برابر است، و پاره‌خطِ بین آن‌ها بر خط تقارن عمود است. مثلاً خط تقارن ستون ۵ است و آ در ستون ۲:

از ستون ۲ تا ۵ می‌شود ۳ خانه، پس قرینه ۳ خانه آن‌طرف‌تر، ستون ۸ است. فاصلهٔ آ تا آ′ می‌شود ۶ خانه: دو برابرِ فاصله تا خط.

🧠 ترفند: فاصلهٔ هر نقطه تا قرینه‌اش، همیشه دو برابرِ فاصلهٔ آن تا خط تقارن است. دلیل: قرینه به همان اندازه آن‌طرفِ خط است، پس دو فاصلهٔ برابر کنار هم می‌افتند. شرط: فاصله را عمود بر خط تقارن بشمار، نه کج.

دو راه برای پیدا کردنِ قرینه داریم. راه اول: تعداد خانه‌ها تا خط را بشمار و همان‌قدر آن‌طرف‌تر برو. راه دوم: روی کاغذِ شفاف رد شکل را بکش، آن را از روی خط تقارن برگردان و روی شکل بگذار. راه اول سریع‌تر است؛ راه دوم وقتی شبکه نداریم کمک می‌کند. راه سوم (بدون شبکه): با گونیا از آ خطی عمود بر خط تقارن بکش. با خط‌کش فاصلهٔ آ تا خط را اندازه بگیر و روی همان خط، همان‌قدر آن‌طرفِ خط تقارن علامت بزن.

مثال ۱. خط تقارن ستون ۵ است. قرینهٔ نقطه‌ای در ستون ۱ (۴ خانه تا خط) در ستون ۹ است؛ قرینهٔ نقطه‌ای در ستون ۳ (۲ خانه تا خط) در ستون ۷ است. نقطه‌ای که روی خط باشد (ستون ۵) قرینه‌اش خودش است.

مثال ۲ (شکل کامل). برای قرینهٔ یک مثلث، قرینهٔ هر سه رأسش را پیدا کن و آن‌ها را وصل کن.

چند خط تقارن؟#

شکل تعداد خط تقارن
مستطیلِ غیرمربع ۲
مربع ۴
مثلثِ متساوی‌الاضلاع ۳
مثلثی که فقط دو ضلعش برابر است ۱
مثلثی که سه ضلعش فرق دارد ۰
دایره بی‌شمار
متوازی‌الاضلاعِ معمولی (غیرمستطیل، غیرلوزی) ۰

بعضی شکل‌ها یک خط تقارن دارند، بعضی چند تا، و بعضی هیچ. در طبیعت و معماری، شکل‌های متقارن زیادی می‌بینی.

قبل از ادامه، حدس بزن: «قطرِ مستطیل» خط تقارنِ مستطیل است؟

نه. اگر مستطیلی ۶ در ۴ را روی قطرش تا کنی، ضلعِ ۶ تایی روی ضلعِ ۴ تایی می‌افتد و نمی‌خوابد. خط‌های تقارنِ مستطیل، خط‌هایی‌اند که وسط دو ضلعِ روبه‌رو را وصل می‌کنند.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱یک مستطیل که مربع نیست چند خط تقارن دارد؟
۲نقطهٔ آ در یک شبکه ۳ خانه تا خط تقارن فاصله دارد. فاصلهٔ آ تا قرینه‌اش چند خانه است؟
۳کدام خط، خط تقارنِ یک مستطیلِ غیرمربع نیست؟
۴یک مثلث متساوی‌الاضلاع چند خط تقارن دارد؟
۵مثلثی که هر سه ضلعش با هم فرق دارد چند خط تقارن دارد؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

خط تقارن، ستون ۶ است. قرینهٔ نقطه‌های آ (ستون ۲)، ب (ستون ۴) و پ (ستون ۶) را پیدا کن.

شکل زیر از مربع‌های کوچک ساخته شده و خط تقارن ستون ۴ است. ستون‌های ۱ تا ۳ را داریم؛ ستون‌های ۵ تا ۷ را کامل کن.

۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ ۷
■ □ □ ┆ □ □ □
■ □ □ ┆ □ □ □
■ ■ ■ ┆ □ □ □

برای هر شکل بگو چند خط تقارن دارد: (الف) مربع (ب) مستطیلِ ۶ در ۴ (پ) مثلث متساوی‌الاضلاع (ت) مثلثی با سه ضلعِ متفاوت (ث) دایره.

مستطیلی طولش ۶ و عرضش ۴ سانتی‌متر است. (الف) خط تقارن‌هایش را توضیح بده. (ب) آیا قطرش خط تقارن است؟ با تا کردن دلیل بیاور.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهقطرِ مستطیلِ ۶ در ۴ یک خط تقارن است.

روی قطر که تا کنی، ضلعِ ۶ سانتی‌متری روی ضلعِ ۴ سانتی‌متری می‌افتد و نمی‌خوابد.

درستفقط دو خط تقارن دارد: خط‌هایی که وسطِ ضلع‌های روبه‌رو را وصل می‌کنند.

اشتباهنقطهٔ آ ۳ خانه تا خط تقارن فاصله دارد. پس قرینه‌اش ۳ خانه از آ فاصله دارد.

۳ خانه فاصلهٔ آ تا خط است. قرینه هم ۳ خانه آن‌طرف‌تر است، پس از آ تا قرینه ۶ خانه می‌شود.

درستفاصلهٔ آ تا آ′ برابر خانه است.

اشتباههر شکل حداقل یک خط تقارن دارد.

مثلثی که سه ضلعش فرق دارد، و متوازی‌الاضلاعِ معمولی، با هیچ خطی تا نمی‌شوند.

درستبعضی شکل‌ها ۰ خط تقارن دارند.

فراتر از کتابآینهٔ کامپیوتربرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

بدنِ پروانه، برگِ درخت و صورتِ انسان تقریباً تقارن محوری دارند؛ جانوران بسیاری یک خط تقارن عمودی دارند. زیست‌شناس‌ها به این تقارنِ «چپ و راست»، «تقارنِ دوطرفه» می‌گویند. در معماری ایرانی هم، از کاشی‌کاریِ مسجد امام در اصفهان تا طرحِ فرش‌ها، تقارن محوری بسیار دیده می‌شود. جالب است که برنامه‌های هوش مصنوعی هم از آن استفاده می‌کنند: برای اینکه یک برنامهٔ تشخیص عکس زودتر یاد بگیرد، عکس‌ها را یک بار هم «آینه‌ای» می‌کنند. گربه‌ای که به چپ نگاه می‌کند و تصویرِ آینه‌ایش که به راست نگاه می‌کند، هر دو یک گربه‌اند. این کار تعداد عکس‌های آموزشی را بدون عکاسی دوباره بیشتر می‌کند. یعنی ایدهٔ «قرینه» فقط در کتاب هندسه نیست؛ در ساختنِ یک ماشینِ هوشمند هم به کار می‌رود.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲تقارن مرکزی

این درس: صفحه‌های ۱۱۰ تا ۱۱۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. خط تقارنِ یک شکل چه کاری با شکل می‌کند؟ ۲. مستطیلِ غیرمربع چند خط تقارن دارد؟

جواب: ۱) شکل را به دو نیمهٔ منطبق تقسیم می‌کند، یعنی با تا کردن روی آن دو نیمه می‌خوابند. ۲) ۲ خط.

کارتِ بازی#

یک ورقِ کارتِ بازی (مثلاً سرباز) را روی میز بگذار. تصویرِ آن در بالا و پایین یکی است. کارت را یک نیم‌دور (۱۸۰ درجه) دور وسطش بچرخان: بالایش پایین می‌رود و پایینش بالا، ولی کارت درست مثل قبل دیده می‌شود. برای همین بازیکن‌ها می‌توانند کارت را از هر طرف نگه دارند.

پس اگر شکلی را یک نیم‌دور (۱۸۰ درجه) دور یک نقطه بچرخانیم و دوباره روی خودش بیفتد، آن شکل تقارن مرکزی دارد و آن نقطه مرکز تقارن است.

برای امتحان کردن: شکل را روی کاغذِ شفاف بکش. یک سوزن در نقطهٔ مورد نظر بزن، کاغذ را نیم‌دور بچرخان. اگر شکل دقیقاً روی خودش افتاد، تقارن مرکزی دارد.

قبل از ادامه، حدس بزن: مثلثِ متساوی‌الاضلاع تقارن مرکزی دارد؟ ظاهرش «متقارن» است.

نه. اگر آن را نیم‌دور بچرخانی، رأسی که بالا بود پایین می‌رود و شکل وارونه می‌شود: روی خودش نمی‌افتد. (تقارن محوری دارد ولی تقارن مرکزی ندارد.)

قرینهٔ یک نقطه نسبت به مرکز#

نقطهٔ آ و مرکزِ تقارن م داده شده‌اند. قرینهٔ آ نسبت به م نقطه‌ای مثل آ′ است که م وسطِ پاره‌خطِ آ آ′ باشد. یعنی از آ به م برویم و همان‌قدر ادامه بدهیم.

مثال با شبکه. ستون‌ها از چپ به راست شماره خورده‌اند. م وسطِ شبکه است و آ دو خانه راست‌تر و یک خانه بالاتر از م:

از م تا آ: ۲ خانه راست و ۱ خانه بالا. پس از م تا آ′: ۲ خانه چپ و ۱ خانه پایین، یعنی ستون ۲، ردیف ۴.

🧠 ترفند: برای قرینهٔ مرکزی، هر دو حرکت را برعکس کن: راست ← چپ و بالا ← پایین. دلیل: م باید وسطِ آ و آ′ باشد، پس آ′ در جهتِ مخالف و هم‌فاصله است. (قرینهٔ محوری فقط یکی از دو جهت را برعکس می‌کند.)

با تقارن محوری فرق دارند#

شکل تقارن محوری تقارن مرکزی
مستطیل ✔ (۲ خط) ✔
مربع ✔ (۴ خط) ✔
متوازی‌الاضلاعِ معمولی ✘ ✔
مثلث متساوی‌الاضلاع ✔ (۳ خط) ✘
مثلث متساوی‌الساقین ✔ (۱ خط) ✘
دایره ✔ ✔

دو تقارن را با هم قاطی نکن. محوری با تا کردن است و مرکزی با نیم‌دور چرخاندن.

مثال. متوازی‌الاضلاعِ معمولی را نیم‌دور بچرخان: روی خودش می‌افتد (مرکزش محلِ برخوردِ دو قطر است). ولی با تا کردن روی هیچ خطی منطبق نمی‌شود. پس تقارن مرکزی دارد و تقارن محوری ندارد.

مثال. علامتِ مثبت (+)، اگر چهار بازویش هم‌اندازه باشند، هر دو تقارن را دارد: ۴ خط تقارن (یکی افقی، یکی عمودی و دو تا قطری) و مرکز تقارن در وسطش.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام شکل تقارن مرکزی دارد؟
۲نیم‌دور چند درجه است؟
۳نقطهٔ آ از مرکز تقارن م، ۳ خانه به راست و ۲ خانه بالاتر است. قرینهٔ مرکزی‌اش چند خانه سمت چپِ م است؟
۴متوازی‌الاضلاعی که مستطیل و لوزی نیست کدام ویژگی را دارد؟
۵نقطهٔ آ ۵ سانتی‌متر از مرکز تقارن م فاصله دارد. فاصلهٔ آ تا قرینه‌اش آ′ چند سانتی‌متر است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

در یک شبکه، ستون‌ها از چپ به راست و ردیف‌ها از بالا به پایین شماره خورده‌اند. مرکز تقارن م در ستون ۵ و ردیف ۴ است. نقطهٔ آ در ستون ۸ و ردیف ۲ است. قرینهٔ مرکزی آ را پیدا کن.

کدام شکل‌ها تقارن مرکزی دارند؟ مستطیل، مثلث متساوی‌الاضلاع، متوازی‌الاضلاعِ معمولی، ذوزنقهٔ متساوی‌الساقین (با دو ساقِ برابر)، دایره، علامت مثبت (+).

مرکز تقارن م است. آ دو خانه راست و یک خانه بالا، ب سه خانه راست و یک خانه پایین، و پ یک خانه چپ و دو خانه بالا از م‌اند. قرینهٔ مرکزی هر سه را بنویس.

جدول را کامل کن: برای هر شکل بنویس تقارن محوری دارد یا نه، و تقارن مرکزی دارد یا نه. شکل‌ها: مربع، متوازی‌الاضلاعِ معمولی، مثلث متساوی‌الساقین.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهآ دو خانه راست و یک خانه بالا است. قرینه‌اش «دو خانه چپ و یک خانه بالا» است.

این قرینهٔ محوری نسبت به یک خط عمودی است. در تقارن مرکزی هر دو حرکت برعکس می‌شود.

درستدو خانه چپ و یک خانه پایین.

اشتباهمثلثِ متساوی‌الاضلاع تقارن مرکزی دارد چون «متقارن» است.

تقارن محوری و مرکزی دو چیزند. این مثلث سه خط تقارن دارد ولی بعد از نیم‌دور وارونه می‌شود.

درستتقارن مرکزی ندارد.

اشتباهمتوازی‌الاضلاعِ معمولی خط تقارن دارد چون دو نیمه‌اش یکی هستند.

دو نیمه‌اش «هم‌اندازه»‌اند، ولی با تا کردن روی هم نمی‌افتند. خط تقارن یعنی دو نیمه با تا کردن بخوابند.

درستخط تقارن ندارد ولی تقارن مرکزی دارد.

فراتر از کتابچرخیدن در طبیعت و فناوریبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

پره‌های یک پنکهٔ چهارپره را اگر نیم‌دور بچرخانی، روی خودشان می‌افتند. پنکهٔ سه‌پره این‌طور نیست: باید یک‌سوم دور (۱۲۰ درجه) بچرخد تا روی خودش بیفتد. دانه‌های برف شش پره دارند و با یک‌ششم دور (۶۰ درجه) روی خودشان می‌افتند. به این می‌گویند «تقارن چرخشی». در ریاضیات برای هر شکل می‌شود پرسید با چند درجه چرخیدن روی خودش می‌افتد. مهندس‌ها وقتی ربات یا چرخ‌دنده می‌سازند همین را به کار می‌برند، چون قطعهٔ متقارن راحت‌تر ساخته و متعادل می‌شود. مثلاً چرخی که تقارن چرخشی دارد، موقع چرخیدن کمتر می‌لرزد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳زاویه و نیمساز

این درس: صفحه‌های ۱۱۳ تا ۱۱۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. زاویه‌ای که از ۹۰ درجه کمتر است چه نام دارد؟ ۲. زاویهٔ ۱۲۰ درجه تند است یا باز؟

جواب: ۱) تند. ۲) باز، چون بین ۹۰ و ۱۸۰ درجه است.

مجموع زاویه‌های مثلث#

یک مثلثِ کاغذی ببُر. سه گوشه‌اش را جدا کن و کنار هم بچین، طوری که رأس‌هایشان به هم برسد. سه گوشه یک خط راست می‌سازند، و خط راست یک زاویهٔ ۱۸۰ درجه است. این در هر مثلث درست است:

مجموع سه زاویهٔ هر مثلث ۱۸۰ درجه است.

قبل از ادامه، حدس بزن: مثلثی داریم با زاویه‌های ۵۰ و ۶۰ درجه. زاویهٔ سوم چند درجه است؟

دو راه داریم. راه اول: اول دو زاویه را جمع کن، بعد از ۱۸۰ کم کن: و . راه دوم: از ۱۸۰ دو بار کم کن: و . زاویهٔ سوم ۷۰ درجه است.

مثال ۱. در مثلث قائم‌الزاویه، یک زاویه ۹۰ درجه است. اگر یکی از دو زاویهٔ دیگر ۳۵ درجه باشد، سومی درجه است. دو زاویهٔ تند هر مثلث قائم‌الزاویه روی هم ۹۰ درجه‌اند.

🧠 ترفند: در مثلث قائم‌الزاویه، زاویهٔ تند دوم را با «۹۰ منهای زاویهٔ تند اول» پیدا کن: . دلیل: از ۱۸۰ درجه، ۹۰ درجه مال زاویهٔ قائمه است و فقط ۹۰ درجه برای دو زاویهٔ دیگر می‌ماند. شرط: فقط وقتی مثلث یک زاویهٔ ۹۰ درجه دارد.

مثال ۲ (اول تخمین). دو زاویهٔ مثلثی ۴۸ و ۶۷ درجه‌اند. حدوداً چقدر می‌شود؟ ، پس سومی حدود است. دقیق: و درجه. با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۶۵ نزدیکِ ۶۰ است.

سه زاویه‌ای که روی هم ۱۸۰ درجه نشوند، مثلث نمی‌سازند. ۱۰۰ و ۵۰ و ۴۰ روی هم ۱۹۰ می‌شوند، پس مثلث نمی‌سازند. ولی ۹۰ و ۶۰ و ۳۰ مثلث می‌سازند، چون .

زاویه‌های کنارِ هم روی خط راست#

خط راست ۱۸۰ درجه است. پس اگر یک خط راست به دو زاویهٔ کنارِ هم تقسیم شود، آن دو روی هم ۱۸۰ درجه‌اند. اگر یکی ۱۳۵ درجه باشد، دیگری درجه است. با همین می‌شود زاویهٔ داخلِ مثلث را از زاویهٔ بیرونِ آن پیدا کرد.

نیمساز#

نیم‌خطی که یک زاویه را به دو زاویهٔ مساوی تقسیم کند، نیمسازِ آن زاویه است. اگر زاویه‌ای را که با دو ضلعش مشخص شده تا کنیم و دو ضلع روی هم بیفتند، خطِ تا (چین) همان نیمساز است.

یک تصویر: ساعتی که عقربه‌هایش روی ۱۲ و ۴ است. هر ساعت ۳۰ درجه است، پس زاویه درجه است. نیمسازش از ۲ می‌گذرد، چون و باقی‌مانده هم ۶۰ است.

نیمسازِ یک زاویهٔ ۱۲۰ درجه، آن را به دو زاویهٔ ۶۰ درجه‌ای تقسیم می‌کند. به همین ترتیب نیمسازِ زاویهٔ ۱۰۰ درجه هر طرف ۵۰ درجه می‌سازد: .

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر نیمساز با یکی از ضلع‌ها زاویهٔ ۲۸ درجه بسازد، کل زاویه چند درجه است؟

باید دو برابر شود: درجه.

مثال ۳ (در مثلث). مثلثی زاویه‌های ۵۰ و ۶۰ درجه دارد. زاویهٔ سوم ۷۰ درجه است. اگر نیمسازِ این زاویه را رسم کنیم، هر قسمتِ آن درجه می‌شود.

مثال ۴ (مثلثِ قائم‌الزاویه). نیمسازِ زاویهٔ قائمه، آن را به دو زاویهٔ درجه‌ای تقسیم می‌کند.

در مثلثی که دو ضلعش برابر است، نیمسازِ زاویهٔ بینِ دو ضلعِ برابر، خط تقارنِ مثلث هم هست. اگر مثلث را روی آن تا کنی، دو نیمه روی هم می‌افتند.

برای رسم نیمساز: زاویه را با نقاله اندازه بگیر. نیمِ اندازه را حساب کن و در همان نقطه با نقاله علامت بزن. از رأس به آن علامت خط بکش.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱در یک مثلث دو زاویه ۵۰ و ۶۰ درجه‌اند. زاویهٔ سوم چند درجه است؟
۲نیمسازِ یک زاویهٔ ۱۰۰ درجه آن را به دو زاویه تقسیم می‌کند. هر کدام چند درجه است؟
۳کدام سه زاویه می‌توانند زاویه‌های یک مثلث باشند؟
۴در یک مثلثِ قائم‌الزاویه یکی از زاویه‌های تند ۳۵ درجه است. زاویهٔ تندِ دیگر چند درجه است؟
۵نیمسازِ یک زاویه با یکی از ضلع‌هایش زاویهٔ ۲۸ درجه می‌سازد. کلِ زاویه چند درجه است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

زاویه‌های مثلثی ۶۵ و ۶۵ درجه و یک زاویهٔ دیگرند. (الف) زاویهٔ سوم چند درجه است؟ (ب) اگر نیمسازِ زاویهٔ سوم را رسم کنیم، هر قسمت چند درجه می‌شود؟

زاویه‌ای ۷۰ درجه است و نیمساز آن را رسم می‌کنیم. هر قسمت چند درجه است؟ مثلثی با این زاویه و زاویهٔ ۵۰ درجه داریم؛ زاویهٔ سوم چند درجه است؟

عقربه‌های یک ساعت روی ۸ و ۱۲ هستند. (الف) زاویهٔ کوچک‌ترِ بین عقربه‌ها چند درجه است؟ (ب) نیمسازش به کدام عدد می‌رسد؟ (هر ساعت ۳۰ درجه است.)

در مثلثی دو زاویه ۴۰ و ۷۵ درجه‌اند. (الف) زاویهٔ سوم چند درجه است؟ (ب) آیا این مثلث قائم‌الزاویه است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهمجموعِ زاویه‌های هر مثلث ۳۶۰ درجه است.

۳۶۰ مجموعِ زاویه‌های هر چهارضلعی است. سه گوشهٔ مثلث کنار هم یک خط راست می‌سازند.

درستمجموعِ زاویه‌های مثلث ۱۸۰ درجه است.

اشتباهنیمسازِ زاویهٔ ۸۰ درجه آن را به زاویه‌های ۳۰ و ۵۰ تقسیم می‌کند.

نیمساز باید دو زاویهٔ «مساوی» بسازد، نه هر دو زاویهٔ دلخواه.

درست؛ دو زاویهٔ ۴۰ و ۴۰.

اشتباهدر مثلثی با زاویه‌های ۵۰ و ۷۰ درجه، زاویهٔ سوم است.

باید هر دو زاویه را از ۱۸۰ کم کنی (یا اول جمعشان کنی).

درست درجه.

فراتر از کتابمثلثی با سه زاویهٔ قائمهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

گفتیم مجموعِ زاویه‌های هر مثلث ۱۸۰ درجه است. این در یک صفحهٔ تخت درست است. ولی روی یک سطحِ خمیده مثل کرهٔ زمین جور دیگری می‌شود. نقطهٔ قطبِ شمال را در نظر بگیر و دو نقطه روی خط استوا که نسبت به هم یک‌چهارم دور فاصله دارند. اگر آن سه نقطه را با کوتاه‌ترین مسیرها (روی کره) وصل کنی، هر سه زاویهٔ مثلث ۹۰ درجه می‌شود و مجموعشان درجه است! این نشان می‌دهد قانونِ ۱۸۰ درجه به «تخت بودن» بستگی دارد. نقشه‌خوان‌ها و ملوان‌ها و برنامه‌های مسیریابی از این ایده استفاده می‌کنند. نیمساز را هم همین‌جا ببین: وقتی نور به آینه می‌خورد، زاویهٔ ورود و زاویهٔ بازتاب برابرند. یعنی خطِ عمود بر آینه، نیمسازِ زاویهٔ بین پرتوِ ورودی و پرتوِ بازتاب است. کار آینه‌ها و پرتوهای لیزری، مثلاً در ابزارهای نقشه‌برداری، بر همین قاعده بنا شده است.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴چندضلعی‌ها و مجموع زاویه‌های آنها

این درس: صفحه‌های ۱۱۸ تا ۱۲۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. مجموعِ زاویه‌های هر مثلث چند درجه است؟ ۲. دو خطِ موازی چه ویژگی‌ای دارند؟

جواب: ۱) ۱۸۰ درجه. ۲) هرگز به هم نمی‌رسند و فاصلهٔ آن‌ها همه‌جا یکی است.

چهارضلعی‌های آشنا#

چندضلعی شکلی بسته است که ضلع‌هایش پاره‌خط‌اند. چندضلعی‌ای که ۴ ضلع دارد چهارضلعی است. در این درس چهار چهارضلعیِ مهم را می‌شناسیم:

  • ذوزنقه: فقط یک جفت ضلعِ موازی دارد.
  • متوازی‌الاضلاع: هر دو جفت ضلعِ روبه‌رو موازی‌اند. ضلع‌های روبه‌رو برابرند و زاویه‌های روبه‌رو هم برابرند.
  • مستطیل: متوازی‌الاضلاعی با چهار زاویهٔ قائمه.
  • لوزی: متوازی‌الاضلاعی با چهار ضلعِ برابر.
  • مربع: چهار ضلعِ برابر و چهار زاویهٔ قائمه. هم مستطیل است و هم لوزی.

یک متوازی‌الاضلاع را با مربع‌های کوچک ببین. هر ردیف یک خانه جابه‌جا شده است:

□ □ ■ ■ ■ ■
□ ■ ■ ■ ■ □
■ ■ ■ ■ □ □

قبل از ادامه، حدس بزن: مربع، مستطیل هم هست؟ و هر مستطیل، مربع است؟

مربع، چهار زاویهٔ قائمه دارد، پس مستطیل است. ولی هر مستطیل مربع نیست: مستطیلِ ۶ در ۴ چهار ضلعِ برابر ندارد.

قطرها#

قطر پاره‌خطی است که دو رأسِ غیرِ مجاورِ چندضلعی را وصل می‌کند. هر چهارضلعی دو قطر دارد.

ویژگی ذوزنقه متوازی‌الاضلاع مستطیل لوزی مربع
دو جفت ضلعِ موازی ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
ضلع‌های روبه‌رو برابر ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
چهار زاویهٔ قائمه ✘ ✘ ✔ ✘ ✔
چهار ضلع برابر ✘ ✘ ✘ ✔ ✔
قطرها یکدیگر را نصف می‌کنند ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
قطرها زاویه‌ها را نصف می‌کنند ✘ ✘ ✘ ✔ ✔
زاویه‌های روبه‌رو برابر ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
تعداد خط تقارن ۰ یا ۱ ۰ ۲ ۲ ۴

(برای ذوزنقه، فقط یک جفت ضلعِ موازی را در نظر بگیر؛ بقیهٔ ویژگی‌ها همیشه برقرار نیستند.)

قطرهای لوزی علاوه بر اینکه نیمساز زاویه‌ها هستند، بر هم عمودند. می‌توانی لوزی را از کاغذ ببری و روی یک قطر تا کنی: دو نیمه می‌خوابند. پس قطرهای لوزی و مربع، خط تقارنِ آن‌ها هم هستند. (ذوزنقه‌ای که دو ساقِ برابر دارد ۱ خط تقارن دارد؛ ذوزنقهٔ دیگر هیچ.)

مثال. قطرهای یک متوازی‌الاضلاع در نقطهٔ برخورد همدیگر را نصف می‌کنند. اگر یک قسمت از قطرِ اول ۴ سانتی‌متر و یک قسمت از قطرِ دوم ۳ سانتی‌متر باشد، قسمت‌های دیگر هم ۴ و ۳ هستند. پس قطرها و سانتی‌متر‌اند.

مجموع زاویه‌های چهارضلعی#

یک چهارضلعی بکش و یکی از قطرهایش را رسم کن. چهارضلعی به دو مثلث تقسیم می‌شود. هر مثلث ۱۸۰ درجه دارد، و زاویه‌های دو مثلث، روی هم زاویه‌های چهارضلعی را می‌سازند:

مجموع زاویه‌های هر چهارضلعی ۳۶۰ درجه است. (راه دوم: چهار گوشهٔ یک چهارضلعیِ کاغذی را ببُر و دور یک نقطه بچین؛ یک دور کامل ۳۶۰ درجه می‌شود.)

مثال ۱. سه زاویهٔ یک چهارضلعی ۷۸ و ۱۰۲ و ۹۱ درجه‌اند. زاویهٔ چهارم چند درجه است؟ اول تخمین بزن: حدوداً ، پس چهارمی حدود است. دقیق: و درجه. با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۸۹ نزدیکِ ۹۰ است.

مثال ۲. در یک متوازی‌الاضلاع یک زاویه ۷۰ درجه است. زاویه‌های روبه‌رو برابرند، پس دو زاویه ۷۰ و دو زاویهٔ دیگر مساوی‌اند. و . زاویه‌ها ۷۰، ۱۱۰، ۷۰ و ۱۱۰ درجه‌اند. دو زاویهٔ مجاور روی هم ۱۸۰ درجه‌اند.

🧠 ترفند: در متوازی‌الاضلاع (و مستطیل، لوزی و مربع)، زاویهٔ مجاورِ هر زاویه می‌شود ۱۸۰ منهای آن: . دلیل: چهار زاویه دو جفتِ برابرند و روی هم ۳۶۰ درجه، پس یک زاویه و زاویهٔ کنارش نصفِ ۳۶۰، یعنی ۱۸۰ درجه‌اند. شرط: فقط در متوازی‌الاضلاع؛ در یک چهارضلعیِ دلخواه درست نیست.

مثال ۳. ذوزنقه‌ای دو زاویهٔ ۹۰ درجه و یک زاویهٔ ۷۰ درجه دارد. زاویهٔ چهارم: درجه.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام چهارضلعی چهار ضلعِ برابر و چهار زاویهٔ قائمه دارد؟
۲سه زاویهٔ یک چهارضلعی ۸۵ و ۹۵ و ۱۱۰ درجه‌اند. زاویهٔ چهارم چند درجه است؟
۳در یک متوازی‌الاضلاع یک زاویه ۷۰ درجه است. زاویهٔ مجاورِ آن چند درجه است؟
۴کدام جمله درست است؟
۵مجموعِ زاویه‌های هر چهارضلعی چند درجه است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

در یک چهارضلعی سه زاویه ۱۱۰، ۸۰ و ۹۰ درجه‌اند. زاویهٔ چهارم چند درجه است؟ بعد بررسی کن که مجموع چهار زاویه ۳۶۰ شده.

در یک متوازی‌الاضلاع یک زاویه ۶۰ درجه است. سه زاویهٔ دیگر را پیدا کن.

قطرهای یک لوزی را رسم کرده‌ایم. می‌دانیم هر قطر زاویه‌ها را نصف می‌کند. اگر یکی از زاویه‌های لوزی ۸۰ درجه باشد، (الف) زاویهٔ روبه‌رویش، (ب) هر یک از زاویه‌های دیگر، و (پ) زاویه‌ای که قطرِ مربوط در این رأس می‌سازد را بنویس.

درست یا نادرست؟ هر پاسخ را با یک دلیل بنویس. (الف) هر مربع لوزی است. (ب) قطرهای هر متوازی‌الاضلاع زاویه‌ها را نصف می‌کنند. (پ) ذوزنقه دو جفت ضلعِ موازی دارد. (ت) مجموع زاویه‌های مستطیل ۳۶۰ درجه است.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهمربع، مستطیل نیست.

مستطیل یعنی چهار زاویهٔ قائمه، و مربع آن‌ها را دارد. مربع حالتی ویژه از مستطیل است.

درستهر مربع مستطیل است ولی هر مستطیل مربع نیست.

اشتباهقطرهای هر متوازی‌الاضلاع زاویه‌ها را نصف می‌کنند.

این فقط برای لوزی و مربع درست است. در یک متوازی‌الاضلاعِ معمولی، قطرها یکدیگر را نصف می‌کنند ولی زاویه‌ها را نه.

درستقطرهای متوازی‌الاضلاع یکدیگر را نصف می‌کنند.

اشتباهمجموع زاویه‌های یک چهارضلعی ۱۸۰ درجه است.

۱۸۰ مالِ یک مثلث است. چهارضلعی با یک قطر به دو مثلث تقسیم می‌شود.

درست درجه.

فراتر از کتابچرا پل‌ها مثلث دارند؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

چهارضلعی‌ای از چهار میله و چهار مفصل بساز: به‌راحتی کج می‌شود و شکلش عوض می‌شود. ولی مثلثی از سه میله با سه مفصل، سفت است و شکلش را نگه می‌دارد. برای همین پل‌های فلزی، بُرج‌های برق و بازوی ربات‌ها پر از مثلث‌اند. مهندس‌ها گاهی یک قطر به یک چهارضلعی اضافه می‌کنند تا آن را سفت کنند. همان قطری که امروز مجموع زاویه‌ها را با آن حساب کردی. اگر چندضلعی‌های بزرگ‌تر را هم بشکنی، همین ایده کار می‌کند: یک پنج‌ضلعی را با دو قطر از یک رأس به سه مثلث می‌شکنی و مجموع زاویه‌هایش درجه می‌شود. شش‌ضلعی چهار مثلث دارد و مجموعش درجه است. در سال‌های بالاتر یک فرمولِ کلی برای همهٔ چندضلعی‌ها یاد می‌گیری.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۴

۱۵ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

فرق تقارن محوری و تقارن مرکزی چیست؟

در تقارن محوری شکل را روی یک خط تا می‌کنی و دو نیمه می‌خوابند. در تقارن مرکزی شکل را نیم‌دور (۱۸۰ درجه) دور یک نقطه می‌چرخانی و روی خودش می‌افتد. متوازی‌الاضلاعِ معمولی فقط مرکزی دارد و مثلثِ متساوی‌الساقین فقط محوری.

چطور قرینهٔ یک نقطه را پیدا کنم؟

برای تقارن محوری، فاصلهٔ نقطه تا خط را بشمار و همان‌قدر آن‌طرفِ خط برو. برای تقارن مرکزی، هر دو حرکتِ نقطه تا مرکز را برعکس کن، یعنی از مرکز در جهتِ مخالف و هم‌فاصله ببر.

چرا مجموع زاویه‌های مثلث همیشه ۱۸۰ درجه است؟

اگر سه گوشهٔ یک مثلث کاغذی را ببُری و رأس‌ها را به هم بچسبانی، سه زاویه کنار هم یک خط راست می‌سازند که ۱۸۰ درجه است. این برای هر مثلثی در صفحهٔ تخت درست است.

نیمساز را چطور رسم کنم؟

با نقاله زاویه را اندازه بگیر، نصفِ آن را حساب کن و با نقاله علامت بزن. اگر نقاله نداری، کاغذِ زاویه را روی خودش تا کن تا دو ضلع بخوابند؛ چین همان نیمساز است.

فرق مربع و لوزی چیست؟

هر دو چهار ضلعِ برابر دارند. مربع علاوه بر آن چهار زاویهٔ قائمه هم دارد. پس هر مربع لوزی است ولی هر لوزی مربع نیست.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی پنجم: فصل ۱، عددنویسی و الگوها، فصل ۲، کسر، فصل ۳، نسبت، تناسب و درصد، فصل ۵، عددهای اعشاری، فصل ۶، اندازه‌گیری، فصل ۷، آمار و احتمال