آموزش ریاضی پنجم · فصل ۷

آمار و احتمال، به زبان ساده

چهار ستون سکهٔ نابرابر کنار همان سکه‌ها که در چهار ستون مساوی چیده شده‌اند، نمودار ستونی از بلوک‌های چوبی، نقطه‌هایی که با نخ به هم وصل شده‌اند و بالا و پایین می‌روند، چرخنده‌ای هشت‌قسمتی با عقربه، و کیسه‌ای که دکمه‌های دو رنگ از آن بیرون ریخته است

در این فصل یاد می‌گیری چطور داده جمع کنی و با جدول و چهار نوع نمودار (ستونی، خط شکسته، دایره‌ای و تصویری) نشان بدهی. بعد با میانگین آشنا می‌شوی؛ یعنی عددی که همهٔ داده‌ها را «مساوی» می‌کند. آخر فصل احتمال است: با کیسه و چرخنده می‌سنجی کدام اتفاق محتمل‌تر است و می‌فهمی بازی عادلانه یعنی چه.

صفحه‌های ۱۸۵ تا ۲۰۶ کتاب۳ درس۲۹ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی برای یک موضوع راه مناسب جمع‌آوری داده را انتخاب کنی و داده‌ها را در جدول و نمودار ستونی، خط شکسته و دایره‌ای نشان بدهی.
  • می‌توانی نمودارها را بخوانی، مقیاس را درست تشخیص بدهی و درصد هر قسمت نمودار دایره‌ای را حساب کنی.
  • می‌توانی میانگین چند عدد را حساب کنی و از روی میانگین، یک داده یا چند عدد را پیدا کنی.
  • می‌توانی احتمال چند اتفاق را با عبارت‌های «حتماً»، «بیشتر»، «برابر» و «کمتر» مقایسه کنی و بازی عادلانه را تشخیص بدهی.

پیش‌نیاز: کافی است درصد و کسر (فصل ۳ و ۲)، جمع عددهای اعشاری، تقسیم عددهای کامل و خواندن یک جدول را بلد باشی.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (پنجم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی پنجم کدام درس است؟

درس ۱جمع‌آوری و نمایش داده‌ها

این درس: صفحه‌های ۱۸۶ تا ۱۹۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • ۱/۴ را به صورت درصد بنویس. (۱۰۰ را به ۴ قسمت مساوی کن.)
  • ۴۰٪ یعنی چند صدم؟

جواب: . و ۴۰٪ یعنی ، یعنی ۴۰ تا از هر ۱۰۰ تا.

داده چیست؟#

وقتی معلم می‌پرسد «ورزش مورد علاقهٔ شما چیست؟» و جواب هر نفر را یادداشت می‌کنیم، آنچه یادداشت شده داده است. آمار یعنی داده‌ها را جمع کنیم، مرتب کنیم، نشان بدهیم و از آن‌ها نتیجه بگیریم. سه کار را باید یاد بگیریم: داده‌ها را چطور جمع کنیم، چطور نشان بدهیم، و چه چیزی از آن‌ها بفهمیم.

جمع‌آوری داده‌ها#

برای جمع کردن داده راه‌های مختلفی هست:

راه مثال
مشاهده شمردن خودروهایی که در یک ساعت از جلوی مدرسه رد می‌شوند
پرسیدن پرسیدن رنگ مورد علاقهٔ بچه‌های کلاس
پرسش‌نامه نظر خانواده‌ها دربارهٔ ساعت شروع مدرسه
اندازه‌گیری قد دانش‌آموزان کلاس با متر
کتاب یا سایت ارتفاع بلندترین کوه‌های دنیا

برای هر موضوع باید راهی را برگزینی که داده‌های درست‌تری بدهد. مثلاً برای «قد» نمی‌شود پرسید، باید اندازه گرفت.

جدول داده‌ها#

از ۲۰ دانش‌آموز پرسیده‌ایم کدام ورزش را بیشتر دوست دارند. جواب‌ها را در یک جدول داده‌ها می‌نویسیم:

ورزش تعداد
فوتبال ۸
والیبال ۶
شنا ۴
بقیه ۲

همین جدول یک نگاه سریع می‌دهد: فوتبال محبوب‌ترین است و «بقیه» کمترین. ولی برای مقایسه بهتر است یک نمودار هم بکشیم.

نمودار ستونی#

هر ستون ارتفاعش نشان می‌دهد چند نفر. محور افقی نام‌ها و محور عمودی اندازه‌هاست. دو چیز را باید انتخاب کنی: مقیاس (هر خانه چند واحد باشد) و شروع محور. اینجا هر خانه ۲ نفر است:

 8 |  ■                 
 6 |  ■    ■            
 4 |  ■    ■    ■       
 2 |  ■    ■    ■    ■  
   +--------------------
      F    V    S    O  

(F فوتبال، V والیبال، S شنا، O بقیه.) هر ■ یعنی ۲ نفر، پس ستون F چهار ■ و ۸ نفر است.

چرا شروع محور مهم است؟ دو شرکت می‌گویند فروششان ۴۰ و ۴۲ است. اگر محور از ۰ شروع شود، دو ستون تقریباً هم‌اندازه‌اند. ولی اگر محور از ۳۸ شروع شود، ستون‌ها ۲ و ۴ واحد می‌شوند و دومی دو برابر اولی دیده می‌شود، در حالی که فقط ۲ تا بیشتر است. پس بهتر است محور نمودار ستونی از ۰ شروع شود. اگر از عدد دیگری شروع شده بود، عددهای محور را با دقت بخوان و فقط به بلندی ستون‌ها نگاه نکن.

نمودار خط شکسته#

برای دیدن تغییر در طول زمان نمودار خط شکسته بهتر است. قبل از ادامه، حدس بزن: برای نشان دادن دمای هوا در ساعت‌های مختلف روز، کدام نمودار مناسب‌تر است؟ ستونی یا خط شکسته؟

جواب: خط شکسته، چون نقطه‌ها را وصل می‌کنیم و بالا و پایین رفتن به‌خوبی دیده می‌شود. دمای یک روز بهاری را ۶ بار اندازه گرفته‌ایم (از ساعت ۶ صبح تا ۹ شب):

(محور افقی ساعت است و محور عمودی دما بر حسب درجهٔ سانتی‌گراد.)

مراحل کشیدن: (۱) محورها را نام‌گذاری کن (ساعت و دما). (۲) مقیاس را انتخاب کن. (۳) هر داده را با یک نقطه نشان بده. (۴) نقطه‌ها را به ترتیب وصل کن. از ساعت ۶ تا ۱۵ دما افزایشی است، از ۱۵ تا ۲۱ کاهشی است. اگر دو نقطهٔ کنار هم هم‌ارتفاع باشند، دما در آن بازه تغییری نکرده است.

نمودار دایره‌ای#

وقتی می‌خواهیم سهم هر بخش از کل را ببینیم، نمودار دایره‌ای می‌کشیم. هر بخش دایره نشان می‌دهد چه کسری از کل است. برای ورزش‌ها، کسر هر قسمت از کل را می‌نویسیم و مثل فصل ۳ آن را به درصد تبدیل می‌کنیم.

ورزش تعداد کسر درصد
فوتبال ۸ ۴۰٪
والیبال ۶ ۳۰٪
شنا ۴ ۲۰٪
بقیه ۲ ۱۰٪
جمع ۲۰ ۱۰۰٪

جمع درصدها همیشه ۱۰۰ می‌شود. اگر نشد، جایی اشتباه کرده‌ای. یک نوار ۱۰ خانه‌ای شبیه دایره است (هر خانه ۱۰٪):

F F F F | V V V | S S | O

🧠 ترفند: وقتی ۱۰۰ بر تعداد کل بخش‌پذیر است، سهم هر نفر کل درصد است. وقتی کل ۲۰ است، هر نفر است و ۸ نفر . دلیلش این است که همهٔ نفرها با هم ۱۰۰٪ می‌شوند و همه‌شان سهم برابر دارند.

نمودار تصویری#

یک راه دیگر این است که به‌جای ستون، از تصویر استفاده کنیم. هر تصویر یک مقدار ثابت را نشان می‌دهد. مثلاً هر ● یعنی ۲ نفر:

چه نموداری برای چه کاری؟#

  • جدول: همهٔ عددها دقیق نوشته می‌شود.
  • تصویری: مثل ستونی ولی با تصویر؛ جذاب برای نمایش.
  • ستونی: مقایسهٔ مقدارها (کدام بیشتر است؟).
  • خط شکسته: تغییر در طول زمان.
  • دایره‌ای: سهم هر بخش از کل.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱برای نشان دادن اینکه قد یک گیاه در ۱۰ هفته چطور تغییر کرده، کدام نمودار مناسب‌تر است؟
۲از ۲۵ دانش‌آموز، ۶ نفر با دوچرخه به مدرسه می‌آیند. این‌ها چند درصد کلاس‌اند؟
۳برای اینکه بفهمی دوستانت چه نوشیدنی‌ای را بیشتر دوست دارند، بهتر است از چه راهی داده جمع کنی؟
۴در یک نمودار ستونی هر خانه ۵ واحد است. ستون سارا ۷ خانه بلند است. مقدار سارا چند است؟
۵کدام جمله دربارهٔ نمودار ستونی درست است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

از ۲۰ کودک پرسیده‌ایم میوهٔ مورد علاقه‌شان چیست: سیب ۷، پرتقال ۵، موز ۴، بقیه ۴. (الف) نمودار ستونی را بکش (هر خانه ۱ نفر). (ب) درصد هر کدام را پیدا کن.

دمای هوا در ساعت‌های ۶، ۹، ۱۲، ۱۵، ۱۸ و ۲۱ این‌ها بود: ۱۰، ۱۴، ۱۹، ۲۲، ۲۲، ۱۷. (الف) در چه بازه‌ای دما افزایشی، در کدام بدون تغییر و در کدام کاهشی بود؟ (ب) اختلاف گرم‌ترین و سردترین ساعت چند درجه است؟

برای هر کار بگو کدام نمودار مناسب است: (الف) قد یک نفر از ۱ تا ۱۸ سالگی، (ب) سهم هر فصل از بارندگی یک سال، (پ) مقایسهٔ تعداد خودروها در ۴ خیابان.

از ۵۰ دانش‌آموز پرسیدیم چطور به مدرسه می‌آیند: اتوبوس ۱۲، پیاده ۲۰، خودرو ۱۰، دوچرخه ۸. درصد هر کدام را حساب کن و بگو جمع آن‌ها چند باید باشد.

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباهدرصدهای یک نمودار دایره‌ای: ۴۰٪، ۳۰٪، ۲۰٪ و ۵٪. («همین است.»)

جمع درصدها شده و ۱۰۰ نیست. یک بخش جا افتاده یا اشتباه حساب شده است.

درستجمع همیشه باید ۱۰۰٪ باشد. اینجا قطاع آخر باید ۱۰٪ باشد.

اشتباهبرای نشان دادن اینکه کدام ورزش محبوب‌تر است، نقطه‌های «فوتبال، والیبال، شنا» را با خط وصل می‌کند.

خط شکسته برای چیزهایی است که ترتیب زمانی دارند. بین «فوتبال» و «والیبال» چیزی تغییر نمی‌کند.

درستبرای مقایسهٔ این‌ها نمودار ستونی بکش.

اشتباهمحور عمودی نمودار ستونی را از ۳۸ شروع می‌کند تا فرق ستون‌ها بیشتر دیده شود.

این کار تفاوت واقعی را بزرگ‌تر از آنچه هست نشان می‌دهد و خواننده را گول می‌زند.

درستمحور را از ۰ شروع کن. اگر نموداری از عدد دیگری شروع شده بود، عددهای محور را بخوان و تفاوت واقعی را حساب کن: ⁦۴۲ − ۴۰ = ۲⁩.

اشتباههر خانه ۵ واحد است و ستون ۷ خانه دارد، پس مقدارش ۷.

مقیاس را نادیده گرفته‌ای. ۷ تعداد خانه‌هاست نه مقدار.

درست.

فراتر از کتابنمودارها هم می‌توانند فریب بدهندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

روزنامه‌ها و تبلیغات گاهی با نمودار گمراه می‌کنند: محور را از وسط شروع می‌کنند، مقیاس را فشرده می‌کنند یا فقط چند ماه از داده‌ها را نشان می‌دهند. یک کاربر هوشمند همیشه سه چیز را چک می‌کند: محور از کجا شروع شده؟ مقیاس چیست؟ همهٔ داده‌ها نشان داده شده یا فقط بخشی؟ همین احتیاط برای هوش مصنوعی هم لازم است: یک مدل یادگیری ماشین با داده‌هایی آموزش می‌بیند که انسان‌ها جمع کرده‌اند. اگر داده‌ها فقط از یک گروه جمع شده باشند، مدل هم فقط همان گروه را می‌شناسد. اگر دوست داری بدانی چطور رایانه‌ها از داده‌ها یاد می‌گیرند، یادگیری ماشین چیست؟ را بخوان. و برای دقت در درصدها، دام‌های درصد را ببین.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲میانگین

این درس: صفحه‌های ۱۹۳ تا ۱۹۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • ⁦۲۴ ÷ ۴⁩ و ⁦۶۵ ÷ ۵⁩ چند است؟
  • را چطور به صورت عدد اعشاری می‌نویسی؟

جواب: ۶ و ۱۳. و (نصف ۳۷).

میانگین یعنی «مساوی کردن»#

چهار دوست سکه‌هایشان را شمرده‌اند: ۳، ۷، ۵ و ۹. می‌خواهند سکه‌ها را بین خودشان طوری تقسیم کنند که همه به‌اندازهٔ هم داشته باشند. اول جمع می‌کنیم: . بعد بین ۴ نفر تقسیم می‌کنیم: .

نفر اول نفر دوم نفر سوم نفر چهارم جمع
قبل ۳ ۷ ۵ ۹ ۲۴
بعد ۶ ۶ ۶ ۶ ۲۴

نفر دوم ۱ تا اضافه دارد و آن را به نفر سوم می‌دهد. نفر چهارم ۳ تا اضافه دارد و آن‌ها را به نفر اول می‌دهد. در پایان، همه ۶ تا دارند. این عدد، یعنی ۶، میانگین (یا متوسط) داده‌هاست. مجموع تغییر نکرد؛ فقط سکه‌ها را مساوی پخش کردیم.

برای پیدا کردن میانگین چند عدد، مجموع آن‌ها را بر تعدادشان تقسیم می‌کنیم.

میانگین = مجموع داده‌ها ÷ تعداد داده‌ها

چند مثال#

مثال ۱. مدت راه رفتن علی تا مدرسه در پنج روز (دقیقه): ۱۲، ۱۵، ۱۱، ۱۴، ۱۳. اول حدس بزن: میانگین باید بین کوچک‌ترین (۱۱) و بزرگ‌ترین (۱۵) باشد، احتمالاً نزدیک وسط. حالا: و دقیقه. با حدسمان می‌خواند.

مثال ۲. میانگینِ دو نمره ۱۷ و ۲۰ برابر یعنی است. میانگین لازم نیست عدد کامل باشد و لازم هم نیست یکی از داده‌ها باشد.

یک کار را دو جور#

میانگین مثال ۱ را با راه دیگری حساب کنیم. کوچک‌ترین داده، یعنی ۱۱، را پایه می‌گیریم. هر داده چقدر از ۱۱ بیشتر است؟

داده ۱۲ ۱۵ ۱۱ ۱۴ ۱۳
بیشتر از ۱۱ ۱ ۴ ۰ ۳ ۲

این اضافه‌ها روی هم است. اگر آن‌ها را مساوی بین ۵ روز پخش کنیم، به هر روز می‌رسد. پس میانگین است. همان جواب، با عددهای کوچک‌تر.

🧠 ترفند: کوچک‌ترین داده را پایه بگیر، میانگینِ «اضافه‌ها» را پیدا کن و به پایه اضافه کن. با عددهای بزرگ (مثل ۵۳، ۵۸، ۵۶) ساده‌تر از جمع کردن همه است. دلیلش این است که هر داده همان پایه است به‌اضافهٔ اضافه‌اش؛ پس پایه‌ها مساوی پخش می‌شوند و فقط اضافه‌ها می‌مانند.

پیدا کردن یک داده#

مثال ۳. میانگین چهار نمره ۱۶ است. سه نمره ۱۵ و ۱۸ و ۱۴ هستند. نمرهٔ چهارم چند است؟ اگر میانگین ۱۶ باشد، مجموع ۴ نمره است. سه نمرهٔ معلوم . پس نمرهٔ چهارم .

مثال ۴. میانگین سه عدد متوالی ۲۴ است. آن‌ها کدام‌اند؟ عدد وسط همان میانگین است: ۲۴. چون عدد کوچک‌تر ۱ تا کمتر و عدد بزرگ‌تر ۱ تا بیشتر است، مساوی کردنشان همه را ۲۴ می‌کند. پس عددها ۲۳ و ۲۴ و ۲۵. (بررسی: .)

اگر داده‌ای اضافه کنیم#

قبل از ادامه، حدس بزن: سه عدد میانگین ۱۰ دارند. اگر عدد ۱۸ را به آن‌ها اضافه کنیم، میانگین بالا می‌رود، پایین می‌آید یا همان می‌ماند؟

مجموع این سه عدد است. اگر عدد چهارم ۱۰ باشد، میانگین همان ۱۰ می‌ماند. اگر عدد چهارم ۱۸ باشد، میانگین می‌شود. یعنی داده‌ای که از میانگین بیشتر است، آن را بالا می‌برد و داده‌ای که کمتر است پایین می‌آورد.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱میانگین عددهای ۶، ۹، ۱۲ و ۵ چند است؟
۲میانگین سه عدد ۲۰ است. دو تای آن‌ها ۱۸ و ۲۵ است. عدد سوم چند است؟
۳کدام جمله دربارهٔ میانگین چند عدد درست است؟
۴میانگین سه عدد متوالی ۲۱ است. کوچک‌ترین آن‌ها کدام است؟
۵یک مسافر سه روز به ترتیب ۲/۵ و ۳/۵ و ۳ ساعت راه رفت. میانگین ساعت‌های راه رفتن او چند است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

پنج روز پشت سر هم، پرنده‌هایی را که روی درخت حیاط نشستند شمردی: ۹، ۱۴، ۸، ۱۱ و ۱۳. میانگین چند است؟ (اول حدس بزن.)

میانگین ۵ نمره ۱۵ است و چهار نمره ۱۲، ۱۸، ۱۴ و ۱۶ هستند. نمرهٔ پنجم چند است؟

باغبانی در ۵ روز به ترتیب ۸، ۱۲، ۱۰، ۹ و ۶ گلدان را آب داد. روز ششم چند گلدان آب بدهد تا میانگین این ۶ روز ۱۰ گلدان شود؟

شش عدد بنویس که میانگینشان ۷ باشد. دو جواب بده که در یکی از آن‌ها همهٔ عددها با هم فرق داشته باشند.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهمیانگین ۳، ۷، ۵ و ۹: «مجموع ۲۴ است، پس میانگین ۲۴.»

فقط جمع کرده‌ای؛ برای میانگین باید مجموع را بر تعداد داده‌ها تقسیم کنی.

درست.

اشتباهمیانگین ۳، ۵، ۰ و ۴: «صفر که چیزی نیست، پس سه عدد داریم: ».

صفر هم یک داده است. یک نفر ۰ کتاب خوانده، ولی او هم جزو گروه است و باید در تعداد شمرده شود.

درست.

اشتباه«میانگین ۲ و ۳ نمی‌تواند باشد، چون هیچ داده‌ای ۲/۵ نیست.»

میانگین لازم نیست یکی از داده‌ها باشد. فقط مقداری است که اگر همه را مساوی کنیم، به هر کدام می‌رسد.

درستمیانگین ۲ و ۳ برابر ۲/۵ است.

فراتر از کتابمیانگین در یادگیری ماشین و حسگرهابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

رایانه‌ها هم از میانگین استفاده می‌کنند. وقتی یک ربات فاصله‌اش تا دیوار را با حسگر می‌خواند، عدد هر بار کمی فرق می‌کند (مثلاً ۱۲/۳ و ۱۲/۶ و ۱۲/۴). برنامه چند عدد را میانگین می‌گیرد تا خطای تصادفی کم شود. در یادگیری ماشین، «خطای» مدل را روی همهٔ مثال‌ها میانگین می‌گیرند تا یک عدد به‌دست بیاید که بگوید مدل چقدر خوب یاد گرفته. ولی میانگین یک ضعف هم دارد: اگر یک داده خیلی دور از بقیه باشد (مثلاً نمرهٔ ۱ در میان نمره‌های ۱۹ و ۲۰)، میانگین را به‌شدت پایین می‌کشد. برای همین گاهی آمارشناس‌ها از شاخص‌های دیگری هم کمک می‌گیرند. برای دیدن اینکه رایانه با داده‌ها چطور کار می‌کند، یادگیری ماشین چیست؟ را بخوان.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳احتمال

این درس: صفحه‌های ۱۹۷ تا ۲۰۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • کدام بزرگ‌تر است: یا ؟
  • یک نوار ۸ قسمت مساوی دارد و ۳ قسمتش رنگی است. چه کسری رنگی است؟

جواب: بزرگ‌تر است. و رنگی است.

«شاید»، «حتماً» و «ممکن است»#

ما هر روز دربارهٔ اتفاق‌هایی حرف می‌زنیم که هنوز نیفتاده‌اند: «شاید فردا باران بیاید»، «حتماً زنگ می‌خورد». احتمال یعنی بسنجیم هر اتفاق چقدر امکان دارد بیفتد. این‌ها عبارت‌هایی‌اند که برای گفتنش به کار می‌بریم:

به طور حتم اتفاق نمی‌افتد احتمال کمتر احتمال برابر احتمال بیشتر به طور حتم اتفاق می‌افتد
هیچ‌وقت ← ← ← همیشه
  • «به طور حتم اتفاق نمی‌افتد»: مثلاً یک تاس معمولی عدد ۷ بیاورد.
  • «به طور حتم اتفاق می‌افتد»: مثلاً تاس عددی کمتر از ۷ بیاورد.
  • بین این دو: «احتمال کم»، «احتمال برابر» و «احتمال زیاد».

یک اتفاق که «ممکن است» بیفتد هنوز می‌تواند هم بیفتد و هم نیفتد.

چرخنده و کیسه#

یک چرخنده را به ۸ قسمت مساوی تقسیم کرده‌ایم: ۴ قسمت سبز، ۳ قسمت نارنجی و ۱ قسمت آبی. عقربه را می‌چرخانیم.

رنگ سبز نارنجی آبی
تعداد قسمت ۴ ۳ ۱
کسر چرخنده

قبل از ادامه، حدس بزن: عقربه روی کدام رنگ بیشتر می‌ایستد؟

چون همهٔ قسمت‌ها مساوی‌اند، هر چه قسمت‌های یک رنگ بیشتر باشد، عقربه بیشتر روی آن می‌ایستد. سبز چرخنده است و نارنجی . چون از بزرگ‌تر است، سبز احتمال بیشتری از نارنجی دارد و نارنجی هم از آبی. آبی احتمال کمی دارد ولی «به طور حتم نمی‌افتد» نیست. ایستادن روی قرمز، چون قرمز نداریم، به طور حتم اتفاق نمی‌افتد.

همین کار را با کیسه می‌شود کرد. در کیسه ۴ دکمهٔ قرمز و ۱ دکمهٔ آبی است. بدون نگاه کردن یکی بیرون می‌آوریم. قرمز احتمال بیشتری دارد، چون تعدادش بیشتر است.

نکته: این مقایسه فقط وقتی درست است که قسمت‌ها مساوی باشند. اگر یک قسمت چرخنده نصف دایره را بگیرد، حتی اگر فقط یک قسمت داشته باشد، احتمالش از قسمت‌های کوچک بیشتر است.

آزمایش#

وقتی یک سکه را چند بار می‌اندازیم، نتیجه‌ها معمولاً نزدیک به هم می‌آیند: مثلاً در ۲۰ بار، حدود ۱۰ بار رو و ۱۰ بار پشت. ولی حتماً نیست. ممکن است ۸ بار رو و ۱۲ بار پشت بیاید. هرچه آزمایش را بیشتر تکرار کنیم، سهم رو و سهم پشت از کل پرتاب‌ها به هم نزدیک‌تر می‌شود.

سکه حافظه ندارد. اگر ۵ بار پشت هم رو آمده باشد، بار ششم باز هم رو و پشت شانس برابر دارند. سکه همان سکه است و هنوز یک وجه رو و یک وجه پشت دارد.

یک اتفاق ممکن است بیفتد، حتی اگر احتمالش کم باشد. اگر دکمهٔ آبی ۱ تا از ۵ دکمه باشد و آن را بیرون بیاوریم، تعجب نمی‌کنیم.

بازی عادلانه#

یک بازی دو نفره بازی شانسی است وقتی نتیجه به شانس بستگی داشته باشد. اگر احتمال برنده شدن هر دو بازیکن مساوی باشد، بازی عادلانه است. اگر یکی احتمال بیشتری داشته باشد، بازی عادلانه نیست.

مثال ۱. سکه بیندازیم: رو آمد، نفر اول برنده است؛ پشت آمد، نفر دوم. رو و پشت هر کدام یک وجه دارند و مساوی‌اند، پس بازی عادلانه است.

مثال ۲. تاس بیندازیم: ۶ آمد نفر اول برنده، غیر از ۶ نفر دوم. ۶ فقط ۱ وجه از ۶ وجه است ولی غیر ۶، ۵ وجه، پس بازی عادلانه نیست و دومی شانس بیشتری دارد.

مثال ۳. در کیسه‌ای ۱۲ کارت داریم. کارت قرمز آمد، نفر اول برنده، وگرنه نفر دوم. برای عادلانه شدن، باید نیمی از کارت‌ها، یعنی ۶ تا، قرمز باشند.

🧠 ترفند: در بازی‌ای که فقط دو برنده دارد (نفر اول یا نفر دوم)، برای عادلانه کردن، کل را نصف کن: کارت‌های برندهٔ هر نفر = کل ÷ ۲. دلیل: هر کارت یک شانس است و عادلانه یعنی شانس‌های برابر. شرط: همهٔ کارت‌ها یا قسمت‌ها هم‌شانس باشند (قسمت‌های چرخنده مساوی). با ۱۵ کارت این بازی هیچ‌وقت عادلانه نمی‌شود، چون ۱۵ را نمی‌شود دو نیمِ برابر کرد.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱در کیسه‌ای ۶ دکمهٔ آبی و ۲ دکمهٔ قرمز هست. بدون نگاه کردن یکی بیرون می‌آوریم. قرمز آمدن نسبت به آبی آمدن چگونه است؟
۲کدام بازی عادلانه است؟
۳یک تاس معمولی (وجه‌ها ۱ تا ۶) می‌اندازیم. «عدد کمتر از ۷ بیاید» چگونه است؟
۴جعبه‌ای ۱۴ مداد رنگی دارد. بدون نگاه کردن یکی برمی‌داریم. بازی «مداد قرمز ← نفر اول، غیر قرمز ← نفر دوم» وقتی عادلانه است که چند مداد قرمز باشد؟
۵سکه‌ای را ۴ بار انداخته‌ایم و هر ۴ بار رو آمده است. بار پنجم چه می‌شود؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

چرخنده‌ای ۸ قسمت مساوی دارد: ۳ قرمز، ۲ زرد و ۳ آبی. برای هر اتفاق، عبارت مناسب را بنویس: (الف) روی قرمز ایستادن نسبت به زرد، (ب) روی قرمز ایستادن نسبت به آبی، (پ) روی سبز ایستادن.

کیسه‌ای با ۱۰ دکمه را رنگ کن (قرمز، آبی، زرد) طوری که بیرون آوردن قرمز از همه محتمل‌تر و زرد از همه کم‌احتمال‌تر باشد.

در یک کلاه ۱۸ کاغذ تاشده است که روی بعضی ستاره کشیده‌اند. بازی «ستاره آمد، نفر اول؛ بی‌ستاره، نفر دوم» را عادلانه کن. روی چند کاغذ باید ستاره باشد؟

کیسه‌ای ۳ دکمهٔ قرمز و ۱ دکمهٔ آبی دارد. ۲۰ بار بیرون آورده و برگردانده‌ایم: قرمز ۱۶ بار و آبی ۴ بار. آیا این نتیجه با انتظار ما می‌خواند؟

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه«سکه ۵ بار پشت سر هم رو آمد، پس بار بعد حتماً پشت می‌آید.»

سکه نمی‌داند قبلاً چه شده. هر بار رو و پشت شانس برابر دارند.

درستبار ششم هم رو و پشت شانس برابر دارند.

اشتباه«چرخنده یا روی زرد می‌ایستد یا نمی‌ایستد، پس شانس‌شان نصف‌نصف است.»

«دو حالت داشتن» به معنای «شانس مساوی داشتن» نیست. اگر زرد فقط ۱ قسمت از ۸ قسمت باشد، احتمالش خیلی کمتر از «زرد نبودن» است.

درستباید قسمت‌ها را بشماری: ۱ قسمت زرد در برابر ۷ قسمت غیر زرد.

اشتباهچرخنده‌ای ۳ قسمت دارد (قرمز، زرد، آبی) ولی قرمز نصف دایره را گرفته. «هر کدام ۱ قسمت‌اند، پس برابرند.»

قسمت‌ها مساوی نیستند. مقایسهٔ «تعداد قسمت» فقط برای قسمت‌های مساوی درست است.

درستقرمز نصف دایره است، پس احتمال بیشتری دارد.

اشتباه«ممکن است، پس حتماً می‌افتد.»

«ممکن است» یعنی می‌تواند بیفتد یا نیفتد. «حتماً» یعنی هیچ راه دیگری نیست.

درستفقط وقتی همهٔ حالت‌های ممکن آن اتفاق را بدهند، می‌گوییم «به طور حتم اتفاق می‌افتد»؛ مثل «عدد کمتر از ۷» در تاس.

فراتر از کتاباحتمال در پیش‌بینی هوا و هوش مصنوعیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

وقتی هواشناسی می‌گوید «احتمال باران زیاد است»، یعنی بر اساس داده‌های سال‌های قبل و اندازه‌گیری‌های امروز، به‌نظرش بیشتر روزهای مشابه باران داشته‌اند. بعدها یاد می‌گیری که احتمال را با یک عدد (مثلاً کسر یا درصد) هم می‌گویند. هوش مصنوعی هم با احتمال کار می‌کند: وقتی یک مدل زبانی جمله‌ای می‌نویسد، برای هر کلمهٔ بعدی احتمال‌هایی حساب می‌کند و کلمه‌ای را برمی‌گزیند که احتمالش بیشتر است یا یکی از محتمل‌ها. اگر دوست داری بدانی این کار چطور انجام می‌شود، مدل‌های زبانی چطور کار می‌کنند؟ را بخوان.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۷

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

میانگین چطور حساب می‌شود؟

همهٔ عددها را جمع می‌کنیم و بر تعدادشان تقسیم می‌کنیم. مثلاً میانگین ۶، ۹، ۴ و ۵ برابر است. صفر هم یک عدد است و در تعداد شمرده می‌شود.

چرا بهتر است نمودار ستونی از صفر شروع شود؟

چون ارتفاع ستون باید نسبت واقعی مقدارها را نشان بدهد. اگر محور از عدد بزرگ‌تری شروع شود، یک فرق کوچک مثل ۴۰ و ۴۲ بزرگ دیده می‌شود. کتاب هم نموداری دارد که محورش از ۴ شروع شده؛ در چنین نموداری عددهای محور را با دقت بخوان.

فرق نمودار خط شکسته و ستونی چیست؟

ستونی برای مقایسهٔ چند چیز جدا از هم است (مثلاً چند ورزش). خط شکسته برای چیزی است که در طول زمان تغییر می‌کند (مثل دما یا قد گیاه) و نقطه‌ها را به ترتیب وصل می‌کنیم.

اگر سکه ۵ بار پشت سر هم رو بیاید، بار بعد پشت می‌آید؟

نه لزوماً. سکه نمی‌داند قبلاً چه شده؛ هر بار رو و پشت شانس برابر دارند. فقط وقتی تعداد پرتاب‌ها خیلی زیاد شود، سهم رو و سهم پشت از کل پرتاب‌ها تقریباً برابر می‌شود.

بازی عادلانه یعنی چه؟

یعنی شانس برنده شدن هر دو بازیکن مساوی باشد. مثلاً در بازی سکه رو و پشت هر کدام یک وجه دارند. اگر یکی شانس بیشتری داشته باشد، بازی عادلانه نیست.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

ابزار رایگان این فصل: محاسبه میانگین آنلاین، با میانه، مد و نمرهٔ لازم

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی پنجم: فصل ۱، عددنویسی و الگوها، فصل ۲، کسر، فصل ۳، نسبت، تناسب و درصد، فصل ۴، تقارن و چندضلعی‌ها، فصل ۵، عددهای اعشاری، فصل ۶، اندازه‌گیری