آموزش ریاضی پنجم · فصل ۳

نسبت، تناسب و درصد، به زبان ساده

پارچ و لیوانی با مایعی آبی که تا یک کسر یکسانِ ارتفاعشان پر شده‌اند، سینی چوبی با دو ردیف مکعب قرمز و آبی و دسته‌ای ورقِ شفاف که روی هم یک مربع کامل می‌سازند، و دو مربع کاغذی کوچک و بزرگ کنار یک خط‌کش

در این فصل یاد می‌گیری دو مقدار را با نسبت مقایسه کنی، نسبت‌های مساوی بسازی و با آن‌ها یک مقدار ناشناخته را پیدا کنی. بعد می‌فهمی تناسب یعنی چه، چه چیزهایی متناسب‌اند و چه چیزهایی نیستند، و آخر سر درصد را به‌عنوان نسبتی با مخرج ۱۰۰ می‌شناسی: درصدِ یک مقدار، تخفیف و پیدا کردنِ کل.

صفحه‌های ۷۷ تا ۱۰۲ کتاب۴ درس۳۵ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی نسبتِ دو مقدار را بنویسی و ساده کنی و بدانی ترتیب و واحدها چطور مهم‌اند.
  • می‌توانی نسبت‌های مساوی بسازی و بررسی کنی دو نسبت مساوی‌اند یا نه.
  • می‌توانی با تناسب یا جدول، یک مقدارِ ناشناخته را پیدا کنی و تشخیص دهی دو مقدار متناسب‌اند یا نه.
  • می‌توانی کسر را به درصد تبدیل کنی، درصدِ یک مقدار و تخفیف را حساب کنی و کلِ یک مقدار را از روی درصدش پیدا کنی.

پیش‌نیاز: کافی است کسر، کسرهای مساوی و ساده کردن را بلد باشی.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (پنجم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی پنجم کدام درس است؟

درس ۱نسبت

این درس: صفحه‌های ۷۸ تا ۸۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال کوتاه از کسرها. اول جواب بده، بعد جوابشان را زیرش ببین.

  1. سه قسمت از هشت قسمتِ برابرِ یک نوار رنگ شده. رنگ‌شده چه کسری از نوار است؟
  2. کسر را ساده کن.

جواب: ۱) ۲) هر دو عدد را بر ۲ تقسیم کن: .

نسبت یعنی مقایسهٔ دو مقدار#

در یک سبد، ۳ سیب و ۵ پرتقال هست. می‌خواهیم بگوییم سیب‌ها نسبت به پرتقال‌ها چقدرند. اول سبد را روی یک نوار بکش. هر خانه یک میوه است:

حالا می‌گوییم: نسبتِ تعداد سیب‌ها به تعداد پرتقال‌ها، ۳ به ۵ است. این را مثل یک کسر می‌نویسیم: عدد اول بالا، عدد دوم پایین.

پس نسبت دو مقدار یعنی یکی را بر دیگری تقسیم کنیم. ترتیب مهم است: عددی که بعد از «نسبتِ» می‌آید بالای کسر می‌رود و عددی که بعد از «به» می‌آید پایین.

قبل از ادامه، حدس بزن: نسبتِ پرتقال‌ها به سیب‌ها هم است؟

نه. اینجا اول پرتقال‌ها را می‌گوییم: ۵ به ۳، یعنی . دو نسبت متفاوت‌اند، چون جای عددها عوض شده است.

نسبتِ یک قسمت به کل، نسبتِ یک قسمت به قسمت دیگر#

در همان سبد، کل میوه‌ها ۸ تاست. پس دو سؤال متفاوت داریم:

  • سیب به پرتقال: (قسمت به قسمت)
  • سیب به کل میوه‌ها: (قسمت به کل)

مثال ۱. در کلاس ۱۸ دختر و ۱۲ پسر هست، یعنی کلاس ۳۰ نفر است. نسبتِ دخترها به پسرها است. نسبتِ دخترها به کل کلاس است. هر دو را می‌شود ساده کرد، چون ۶ هر دو عدد را می‌شمارد: و . ساده کردنِ نسبت، خودِ نسبت را عوض نمی‌کند.

واحدها باید یکی باشند#

اگر دو مقدار هم‌جنس باشند، باید با یک واحد نوشته شوند. نسبتِ ۲ متر به ۵۰ سانتی‌متر را نمی‌شود نوشت. اول هر دو را به سانتی‌متر ببر: ۲ متر می‌شود ۲۰۰ سانتی‌متر، پس نسبت است. یعنی طول اولی ۴ برابر دومی است.

اگر دو مقدار هم‌جنس نباشند، نسبتشان «مقدار در هر واحد» را نشان می‌دهد، مثل سرعت. مثال ۲. یک شیر آب در ۶ دقیقه ۹۰ لیتر آب می‌دهد. نسبتِ آب به زمان است.

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ اگر هر دقیقه ۱۰ لیتر بود، ۶ دقیقه ۶۰ لیتر می‌شد. اگر ۲۰ لیتر بود، ۱۲۰ لیتر. پس جواب بین ۱۰ و ۲۰ است.

دقیق: . با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۱۵ بین ۱۰ و ۲۰ است. یعنی شیر در هر دقیقه ۱۵ لیتر آب می‌دهد.

مثال ۳. مستطیلی طولش ۸ سانتی‌متر و عرضش ۲ سانتی‌متر است. نسبتِ طول به عرض است: طول، ۴ برابر عرض است.

🧠 ترفند: برای ساده کردنِ یک نسبت، هر دو عدد را بر یک عدد بزرگ‌تر از ۱ تقسیم کن که هر دو را بشمارد، و تا جایی ادامه بده که دیگر نشود. دلیل: بر یک عدد تقسیم کردن هر دو طرف، مقایسه را عوض نمی‌کند، فقط عددها کوچک‌تر می‌شوند. را اول بر ۲ و بعد باز بر ۲ تقسیم کن تا به برسی؛ یا یک‌جا بر ۴.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱در یک ظرف ۴ موز و ۶ سیب هست. نسبتِ موزها به سیب‌ها کدام است؟
۲طول یک مستطیل ۱۲ سانتی‌متر و عرضش ۳ سانتی‌متر است. نسبتِ طول به عرض، یعنی ، چند است؟
۳نسبتِ طول ۵ متر به طول ۵۰ سانتی‌متر چند است؟ (اول هر دو را با یک واحد بنویس.)
۴یک دوچرخه‌سوار ۶۰ کیلومتر را در ۴ ساعت می‌رود. در هر ساعت چند کیلومتر می‌رود؟
۵ساده‌ترین شکلِ نسبتِ ۱۸ به ۲۴ کدام است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

در یک جعبه ۵ توپ قرمز، ۷ توپ آبی و ۳ توپ زرد هست. (الف) نسبتِ قرمزها به آبی‌ها (ب) نسبتِ قرمزها به همهٔ توپ‌ها (پ) نسبتِ آبی‌ها به توپ‌هایی که آبی نیستند را بنویس.

سارا در ۳ دقیقه ۲۷ پله بالا رفت و نیما در ۵ دقیقه ۴۰ پله. هر کدام در هر دقیقه چند پله بالا رفته‌اند؟ کدام تندتر رفته است؟

یک طناب ۳ متری و یک طناب ۴۰ سانتی‌متری داریم. نسبتِ طول طنابِ کوتاه‌تر به طنابِ بلندتر چند است؟ پاسخ را ساده کن.

یک فرش از ۴ ردیف و در هر ردیف ۵ مربع ساخته شده، و ۱۲ مربعش قرمز است. نسبتِ قرمزها به کل مربع‌ها و نسبتِ قرمزها به مربع‌های غیرقرمز را بنویس و ساده کن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه۳ سیب و ۵ پرتقال داریم. «نسبتِ سیب به پرتقال ۵ به ۳ است.»

اولین چیزی که گفته می‌شود، عدد اول است. جای دو عدد عوض شده است.

درستنسبتِ سیب به پرتقال است.

اشتباه۱۸ دختر و ۱۲ پسر داریم. «نسبتِ دخترها به پسرها است.»

۳۰ تعدادِ کل کلاس است. این‌جا قسمت را به قسمتِ دیگر مقایسه می‌کنیم، نه به کل.

درست.

اشتباهنسبتِ ۲ متر به ۵۰ سانتی‌متر است.

واحدها یکی نیستند. ۲ متر خودش ۲۰۰ سانتی‌متر است.

درست.

فراتر از کتابصفحهٔ نمایش ۱۶ به ۹برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

تلویزیون و گوشی‌ات را یادت بیاور: بیشترشان «۱۶ به ۹» هستند. یعنی نسبتِ عرض به ارتفاعِ تصویر است. یک صفحه با ۱۹۲۰ نقطه (پیکسل) در عرض و ۱۰۸۰ نقطه در ارتفاع را حساب کن: هر دو عدد بر ۱۲۰ بخش‌پذیرند و . پس نسبتِ نقطه‌ها همان ۱۶ به ۹ است. طراح‌ها نسبتِ صفحه را ثابت نگه می‌دارند تا فیلم، کشیده یا له نشود. برنامه‌های هوش مصنوعیِ ساخت تصویر هم اندازهٔ خروجی را با همین نسبت‌ها می‌گیرند. نسبت فقط دو عدد نیست؛ ابزاری است برای اینکه شکلِ یک چیز با بزرگ‌تر یا کوچک‌تر شدن عوض نشود.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲نسبت‌های مساوی

این درس: صفحه‌های ۸۳ تا ۸۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. را به کسری با مخرج ۲۱ تبدیل کن. ۲. را ساده کن.

جواب: ۱) مخرج ۳ برابر شد، پس صورت هم باید ۳ برابر شود: . ۲) هر دو را بر ۵ تقسیم کن: .

یک رنگ، دو اندازهٔ مخلوط#

برای ساختنِ رنگِ سبز، ۲ قوطی رنگ زرد را با ۳ قوطی رنگ آبی قاطی می‌کنیم. نسبتِ زرد به آبی است. اگر مخلوطِ بزرگ‌تر بخواهیم، همین نوار را دو بار پشت هم می‌گذاریم:

زرد زرد آبی آبی آبی زرد زرد آبی آبی آبی

حالا ۴ زرد و ۶ آبی داریم. رنگ همان سبزِ قبلی است. و اگر سه بار پشت هم بگذاریم، ۶ زرد و ۹ آبی می‌شود. این سه نسبت مساوی‌اند:

قانون: هر دو عدد را در یک عدد ضرب یا بر یک عدد تقسیم کن#

اگر دو عددِ یک نسبت را در یک عددِ غیرصفر ضرب کنیم یا بر آن تقسیم کنیم، نسبتی مساوی می‌گیریم. این همان قانون کسرهای مساوی است، چون یک نسبت مثل یک کسر نوشته می‌شود.

مثال ۱. جای خالی را پر کن: . از ۵ به ۲۰ ضرب در ۴ شده است. پس ۳ هم باید ضرب در ۴ شود: . جواب .

مثال ۲. . از ۱۵ به ۵ تقسیم بر ۳ شده است. پس ۹ هم بر ۳ تقسیم شود: . جواب .

آیا دو نسبت مساوی‌اند؟#

قبل از ادامه، حدس بزن: و مساوی‌اند؟ هر دو «کمی کمتر از یک» هستند.

نه، مساوی نیستند. هر دو را به مخرج ۱۲ ببر: و . یکی ۸ قسمت از ۱۲ قسمت است و دیگری ۹ قسمت.

حالا یک جفت دیگر: و . برای بررسی دو راه داریم، هر دو درست:

  • راه اول: هر دو را ساده کن. و : اولی بر ۴ می‌شود و دومی بر ۳ می‌شود . مساوی‌اند.
  • راه دوم: هر دو را به یک مخرج ببر. را در ۳ و را در ۴ بالا و پایین ضرب کن: هر دو می‌شوند . مساوی‌اند.

راه اول سریع‌تر است وقتی ساده می‌شوند. راه دوم وقتی ساده کردن راحت نیست، کار می‌کند.

🧠 ترفند (ضربِ ضربدری): صورتِ نسبتِ اول را در مخرجِ نسبتِ دوم ضرب کن، و صورتِ دوم را در مخرجِ اول. اگر دو حاصل برابر شدند، نسبت‌ها مساوی‌اند. دلیل: این دو حاصل، همان صورت‌هایی‌اند که وقتی هر دو کسر را به مخرجِ «مخرجِ اول × مخرجِ دوم» ببریم، به دست می‌آیند. مثال: و : و ؛ مساوی‌اند. ولی و : و ؛ مساوی نیستند. و و : و ؛ مساوی نیستند، همان که بالا دیدیم.

یک اشتباه خطرناک#

بعضی‌ها فکر می‌کنند اگر به هر دو عدد یک عدد را اضافه کنند، نسبت همان می‌ماند. مثلاً از می‌سازند . این درست نیست. در مثال بالا دیدیم که و مساوی نیستند. فقط ضرب و تقسیم نسبت را نگه می‌دارند.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱جای خالی را پر کن: .
۲کدام نسبت با مساوی است؟
۳جای خالی را پر کن: .
۴آیا و مساوی‌اند؟
۵برای پختنِ برنج، ۲ پیمانه برنج با ۳ پیمانه آب مخلوط می‌شود. برای ۸ پیمانه برنج چند پیمانه آب لازم است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

جاهای خالی را پر کن: (الف) (ب) (پ) .

کدام نسبت‌ها با مساوی‌اند؟ ، ، ، ، .

برای ساختنِ رنگ صورتی، ۳ قوطی قرمز با ۵ قوطی سفید مخلوط می‌شود. (الف) با ۱۵ قوطی سفید چند قوطی قرمز لازم است؟ (ب) اگر ۱۲ قوطی قرمز داشته باشیم، چند سفید لازم است؟

تیم آ از ۱۰ بازی ۷ تا را برد و تیم ب از ۱۲ بازی ۸ تا را. کدام تیم نسبتِ بردِ بهتری دارد؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

جمع کردنِ یک عدد با هر دو عدد، نسبت را عوض می‌کند. فقط ضرب و تقسیمِ هر دو عدد در یک عدد، نسبت را نگه می‌دارد.

درست.

اشتباه چون «۳ را دو برابر کردم».

اگر فقط یک عدد دو برابر شود، نسبت دو برابر می‌شود. هر دو باید در یک عدد ضرب شوند.

درست.

اشتباه و مساوی‌اند چون در هر دو، عدد دوم ۲ تا بیشتر از عدد اول است.

اختلافِ دو عدد، نسبت را نشان نمی‌دهد. ضربِ ضربدری: و ؛ مساوی نیستند.

درست ولی ؛ نامساوی.

فراتر از کتابمقیاس نقشه: یک نسبتِ مساویبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

روی نقشهٔ یک شهر نوشته‌اند «۱ به ۲۵۰۰۰». یعنی هر ۱ سانتی‌متر روی کاغذ، ۲۵۰۰۰ سانتی‌متر در زمین است. این یک نسبت است، و هر نسبتِ مساوی با آن هم درست است: ۴ سانتی‌متر روی نقشه، ۴ برابر یعنی سانتی‌متر در زمین است. ۱۰۰۰۰۰ سانتی‌متر می‌شود ۱۰۰۰ متر، یعنی یک کیلومتر. پس با خط‌کش روی نقشه می‌توانی فاصله‌ها را پیدا کنی. نرم‌افزارهای نقشه‌ای که روی گوشی داری هم همین کار را می‌کنند: وقتی نقشه را با دو انگشت بزرگ می‌کنی، مقیاس عوض می‌شود ولی نسبتِ فاصله‌ها نگه داشته می‌شود. رباتی که با نقشه حرکت می‌کند هم از همین نسبت‌ها برای تبدیلِ فاصلهٔ نقشه به فاصلهٔ واقعی استفاده می‌کند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳تناسب

این درس: صفحه‌های ۸۸ تا ۹۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. را ساده کن. ۲. جای خالی: .

جواب: ۱) بر ۴ تقسیم کن: . ۲) ضرب در ۳: .

دو نسبتِ مساوی، یک تناسب#

وقتی دو نسبت مساوی باشند، تساویِ آن‌ها یک تناسب است. مثلاً یک تناسب است، چون هر دو برابر می‌شوند.

تناسب را بیشتر در جدول‌ها می‌بینیم. دفتری ۴ سکه می‌ارزد. قیمتِ چند دفتر را در جدول بنویس:

تعداد دفتر ۱ ۲ ۳ ۵
قیمت (سکه) ۴ ۸ ۱۲ ۲۰

نسبتِ تعداد به قیمت در هر ستون ، ، و است. هر چهار نسبت مساوی‌اند. پس این دو مقدار متناسب‌اند: وقتی تعداد دو برابر شود، قیمت هم دو برابر می‌شود.

پیدا کردنِ عددِ ناشناخته#

مثال ۱ (نوار). ۴ مداد ۱۲ سکه است. ۹ مداد چقدر است؟ اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۸ مداد دو برابرِ ۴ مداد است، یعنی ۲۴ سکه. ۹ مداد کمی بیشتر است، پس جواب کمی بیشتر از ۲۴ است.

نوارِ ۴ مداد را بکش. هر خانه یک مداد است:

۳ ۳ ۳ ۳
✎ ✎ ✎ ✎

۱۲ را بین ۴ مداد تقسیم کن: هر مداد ۳ سکه. پس ۹ مداد: سکه. با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۲۷ کمی بیشتر از ۲۴ است.

به این راه می‌گوییم «اول یکی»: اول قیمتِ یک را پیدا کن، بعد بزرگش کن.

سؤال گاهی برعکس است: با ۳۰ سکه چند مداد می‌شود خرید؟ هر مداد ۳ سکه است، پس مداد. یا: با ۳ پیمانه آرد ۱۲ کیک می‌پزیم. اول یکی: هر پیمانه کیک می‌دهد. برای ۸ کیک، پیمانه لازم است.

مثال ۲ (راهِ دوم). ۲۰ مداد؟ ببین ۴ چند بار در ۲۰ است: ۵ بار. پس قیمت ۵ برابر می‌شود: سکه. این راه، «ضرب در یک عددِ مشترک» است، و وقتی عددها خوب جور باشند سریع‌تر است. اگر جور نباشند، «اول یکی» را بزن.

وقتی مجموع یا اختلاف را می‌دانیم#

مثال ۳ (مجموع). نسبتِ تیله‌های سارا به تیله‌های نیما ۳ به ۵ است. روی هم ۴۰ تیله دارند. هر کدام چند تیله دارد؟

نوار بکش: سارا ۳ قسمت و نیما ۵ قسمتِ هم‌اندازه. همهٔ قسمت‌ها روی هم ۴۰ تیله‌اند.

روی هم قسمت داریم. هر قسمت: تیله. سارا: و نیما: . بررسی: و .

مثال ۴ (اختلاف). نسبتِ سنِ یک پسر به سنِ پدرش ۲ به ۷ است. پدر ۳۰ سال از پسر بزرگ‌تر است. هر کدام چند سال دارند؟

پسر ؟ ؟
پدر ؟ ؟ ★ ★ ★ ★ ★

نوارِ پدر ۵ قسمت (★) از نوارِ پسر بلندتر است. همین ۵ قسمت، ۳۰ سال است. هر قسمت: سال. پسر: و پدر: سال. بررسی: .

همه چیز متناسب نیست#

قبل از ادامه، حدس بزن: پارکینگی ۵ سکه ورودی می‌گیرد و برای هر ساعت هم ۲ سکه. اگر ساعت‌ها دو برابر شوند، هزینه هم دو برابر می‌شود؟

جدولِ این پارکینگ را ببین:

ساعت ۱ ۲ ۴
هزینه (سکه) ۷ ۹ ۱۳

ساعت از ۲ به ۴ دو برابر شد، ولی هزینه از ۹ به ۱۳ رسید، نه ۱۸. نسبت‌های و و مساوی نیستند. پس ساعت و هزینه در این پارکینگ متناسب نیستند. دلیلش آن ۵ سکهٔ ورودی است که همیشه ثابت می‌ماند.

پارکینگِ دیگری ورودی ندارد و برای هر ساعت ۳ سکه می‌گیرد:

ساعت ۱ ۲ ۴
هزینه (سکه) ۳ ۶ ۱۲

نسبت‌های و و همه مساوی‌اند. پس این‌جا ساعت و هزینه متناسب‌اند.

یک مثالِ هندسی: ضلع و محیطِ مربع متناسب‌اند، چون محیط همیشه ۴ برابرِ ضلع است. ولی ضلع و مساحتِ مربع متناسب نیستند: اگر ضلع دو برابر شود، مساحت چهار برابر می‌شود.

برای تشخیص: نسبتِ دو مقدار را در چند ستون حساب کن. اگر همیشه یکی بود، متناسب‌اند.

🧠 ترفند: وقتی دو مقدار متناسب‌اند، ردیف پایین جدول همیشه «یک عدد ثابت × ردیف بالا» است (در جدول دفتر: ۴ برابر). پس بپرس «ردیف پایین چند برابرِ ردیف بالاست؟». اگر در همهٔ ستون‌ها یک عدد شد، متناسب‌اند. دلیل: نسبت‌های مساوی یعنی همین ضرب ثابت. شرط: همهٔ ستون‌ها را امتحان کن، نه فقط یکی. در پارکینگ اول، ستون اول ۷ برابر است ولی ستون دوم () نیست.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام جدول، دو مقدارِ متناسب را نشان می‌دهد؟ (هر جفت: اولی ← دومی)
۲نسبتِ سکه‌های مینا به سکه‌های رضا ۴ به ۳ است. روی هم ۲۸ سکه دارند. مینا چند سکه دارد؟
۳در یک مربع، کدام دو مقدار متناسب‌اند؟
۴تناسبِ را کامل کن.
۵یک ماشین با سرعتِ ثابت در ۲ ساعت ۱۵۰ کیلومتر می‌رود. در ۵ ساعت چند کیلومتر می‌رود؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

قیمتِ ۵ دفتر ۴۵ سکه است. قیمتِ ۸ دفتر چند سکه است؟ اول با نوار بکش.

(الف) مستطیلی عرضش ۳ است و طولش ۲، ۴ و ۶ می‌شود؛ مساحتِ آن‌ها ۶، ۱۲ و ۱۸ است. (ب) مربعی ضلعش ۲، ۴ و ۶ می‌شود؛ مساحتِ آن‌ها ۴، ۱۶ و ۳۶ است. در هر حالت ببین طول (یا ضلع) و مساحت متناسب‌اند یا نه.

با ۳ پیمانه آرد، ۱۲ کیک کوچک می‌پزیم. برای ۲۰ کیک چند پیمانه آرد لازم است؟

برای ساختنِ شربت، ۳ لیوان شیره با ۸ لیوان آب مخلوط می‌شود. (الف) برای ۱۲ لیوان شیره چند لیوان آب لازم است؟ (ب) اگر ۵۶ لیوان آب داشته باشیم، چند لیوان شیره لازم است؟

نسبتِ گل‌های قرمزِ یک باغچه به گل‌های زردش ۵ به ۲ است. گل‌های قرمز ۲۱ تا از زردها بیشترند. هر رنگ چند گل است؟

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه۲ دفتر ۱۰ سکه است. پس ۴ دفتر ۱۲ سکه است («۲ تا اضافه شد، ۲ تا هم به قیمت اضافه کردم»).

تناسب یعنی ضرب، نه جمع. اگر تعداد دو برابر شود، قیمت هم دو برابر می‌شود.

درست۴ دفتر: سکه.

اشتباهضلعِ مربع دو برابر شد، پس مساحتش هم دو برابر می‌شود.

مساحت از ضرب دو ضلع به دست می‌آید؛ هر دو ضلع دو برابر می‌شوند، پس مساحت برابر می‌شود. محیط است که دو برابر می‌شود.

درستضلع ۳ ← ۶: محیط ۱۲ ← ۲۴ (دو برابر)، مساحت ۹ ← ۳۶ (چهار برابر).

اشتباه چون ۳ ضرب در ۵ و ۴ ضرب در ۴ شد.

هر دو عدد باید در یک عدد ضرب شوند، نه در دو عددِ مختلف.

درست.

اشتباهنسبتِ تیله‌های سارا به نیما ۳ به ۵ است و روی هم ۴۰ تیله دارند. «پس سارا ۳ تیله و نیما ۵ تیله دارد.»

۳ و ۵ تعدادِ قسمت‌ها هستند، نه تعدادِ تیله‌ها. ۳ و ۵ روی هم ۸ می‌شوند، نه ۴۰.

درست۸ قسمت = ۴۰ تیله، پس هر قسمت ۵ تیله: سارا ۱۵ و نیما ۲۵.

فراتر از کتابتناسب در موتورِ رباتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

وقتی یک چراغ ال‌ای‌دی را با روشنایی کم‌وزیاد می‌کنی، یا سرعتِ یک موتور را با یک ریزپردازنده تنظیم می‌کنی، معمولاً از روشِ «مدولاسیون پهنای پالس» (PWM) استفاده می‌شود. اگر نیمی از زمان روشن باشد، نیمی از توان می‌رسد، و اگر یک‌چهارم زمان روشن باشد، حدود یک‌چهارم توان. یعنی توان (تقریباً) با نسبتِ زمانِ روشن متناسب است. در یک موتور واقعی این تناسب دقیق نیست، چون اصطکاک و بار هم تأثیر دارند، ولی برای شروعِ کار خیلی مفید است. در کتابِ ریاضی، تناسب را با عددهای ساده می‌بینی؛ در مهندسی، همین ایده را با اندازه‌گیری بررسی می‌کنند تا ببینند یک رابطه واقعاً متناسب هست یا نه. بیشتر بخوان: PWM چیست؟.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴درصد

این درس: صفحه‌های ۹۳ تا ۱۰۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. را به کسری با مخرج ۱۰ تبدیل کن. ۲. را به کسری با مخرج ۱۰۰ تبدیل کن.

جواب: ۱) . ۲) از ۴ به ۱۰۰ ضرب در ۲۵ است: .

درصد یعنی «از هر صد»#

یک نوار با ۱۰۰ خانه داریم. ۴۰ خانه‌اش را رنگ می‌کنیم. چه قسمتی رنگ شده؟ . به این می‌گوییم ۴۰ درصد و می‌نویسیم (یا ۴۰٪). پس:

درصد، یک نسبت با مخرجِ ۱۰۰ است. .

تصویر: نوار را ۱۰ تکهٔ ۱۰تایی ببین. هر تکه ۱۰٪ است.

چهار تکه از ده تکه: ۴۰٪.

تبدیل کسر به درصد#

برای اینکه کسری را به درصد بنویسیم، آن را با مخرجِ ۱۰۰ بنویس؛ این همان نسبتِ مساوی است. : از ۲۰ به ۱۰۰ ضرب در ۵ است، پس . برعکس هم می‌شود: درصد را به کسر ببر و ساده کن. . چند مورد که خوب است یاد باشند: ، ، ، .

درصدِ یک مقدار#

قبل از ادامه، حدس بزن: ۲۵٪ یک مبلغ، چندمِ آن مبلغ است؟ (راهنما: را ساده کن.)

. یعنی یک‌چهارم.

مثال ۱ (نوار). ۲۵٪ از ۸۰ سکه چقدر است؟ نوارِ ۸۰ سکه را به ۴ قسمتِ برابر کن:

۲۰ ۲۰ ۲۰ ۲۰
✔

⁦۸۰ ÷ ۴ = ۲۰⁩. پس ۲۵٪ از ۸۰، برابر ۲۰ است.

مثال ۲ (دو راه). ۳۵٪ از ۲۰۰ چند است؟ تخمین: ۳۵٪ بین ۳۰٪ و ۴۰٪ است. ۱۰٪ از ۲۰۰ برابر ۲۰ است، پس ۳۰٪ می‌شود ۶۰ و ۴۰٪ می‌شود ۸۰. جواب بین ۶۰ و ۸۰ است.

  • راه اول: ۲۰۰ دو برابرِ ۱۰۰ است، پس ۱٪ از ۲۰۰ برابر ۲ است. ۳۵ تا از آن: .
  • راه دوم: ۱۰٪ از ۲۰۰ برابر ۲۰ است. ۳۰٪ می‌شود ۶۰ و ۵٪ (نصفِ ۱۰٪) می‌شود ۱۰. جمع: .

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۷۰ بین ۶۰ و ۸۰ است.

🧠 ترفند: «۸٪ از ۵۰» با «۵۰٪ از ۸» برابر است. دلیل: هر دو یعنی و ضرب جابه‌جا می‌شود. ۵۰٪ از ۸ را راحت می‌شود حساب کرد: نصفِ ۸ می‌شود ۴. پس ۸٪ از ۵۰ هم ۴ است.

تخفیف#

تخفیفِ ۲۰٪ روی یک کوله‌پشتیِ ۱۵۰ سکه‌ای یعنی ۲۰٪ از ۱۵۰ کم شود. ۱۰٪ از ۱۵۰ برابر ۱۵ است، پس ۲۰٪ برابر ۳۰. تخفیف ۳۰ سکه است و قیمتِ تازه سکه.

پیدا کردنِ کل#

اگر بدانیم ۲۵٪ یک عدد، ۱۲ است، کلِ عدد چند است؟ ۲۵٪ یعنی یک‌چهارم، یعنی ۴ تکه که هر کدام ۱۲ است. پس کل است. یا: ۶۰٪ یک عدد ۱۸ است. ۱۰٪ برابر است و کل (۱۰ تکه) .

درصد از روی شمارش#

اگر از ۲۴ نفر، ۱۸ نفر سوارِ اتوبوس شده‌اند، چند درصد سوار شده‌اند؟ نسبتِ . پس ۷۵٪.

کلِ گروه همیشه ۱۰۰٪ است. پس ، یعنی ۲۵٪ سوار نشده‌اند. بررسی: ۶ نفر از ۲۴ نفر سوار نشده‌اند و .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کسر چند درصد است؟
۲۲۵٪ از ۸۰ سکه چند سکه است؟
۳یک کوله‌پشتی ۱۵۰ سکه است و ۲۰٪ تخفیف دارد. قیمتِ تازه چقدر است؟
۴۲۵٪ یک عدد برابر ۱۲ است. آن عدد چند است؟
۵از ۲۴ دانش‌آموزِ یک کلاس، ۱۸ نفر عینک ندارند. چند درصد عینک ندارند؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

هر کسر را به درصد بنویس: ، ، .

۳۰٪ از ۲۵۰ چند است؟ اول تخمین بزن، بعد دقیق حساب کن.

یک توپ ۸۰ سکه است و ۱۵٪ تخفیف دارد. (الف) تخفیف چند سکه است؟ (ب) قیمتِ تازه چند سکه است؟

(الف) ۳۰٪ دانش‌آموزانِ یک مدرسه، یعنی ۹۰ نفر، ورزشکارند. مدرسه چند نفر دارد؟ (ب) از ۶۰ نفر، ۱۵ نفر عضو تیم‌اند. چند درصد عضو تیم‌اند؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه۲۰٪ از ۸۰ می‌شود .

۲۰٪ یعنی ۲۰ از هر ۱۰۰، نه ۲۰ واحد. باید ۲۰٪ را از ۸۰ پیدا کنی.

درست۱۰٪ از ۸۰ برابر ۸ است؛ ۲۰٪ برابر ۱۶.

اشتباه۱۰٪ یعنی ۱۰ تا، همیشه.

۱۰٪ یعنی یک‌دهم مقدار. از ۱۵۰ سکه، ۱۰٪ برابر ۱۵ است، نه ۱۰.

درست۱۰٪ از ۱۵۰ برابر ۱۵ و ۱۰٪ از ۸۰ برابر ۸.

اشتباه (چون عدد ۵ را دیدم).

باید مخرج را به ۱۰۰ برسانی. از ۵ به ۱۰۰ ضرب در ۲۰ است.

درست.

فراتر از کتابدرصد در پیش‌بینیِ هوش مصنوعیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

وقتی یک برنامهٔ هوش مصنوعی عکس‌ها را تشخیص می‌دهد، می‌گویند «دقتش ۹۵٪ است». یعنی از هر ۱۰۰ عکس، ۹۵ تا را درست تشخیص داده. اگر ۲۰۰ عکس بدهی، حدود تا را درست می‌گوید و ۱۰ تا را اشتباه. باتری گوشی هم همین‌طور است: ۸۰٪ یعنی از هر ۱۰۰ واحدِ ظرفیت، ۸۰ تا پُر است. درصد راهی است برای مقایسهٔ دو چیزِ با اندازه‌های متفاوت: ۳ از ۴ و ۷۵ از ۱۰۰ هر دو یک مقدارند. یک نکتهٔ مهم: وقتی کسی می‌گوید «۵۰٪ بیشتر» یا «۵۰٪ کمتر»، همیشه بپرس نسبت به چه چیزی. اشتباه‌های رایج در درصد را در دام‌های درصد ببین.

ادامه در یادستان:دام‌های درصد: چرا ۲۰٪ تخفیف و ۲۰٪ افزایش تو را سرِ جای اولت برنمی‌گرداند

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۳

۱۵ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

قدم بعدی

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

نسبت و کسر چه فرقی دارند؟

نسبت را مثل کسر می‌نویسیم، ولی نسبت دو مقدار را با هم مقایسه می‌کند. کسر معمولاً قسمتی از یک کل است. نسبتِ ۳ سیب به ۵ پرتقال را می‌نویسیم، ولی سیب‌ها قسمتی از پرتقال‌ها نیستند؛ فقط با آن‌ها مقایسه شده‌اند.

چرا ترتیبِ عددها در نسبت مهم است؟

چون نسبتِ ۳ به ۵ با نسبتِ ۵ به ۳ فرق دارد. اولی می‌گوید عدد اول کوچک‌تر است ( کمتر از ۱)، دومی می‌گوید بزرگ‌تر ( بیشتر از ۱). اول آنچه بعد از «نسبتِ» می‌آید را بنویس.

چطور بفهمم دو مقدار متناسب‌اند؟

نسبتشان را در چند حالت حساب کن. اگر همیشه برابر بود، متناسب‌اند. مثلاً ۱ دفتر ۴ سکه، ۲ دفتر ۸ سکه، ۳ دفتر ۱۲ سکه: و و مساوی‌اند. ولی ضلع و مساحتِ یک مربع این‌طور نیست.

درصدِ یک عدد را سریع چطور حساب کنم؟

اول ۱۰٪ را پیدا کن (تقسیم بر ۱۰)؛ ۵۰٪ نصف و ۲۵٪ یک‌چهارم است. بقیه را از ترکیب آن‌ها بساز: ۳۵٪ از ۲۰۰ یعنی .

چرا ۲۰٪ تخفیف روی ۱۵۰ سکه ۳۰ سکه است و نه ۲۰؟

چون درصد همیشه نسبت به یک کل است. ۲۰٪ یعنی ۲۰ تا از هر ۱۰۰ سکه. ۱۵۰ سکه یک‌ونیم برابرِ ۱۰۰ است، پس تخفیف هم یک‌ونیم برابرِ ۲۰ می‌شود: ۳۰.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

ابزار رایگان این فصل: محاسبه درصد آنلاین: درصد، تخفیف و افزایش قیمت، حل تناسب آنلاین: طرفین وسطین و اول یکی

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی پنجم: فصل ۱، عددنویسی و الگوها، فصل ۲، کسر، فصل ۴، تقارن و چندضلعی‌ها، فصل ۵، عددهای اعشاری، فصل ۶، اندازه‌گیری، فصل ۷، آمار و احتمال