آموزش ریاضی پنجم · فصل ۶

اندازه‌گیری، به زبان ساده

کاشی چوبی الماسی‌شکل با دو نخ کشیده‌شده روی قطرهایش، تکه‌ای مقوایی با دو لبهٔ موازی و گونیا، درپوش گرد حلبی با متری که یک بار دورش پیچیده شده و خط‌کشی از وسطش، جعبه‌ای شفاف که لایه‌به‌لایه با مکعب‌های چوبی پر می‌شود، و پارچ مدرجی که آب تا نزدیک وسطش رسیده است

در این فصل مساحت دو شکل تازه را یاد می‌گیری: لوزی و ذوزنقه. بعد می‌فهمی چرا محیط هر دایره حدود ۳/۱۴ برابر قطرش است. در دو درس آخر با حجم (جای اشغال‌شده در فضا) و گنجایش (مقدار مایعی که ظرف نگه می‌دارد) آشنا می‌شوی و لیتر و سانتی‌متر مکعب را به هم تبدیل می‌کنی.

صفحه‌های ۱۵۷ تا ۱۸۴ کتاب۴ درس۳۴ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی مساحت لوزی و ذوزنقه را با فرمول بنویسی، حساب کنی و دلیل فرمول را توضیح بدهی.
  • می‌توانی اجزای دایره را نام ببری و محیط دایره و شکل‌های ترکیبی ساده مثل نیم‌دایره را با عدد پی حساب کنی.
  • می‌توانی حجم مکعب‌مستطیل و شکل‌های ترکیبی ساده را با واحد سانتی‌متر مکعب پیدا کنی.
  • می‌توانی لیتر، میلی‌لیتر و سی‌سی را به هم تبدیل کنی و گنجایش یک ظرف مکعب‌مستطیلی را از روی ابعادش حساب کنی.

پیش‌نیاز: کافی است مساحت و محیط مستطیل، مساحت متوازی‌الاضلاع، جمع و ضرب عددهای اعشاری و تبدیل سانتی‌متر به متر با ممیز (فصل ۵) و تبدیل واحدهای طول را بلد باشی.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (پنجم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی پنجم کدام درس است؟

درس ۱مساحت لوزی و ذوزنقه

این درس: صفحه‌های ۱۵۸ تا ۱۶۴ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • مساحت مستطیلی با طول ۸ و عرض ۵ چند است؟
  • مساحت متوازی‌الاضلاع چطور حساب می‌شود؟

جواب: . و مساحت متوازی‌الاضلاع = قاعده × ارتفاع، که ارتفاع فاصلهٔ عمودی بین دو ضلع موازی است، نه طول ضلع کج.

دو شکل تازه: لوزی و ذوزنقه#

کاشی‌های الماسی‌شکل کف یک حیاط، بادبادک و سطح بعضی میزها را دیده‌ای. بعضی از این‌ها لوزی‌اند و بعضی ذوزنقه.

لوزی چهارضلعی‌ای است که هر چهار ضلعش برابر است. دو قطر دارد (خطی که دو گوشهٔ روبه‌رو را به هم وصل می‌کند). قطرهای لوزی یکدیگر را نصف می‌کنند و بر هم عمودند (زاویه‌شان ۹۰ درجه است):

مربع هم یک لوزی خاص است، چون چهار ضلع برابر دارد.

ذوزنقه چهارضلعی‌ای است که دو ضلعش با هم موازی‌اند. این دو ضلع را قاعده‌های ذوزنقه می‌نامیم و فاصلهٔ عمودی بین آن‌ها را ارتفاع.

مساحت لوزی#

قبل از ادامه، حدس بزن: لوزی‌ای که قطرهایش ۸ و ۶ سانتی‌متر است، مساحتش چند سانتی‌متر مربع است؟ آیا ⁦۸ × ۶ = ۴۸⁩ می‌شود؟

برای فهمیدن، لوزی را داخل مستطیلی می‌گذاریم که طولش به‌اندازهٔ یک قطر و عرضش به‌اندازهٔ قطر دیگر است. مستطیل سانتی‌متر مربع مساحت دارد. چهار گوشهٔ مستطیل، چهار مثلث‌اند که دو به دو با مثلث‌های داخل لوزی برابرند. پس لوزی دقیقاً نصف مستطیل است.

یک راه دیگر: دو قطر لوزی را چهار مثلث قائم‌الزاویهٔ برابر می‌سازند. دو ضلعِ کنار زاویهٔ قائمهٔ هر مثلث، نصف قطرها هستند: ۴ و ۳. مساحت هر کدام و چهار تا: . هر دو راه یک جواب دادند.

مساحت لوزی = (قطر اول × قطر دوم) ÷ ۲

(در این فرمول مساحت است و و همان دو قطر هستند.)

مثال ۱. یک کاشی لوزی قطرهای ۱۰ و ۶ سانتی‌متر دارد. مساحتش سانتی‌متر مربع است. ۱۲ کاشی مثل آن چقدر را می‌پوشاند؟ اول تخمین بزن: حدوداً ، کمی بیشتر. دقیق: سانتی‌متر مربع. با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی بیشتر از ۳۰۰ است.

مثال ۲. مساحت یک بادبادک لوزی‌شکل ۲۸ سانتی‌متر مربع و یک قطرش ۷ سانتی‌متر است. قطر دیگر چقدر است؟ می‌دانیم ، یعنی و سانتی‌متر. (اول مساحت را دو برابر کن، بعد بر قطر معلوم تقسیم کن.)

مثال ۳. مربعی که قطرش ۶ است، لوزی هم هست، پس مساحتش .

مساحت ذوزنقه#

یک ذوزنقهٔ کاغذی را دو بار بکش و ببر. تکهٔ دوم را وارونه کن و کنار تکهٔ اول بچسبان. شکل تازه یک متوازی‌الاضلاع است! قاعدهٔ این متوازی‌الاضلاع برابر مجموع دو قاعدهٔ ذوزنقه است و ارتفاعش همان ارتفاع ذوزنقه. پس مساحت آن (قاعدهٔ بزرگ + قاعدهٔ کوچک) × ارتفاع است و ذوزنقهٔ ما نصف آن:

با عددهای مثال ۴ ببین (قاعده‌های ۹ و ۵، ارتفاع ۴). دو ذوزنقه، یکی صاف و یکی وارونه، کنار هم:

هر لبهٔ متوازی‌الاضلاعِ تازه ۱۴ است، یعنی . مساحتش و ذوزنقه نصف آن، ۲۸.

مساحت ذوزنقه = (مجموع دو قاعده × ارتفاع) ÷ ۲

(در این فرمول و دو قاعده‌اند و ارتفاع.)

مثال ۴. قاعده‌های ۹ و ۵ و ارتفاع ۴: . راه دوم: نصف مجموع دو قاعده است و . این راه همیشه جواب می‌دهد، چون فرقی نمی‌کند اول نصف کنیم یا آخر.

مثال ۵. باغچه‌ای ذوزنقه‌ای دو ضلع موازی ۱۲ و ۸ متر دارد و فاصلهٔ این دو ضلع ۵ متر است. مساحتش متر مربع.

🧠 ترفند: اگر مجموع دو قاعده زوج است، اول آن را نصف کن و بعد در ارتفاع ضرب کن. دلیلش این است که در ضرب و تقسیم، فرقی نمی‌کند ÷۲ را اول انجام بدهی یا آخر.

حواست باشد: ارتفاع همیشه عمود بر قاعده‌هاست. ضلع کج ذوزنقه ارتفاع نیست (مگر اینکه عمود باشد).

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱مساحت لوزی‌ای با قطرهای ۱۰ و ۷ سانتی‌متر چند سانتی‌متر مربع است؟
۲مساحت ذوزنقه‌ای با قاعده‌های ۶ و ۱۰ و ارتفاع ۵ را پیدا کن.
۳مساحت لوزی‌ای ۴۸ سانتی‌متر مربع و یک قطرش ۶ است. قطر دیگر چند سانتی‌متر است؟
۴در ذوزنقه‌ای که ضلع کج آن ۱۳ سانتی‌متر است و فاصلهٔ عمودی دو قاعده‌اش ۱۲ سانتی‌متر، کدام را باید در فرمول مساحت به‌جای ارتفاع بگذاریم؟
۵یک مربع قطرش ۱۰ سانتی‌متر است. مساحتش چند سانتی‌متر مربع است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

مساحت هر شکل را پیدا کن: (الف) لوزی با قطرهای ۱۲ و ۸، (ب) ذوزنقه با قاعده‌های ۹ و ۱۵ و ارتفاع ۴.

برای یک پرچم کوچک، پارچه‌ای لوزی‌شکل با قطرهای ۱۴ و ۶ سانتی‌متر می‌بُریم. ۵ تا از آن‌ها چند سانتی‌متر مربع پارچه لازم دارند؟

مساحت ذوزنقه‌ای ۴۵ متر مربع است. قاعده‌هایش ۷ و ۸ متر است. ارتفاعش چند متر است؟

شکلی از یک مستطیل و یک ذوزنقه (با قاعده‌های ۴ و ۸ و ارتفاع ۳ که قاعدهٔ ۴ آن به یک سر مستطیل چسبیده) ساخته شده است. مساحت کل چقدر است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهلوزی‌ای با قطرهای ۸ و ۶: مساحت = .

حاصل ضرب قطرها، مساحت مستطیلی است که دور لوزی کشیده‌ایم. لوزی نصف آن است.

درست.

اشتباهذوزنقه با قاعده‌های ۹ و ۵ و ارتفاع ۴: .

اول باید قاعده‌ها را جمع کنی، بعد ضرب. در ریاضی ضرب پیش از جمع انجام می‌شود، پس جمع را باید داخل پرانتز بگذاری. و فراموش نکن ÷۲.

درست.

اشتباهذوزنقه با ضلع کج ۱۳ و ارتفاع ۱۲: مساحت را با ۱۳ حساب می‌کند.

ارتفاع باید عمود بر قاعده‌ها باشد. ضلع کج، عمود نیست.

درستارتفاع ۱۲ را در فرمول می‌گذاریم.

فراتر از کتابچرا مساحتِ لوزی نصف مستطیل است؟ یک راه دیگربرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

فرمول لوزی را از راه سومی هم می‌شود دید. لوزی را روی قطر افقی ببر؛ دو مثلث یکسان می‌شود. قاعدهٔ هر مثلث یک قطر () و ارتفاعش نصف قطر دیگر () است. مساحت هر مثلث (قاعده × ارتفاع) ÷ ۲ است و دو مثلث روی هم می‌شود؛ باز هم همان فرمول. هر شکل را می‌شود به شکل‌های ساده‌تری که مساحتشان را می‌دانیم ببریم و دوباره بچینیم. این ایدهٔ «برش و چیدن» پایهٔ بسیاری از فرمول‌های مساحت است. مهندس‌ها هم از آن استفاده می‌کنند: مثلاً برای پیدا کردن مساحت دیوار یا سقفی که شکل غیرمعمول دارد، آن را به چند ذوزنقه و مستطیل تقسیم می‌کنند و مساحت‌ها را جمع می‌کنند. در گرافیک رایانه‌ای هم هر سطح بزرگ از مثلث‌های کوچک ساخته می‌شود و مساحت کل مجموع مساحت مثلث‌هاست.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲محیط دایره

این درس: صفحه‌های ۱۶۵ تا ۱۶۹ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • محیط مستطیلی با طول ۸ و عرض ۵ چند است؟
  • ضرب چند می‌شود؟

جواب: محیط یعنی طول مرز شکل: . و .

اجزای دایره#

یک سکه، چرخ دوچرخه یا بشقاب را ببین. همه دایره‌اند. این نام‌ها را بلد باش:

  • مرکز: نقطه‌ای در وسط دایره که فاصلهٔ آن تا همهٔ نقطه‌های روی دایره یکی است.
  • شعاع: فاصلهٔ مرکز تا هر نقطهٔ دایره.
  • قطر: پاره‌خطی که از مرکز می‌گذرد و دو نقطهٔ دایره را به هم وصل می‌کند. قطر دو برابر شعاع است.
  • محیط: طول خود مرز دایره، اگر آن را مثل یک نخ باز کنیم.

محیط دایره را چطور پیدا کنیم؟#

مرز دایره صاف نیست و نمی‌شود خط‌کش را رویش گذاشت. پس یک نخ دور یک قوطی می‌پیچیم و بعد نخ را روی خط‌کش باز می‌کنیم. این کار را برای چند دایرهٔ مختلف انجام می‌دهیم و با ماشین‌حساب، محیط را بر قطر تقسیم می‌کنیم. اندازه‌ها تقریباً این‌طورند (اگر خودت اندازه بگیری، کمی فرق می‌کنند):

قطر (سانتی‌متر) محیط (سانتی‌متر) محیط ÷ قطر
۶ ۱۸/۸۴ ۳/۱۴
۱۰ ۳۱/۴ ۳/۱۴
۲۰ ۶۲/۸ ۳/۱۴

حاصل تقسیم برای هر دایره تقریباً یکی است، یعنی حدود ۳/۱۴. این عدد را عدد پی می‌گوییم و با نشان می‌دهیم. پس محیط هر دایره حدود ۳/۱۴ برابر قطر آن است:

محیط دایره = قطر × ۳/۱۴، یا چون قطر دو برابر شعاع است، محیط = ۲ × شعاع × ۳/۱۴.

(در اینجا محیط، قطر و شعاع است.)

🧠 ترفند: محیط دایره کمی بیشتر از ۳ برابر قطرش است. با این می‌توانی همیشه جواب را تخمین بزنی: دایره‌ای به قطر ۲۰ محیطی کمی بیشتر از ۶۰ دارد.

مثال‌ها#

مثال ۱. دور یک گلدان به قطر ۲۰ سانتی‌متر نواری می‌پیچیم. نوار چقدر باید باشد؟ تخمین: . دقیق: سانتی‌متر. با تخمین می‌خواند.

مثال ۲. شعاع یک چرخ ۳۰ سانتی‌متر است. محیطش؟ قطر است، پس سانتی‌متر. اگر چرخ ۱۰ بار بچرخد، سانتی‌متر یعنی ۱۸/۸۴ متر جلو می‌رود.

مثال ۳. (برعکس) محیط یک دایره ۹۴/۲ سانتی‌متر است. قطرش چقدر است؟ چون محیط حدود ۳ برابر قطر است، قطر حدود است. حالا امتحان می‌کنیم: . درست است، پس قطر ۳۰ سانتی‌متر است.

محیط شکل‌های ترکیبی#

قبل از ادامه، حدس بزن: محیط یک نیم‌دایره با قطر ۱۰ برابر نصف محیط دایره است؟

یک نیم‌دایره هم یک خط مستقیم دارد (قطر) و هم یک کمان. کمان نصف محیط دایرهٔ کامل است. نصفِ «قطر × ۳/۱۴» همان «نصف قطر × ۳/۱۴» است، یعنی شعاع × ۳/۱۴. شعاع ۵ است، پس کمان است.

پس محیط نیم‌دایره است، نه فقط ؛ چون قطر هم قسمتی از مرز شکل است. بنابراین حدسِ «نصف محیط دایره» ناقص بود.

کتاب گاهی برای این شکل‌ها عدد پی را ۳ می‌گیرد تا حساب ساده شود. با پی = ۳، کمان و محیط می‌شود که به جواب دقیق‌تر نزدیک است.

مثال ۴. یک‌چهارم دایره‌ای با شعاع ۱۰: دو شعاع و یک کمان. قطر ۲۰ است و یک‌چهارم آن ۵، پس کمان است. محیط .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱محیط دایره‌ای به قطر ۳۰ سانتی‌متر چند سانتی‌متر است؟ (عدد پی را ۳/۱۴ بگیر)
۲محیط دایره‌ای به شعاع ۷ سانتی‌متر چند سانتی‌متر است؟
۳کدام جمله دربارهٔ هر دایره درست است؟
۴محیط نیم‌دایره‌ای به قطر ۲۰ سانتی‌متر (با خط قطرش) چند سانتی‌متر است؟
۵محیط دایره‌ای حدود ۶۰ است. قطر آن تقریباً چقدر است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

محیط دایره‌هایی را پیدا کن که (الف) قطرشان ۱۰ سانتی‌متر است، (ب) شعاعشان ۵ سانتی‌متر است. جواب‌ها را مقایسه کن.

یک چرخ اسباب‌بازی شعاعش ۳۵ سانتی‌متر است. اگر ۲۰ دور بچرخد، چند متر جلو می‌رود؟ (اول تخمین بزن.)

دور یک میز گرد ۱۲۵/۶ سانتی‌متر است. قطر میز چقدر است؟

محیط شکلی را پیدا کن که یک‌چهارم دایره‌ای با شعاع ۱۰ سانتی‌متر است (شامل دو شعاع).

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهمحیط دایره‌ای به شعاع ۵: .

محیط ۳/۱۴ برابر قطر است، نه شعاع. اینجا نصف جواب درست به دست آمده.

درست.

اشتباهمحیط نیم‌دایره‌ای به قطر ۱۰: .

این فقط کمان است؛ ولی خط قطر هم در مرز شکل است.

درست.

اشتباه«عدد پی ۳/۱۴ است» و در نتیجه محیط هر دایره ۳/۱۴ است.

۳/۱۴ نسبت محیط به قطر است، نه خود محیط. محیط به اندازهٔ دایره بستگی دارد.

درستمحیط برابر قطر ضرب در ۳/۱۴ است ()؛ پس دایرهٔ بزرگ‌تر محیط بزرگ‌تری دارد.

فراتر از کتابعدد پی تمام نمی‌شودبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

عدد پی دقیقاً ۳/۱۴ نیست؛ آن را ۳/۱۴۱۵۹۲۶۵۳۵۸۹… می‌نویسند و رقم‌هایش هرگز تمام نمی‌شوند و هیچ الگوی تکراری ندارند. ریاضی‌دان‌ها قرن‌ها دنبال دقیق‌تر کردن آن بودند. ارشمیدس، دانشمند یونانی، بیش از دو هزار سال پیش نشان داد که پی کمی کمتر از است. امروز رایانه‌ها میلیاردها رقم آن را حساب کرده‌اند، ولی برای ساختن یک چرخ یا یک لوله، همین ۳/۱۴ کافی است. ربات‌ها هم از آن کمک می‌گیرند: اگر ربات بداند چرخش چند سانتی‌متر محیط دارد و چند دور چرخیده، می‌تواند فاصلهٔ پیمودهٔ خودش را حساب کند. اگر دوست داری ربات بسازی که مسافتش را بداند، دورهٔ آیرو را ببین.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳حجم

این درس: صفحه‌های ۱۷۰ تا ۱۷۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • مساحت مستطیلی با طول ۶ و عرض ۴ چند است؟
  • واحد مساحت چیست؟

جواب: . مساحت را با واحدهای مربع می‌سنجیم، مثل سانتی‌متر مربع، یعنی مربعی که هر ضلعش ۱ سانتی‌متر است.

حجم یعنی جا#

جعبه‌ای را در نظر بگیر. بعضی جعبه‌ها جای بیشتری دارند و بعضی کمتر. مقدار جایی که یک جسم در فضا می‌گیرد، حجم آن است. برای مقایسهٔ حجم‌ها باید یک واحد داشته باشیم. واحد حجم، مکعبی است که هر ضلعش ۱ واحد طول است. اگر ضلع ۱ سانتی‌متر باشد، واحد ما سانتی‌متر مکعب است و آن را می‌نویسیم.

پر کردن با مکعب‌ها#

یک جعبه به طول ۶، عرض ۴ و ارتفاع ۳ سانتی‌متر را با مکعب‌های ۱ سانتی‌متری پر می‌کنیم. بیا طبقه به طبقه بشماریم.

طبقهٔ کف را از بالا ببین. هر ■ یک مکعب است:

■ ■ ■ ■ ■ ■
■ ■ ■ ■ ■ ■
■ ■ ■ ■ ■ ■
■ ■ ■ ■ ■ ■
  • طبقهٔ کف: ۴ ردیف و هر ردیف ۶ مکعب، یعنی مکعب.
  • جعبه ۳ طبقهٔ مثل هم دارد.
  • کل: مکعب.

پس حجم این جعبه ۷۲ سانتی‌متر مکعب است. به عبارت دیگر:

حجم مکعب‌مستطیل = طول × عرض × ارتفاع

(در اینجا حجم، طول، عرض و ارتفاع است.)

این فرمول همان «مساحت کف ضربدر ارتفاع» است. طول × عرض مساحت کف است، یعنی تعداد مکعب‌های یک طبقه.

🧠 ترفند: سه عدد را به هر ترتیبی ضرب کن. ترتیب ضرب فرقی نمی‌کند، پس بهتر است اول دو عددی را ضرب کنی که حاصلشان آسان است. : اول ، بعد .

اول حدس بزن#

قبل از ادامه، حدس بزن: مکعبی با ضلع ۵ سانتی‌متر حجم بیشتری دارد یا جعبه‌ای به ابعاد ۱۰ و ۳ و ۴؟

مکعب: . جعبه: . پس مکعب کمی بیشتر جا دارد. جعبهٔ بلندتر بیشتر به نظر می‌رسد، ولی چشم گاهی ما را گول می‌زند و باید حساب کنیم.

مثال ۱. حجم جعبه‌ای به ابعاد ۱۹ و ۱۱ و ۶ سانتی‌متر. تخمین: . دقیق: و سانتی‌متر مکعب. با تخمین می‌خواند.

مثال ۲. حجم ۹۰ و طول ۶ و عرض ۵ است. ارتفاع چقدر است؟ یعنی و .

حجم شکل‌های ترکیبی#

بعضی شکل‌ها از چند مکعب‌مستطیل ساخته شده‌اند. حجم هر قسمت را جدا حساب می‌کنیم و جمع می‌کنیم.

مثال ۳. یک پله از دو بلوک ساخته شده است. بلوک پایین ۱۰ طول، ۴ عرض و ۲ ارتفاع دارد و بلوک بالا که روی یک سر آن است ۴ طول، ۴ عرض و ۳ ارتفاع. حجم کل:

مثال ۴. از یک بلوک ، یک سوراخ مستطیلی که تا ته می‌رود را برداشته‌ایم. حجم اصلی بود و سوراخ . حجم باقی‌مانده . گاهی به‌جای جمع، تفریق لازم است.

یک حجم، چند شکل#

حجم ۳۶ را می‌شود با شکل‌های متفاوت ساخت: یا یا . هر سه ۳۶ مکعب دارند. پس دو جسم می‌توانند حجم یکسان ولی شکل متفاوت داشته باشند.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حجم جعبه‌ای به ابعاد ۶ و ۵ و ۲ سانتی‌متر چند سانتی‌متر مکعب است؟
۲کدام یکی واحد اندازه‌گیری حجم است؟
۳یک مکعب ضلعش ۴ سانتی‌متر است. حجمش چند سانتی‌متر مکعب است؟
۴طول و عرض یک جعبه ۴ و ۳ است و حجمش ۴۸. ارتفاعش چند سانتی‌متر است؟
۵از یک بلوک یک تکهٔ را برداشته‌اند. حجم باقی‌مانده کدام است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حجم یک جعبهٔ مداد به طول ۲۱، عرض ۸ و ارتفاع ۳ سانتی‌متر چند سانتی‌متر مکعب است؟ (اول حدس بزن.)

یک سکوی پله‌ای از دو بلوک ساخته شده: بلوک پایین و بلوک بالا که روی یک سر بلوک پایین است. حجم کل را پیدا کن و بگو آیا می‌شود با روش دیگری هم به همین جواب رسید.

برای حجم ۴۰ سانتی‌متر مکعب، سه مکعب‌مستطیل با ابعاد مختلف بساز.

اگر طول، عرض و ارتفاع یک مکعب را ۲ برابر کنیم، حجم آن چند برابر می‌شود؟ (با ضلع ۲ شروع کن.)

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباهحجم جعبهٔ برابر است.

حجم یعنی تعداد مکعب‌های یکه که درون جعبه جا می‌شود. باید طبقه‌ها را شمرد، یعنی ضرب کرد.

درست.

اشتباهحجم یک جعبه ۶۰ سانتی‌متر مربع است.

سانتی‌متر مربع واحد مساحت است. حجم با مکعب سنجیده می‌شود.

درست۶۰ سانتی‌متر مکعب.

اشتباه«اگر همهٔ ضلع‌های جعبه را دو برابر کنیم، حجم هم دو برابر می‌شود.»

دو برابر شدن هر سه بُعد، حجم را برابر می‌کند. هر بُعد جدا یک بار دو برابر اثر می‌گذارد.

درستحجم ۸ برابر می‌شود. مثلاً ضلع ۲ ← حجم ۸، و ضلع ۴ ← حجم ۶۴.

اشتباه«فقط مکعب‌هایی را می‌شمارم که از بیرون شکل دیده می‌شود.»

مکعب‌های پشت و زیر شکل هم جا گرفته‌اند. باید لایه‌به‌لایه بشماریم یا از فرمول استفاده کنیم.

درستطبقه‌ها را بشمار: تعداد مکعب‌های یک طبقه ضرب در تعداد طبقه‌ها.

فراتر از کتابحجم یک سنگ را چطور حساب کنیم؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

فرمول طول × عرض × ارتفاع فقط برای شکل‌های مستطیلی جواب می‌دهد. حجم یک سنگ یا یک اسباب‌بازی ناصاف چطور؟ یک ظرف را تا نیمه پر از آب کن، ارتفاع آب را بنویس، سنگ را بینداز تو آب و دوباره ارتفاع را بنویس. جابه‌جا شدن آب، حجم سنگ را نشان می‌دهد. می‌گویند ارشمیدس، دانشمند یونانی، همین ایده را در وان حمام فهمید و از خوشحالی فریاد زد. امروز هم چاپگرهای سه‌بعدی از حجم مدل استفاده می‌کنند تا بدانند چقدر ماده لازم است، و کارخانه‌ها حجم محموله‌ها را حساب می‌کنند تا بدانند چند جعبه در یک کامیون جا می‌شود.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴گنجایش

این درس: صفحه‌های ۱۷۷ تا ۱۸۴ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • ۱ کیلومتر چند متر است؟ ۱ متر چند سانتی‌متر؟
  • حجم جعبه‌ای به ابعاد ۱۰، ۱۰ و ۱۰ چند است؟

جواب: ۱۰۰۰ متر و ۱۰۰ سانتی‌متر. و سانتی‌متر مکعب.

گنجایش یعنی چقدر آب در ظرف جا می‌شود#

وقتی از حجم بحث می‌کنیم، به جای جسم فکر می‌کنیم. وقتی می‌خواهیم بدانیم یک ظرف چقدر مایع در خودش نگه می‌دارد، از گنجایش حرف می‌زنیم. مثلاً گنجایش یک بطری ۱/۵ لیتر است. گنجایش را با لیتر و میلی‌لیتر می‌سنجیم.

۱ لیتر مقدار مایعی است که یک مکعب ۱۰ در ۱۰ در ۱۰ سانتی‌متری را پر می‌کند. پس:

به سانتی‌متر مکعب به اختصار سی‌سی هم می‌گویند و یک سی‌سی را یک میلی‌لیتر هم می‌نامند. پس:

(L نشانهٔ لیتر و mL نشانهٔ میلی‌لیتر است.)

تبدیل‌ها#

  • از لیتر به میلی‌لیتر: ضرب در ۱۰۰۰ (ممیز ۳ جا به راست).
  • از میلی‌لیتر به لیتر: هر میلی‌لیتر یک‌هزارم لیتر است. پس ۳۵۰ میلی‌لیتر یعنی ۳۵۰ هزارم لیتر (مثل گرم و کیلوگرم در فصل ۵).

اگر بخواهی روی محور ببینی:

گنجایش یک ظرف مکعب‌مستطیلی#

اگر داخل ظرف را اندازه بگیریم، حجمش را با طول × عرض × ارتفاع حساب می‌کنیم و بعد به لیتر تبدیل می‌کنیم.

مثال ۱. مخزنی با اندازهٔ داخلی ۴۰ و ۲۵ و ۲۰ سانتی‌متر. حجمش سانتی‌متر مکعب است. چون ۱۰۰۰ سانتی‌متر مکعب یک لیتر است، لیتر.

مثال ۲. مخزن آب یک باغچه ۴۵ لیتر آب می‌گیرد و ما یک دبهٔ ۵ لیتری داریم. چند بار باید دبه را پر کنیم و در مخزن بریزیم؟ بار.

مسئله‌هایی با گنجایش#

مثال ۳. (با نوار) کوزه‌ای ۱/۵ لیتر دارد. هر لیوان ۲۵۰ میلی‌لیتر است. چند لیوان پر می‌شود؟ اول ۱/۵ لیتر را به میلی‌لیتر ببر: ۱۵۰۰. نوار:

کل نوار ۱۵۰۰ میلی‌لیتر است و هر خانه یک لیوان ۲۵۰ میلی‌لیتری. چند خانه جا می‌شود؟ لیوان. تخمین: ۴ لیوان یک لیتر است و نیم لیتر دو لیوان دیگر، پس ۶.

مثال ۴. (مقایسهٔ بسته‌ها) یک بستهٔ کوچک آب‌میوه ۲۰۰ میلی‌لیتر است و ۳ سکه قیمت دارد. بستهٔ بزرگ ۱ لیتر و ۱۲ سکه. کدام ارزان‌تر است؟ ۱ لیتر برابر ۵ بستهٔ کوچک است، چون . پنج بستهٔ کوچک سکه می‌شود. بستهٔ بزرگ ۱۲ سکه است، پس برای هر لیتر ارزان‌تر است.

قبل از ادامه، حدس بزن: ۱۲ نفر هر کدام یک لیوان ۲۵۰ میلی‌لیتری آب می‌نوشند. بیشتر از ۲ لیتر آب لازم است یا کمتر؟

حساب کنیم: میلی‌لیتر، یعنی ۳ لیتر. پس بیشتر از ۲ لیتر لازم است. اگر گفتی «بیشتر» چون ۴ لیوان یک لیتر است، درست فکر کرده‌ای. با بطری‌های ۱/۵ لیتری (۱۵۰۰ میلی‌لیتر)، بطری لازم است.

🧠 ترفند: برای تبدیل لیتر و میلی‌لیتر، به ۱۰۰۰ فکر کن: همان‌طور که یک کیلومتر ۱۰۰۰ متر است، یک لیتر ۱۰۰۰ میلی‌لیتر است («میلی» یعنی هزارم).

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱۲/۵ لیتر چند میلی‌لیتر است؟
۲۶۰۰ سی‌سی چند لیتر است؟
۳جعبه‌ای به ابعاد داخلی ۱۰ و ۲۰ و ۵ سانتی‌متر چند لیتر آب می‌گیرد؟
۴کدام گزینه با یک لیتر برابر است؟
۵گنجایش یک لیوان ۲۵۰ میلی‌لیتر است. چند لیوان از یک پارچ ۲ لیتری پر می‌شود؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

یک ظرف غذای مکعب‌مستطیلی با اندازهٔ داخلی ۲۵ و ۲۰ و ۱۲ سانتی‌متر چند لیتر آب می‌گیرد؟ اول حدس بزن.

برای یک مهمانی ۱۸ نفره، هر نفر یک لیوان ۲۵۰ میلی‌لیتری شربت می‌خورد. شربت را در بطری‌های ۱/۵ لیتری می‌ریزیم. چند بطری لازم است؟

ظرف آب یک ماهی ۶۰ در ۳۰ در ۴۰ سانتی‌متر است. چند لیتر آب می‌گیرد؟ اگر با سطلی ۴ لیتری پرش کنیم، چند بار باید آب بریزیم؟

بستهٔ کوچک دوغ ۲۵۰ میلی‌لیتر و ۳ سکه است و بستهٔ ۱ لیتری ۱۴ سکه. اگر ۱ لیتر دوغ بخواهیم، کدام ارزان‌تر است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه۱ لیتر = ۱۰۰ میلی‌لیتر.

پیشوند «میلی» یعنی هزارم، پس ۱ لیتر ۱۰۰۰ میلی‌لیتر است. ۱۰۰ سانتی‌متر در متر را با این قاطی نکن.

درست۱ لیتر = ۱۰۰۰ میلی‌لیتر.

اشتباه۰/۵ لیتر = ۵۰ میلی‌لیتر.

ممیز باید ۳ جا به راست برود، نه ۲ جا: .

درست۰/۵ لیتر = ۵۰۰ میلی‌لیتر.

اشتباه«حجم یک ظرف ۲۰۰۰ سانتی‌متر مکعب است، پس ۲۰۰ لیتر آب می‌گیرد.»

۱ لیتر ۱۰۰۰ سانتی‌متر مکعب است، پس باید ببینی ۲۰۰۰ چند تا ۱۰۰۰ دارد.

درست لیتر.

فراتر از کتابسی‌سی در موتور و داروبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

سی‌سی (همان سانتی‌متر مکعب) جاهای زیادی به کار می‌رود. حجم موتور خودروها را با سی‌سی می‌گویند: موتور ۱۰۰۰ سی‌سی یعنی مجموع فضای استوانه‌های موتور یک لیتر است. پزشک‌ها هم مقدار شربت را به میلی‌لیتر می‌نویسند و برای ریختن مقدار دقیق از قاشق یا سرنگ مدرج استفاده می‌کنند، چون قاشق‌های خانه اندازه‌های متفاوتی دارند. ربات‌های آبیاری هم همین کار را می‌کنند: یک پمپ کوچک آب را با سرعت ثابت، مثلاً ۲۰ میلی‌لیتر در ثانیه می‌ریزد و برنامهٔ ربات حساب می‌کند چند ثانیه روشن بماند تا گلدان فقط ۲۵۰ میلی‌لیتر آب بگیرد. این حساب همان تقسیم در همین درس است.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۶

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

چرا مساحت لوزی را بر ۲ تقسیم می‌کنیم؟

اگر دور لوزی مستطیلی بکشیم که طول و عرضش برابر دو قطر لوزی است، مساحت آن مستطیل می‌شود. لوزی دقیقاً نصف آن مستطیل را می‌پوشاند، چون چهار گوشهٔ مستطیل با چهار مثلث داخل لوزی برابرند. برای همین ÷۲ لازم است.

فرق قطر و شعاع چیست؟

شعاع از مرکز تا مرز دایره است و قطر از یک سر دایره تا سر دیگر و از مرکز می‌گذرد. قطر دو برابر شعاع است. در فرمول محیط، اگر شعاع داری اول آن را دو برابر کن.

چرا ۳/۱۴ را به کار می‌بریم و عدد پی دقیقاً ۳/۱۴ نیست؟

عدد پی هرگز تمام نمی‌شود: ۳/۱۴۱۵۹… . ۳/۱۴ تقریب خوبی است که در بیشتر کارها کافی است. در امتحان همان را به کار ببر مگر اینکه سؤال عدد دیگری بخواهد.

چرا حجم و گنجایش دو واحد دارند؟ لیتر و سانتی‌متر مکعب یکی‌اند؟

هر دو فضا را می‌سنجند. سانتی‌متر مکعب را برای اجسام جامد و لیتر را برای مایعات به کار می‌بریم. رابطه‌شان ثابت است: ۱ لیتر برابر ۱۰۰۰ سانتی‌متر مکعب است.

اگر دو جعبه حجم یکسان داشته باشند، شکلشان هم یکی است؟

نه. جعبه‌های و هر دو حجم ۳۶ دارند ولی شکل‌هایشان متفاوت است. حجم فقط مقدار جا را می‌گوید.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

ابزار رایگان این فصل: محاسبه مساحت ذوزنقه، لوزی، دایره و محیط، با فرمول

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی پنجم: فصل ۱، عددنویسی و الگوها، فصل ۲، کسر، فصل ۳، نسبت، تناسب و درصد، فصل ۴، تقارن و چندضلعی‌ها، فصل ۵، عددهای اعشاری، فصل ۷، آمار و احتمال