درس ۱یادآوری عددنویسی و محاسبات عددی
این درس: صفحههای ۱۲ تا ۱۷ کتاب درسی
یادت هست؟#
دو سؤال کوتاه. اول خودت جواب بده، بعد جواب را ببین.
- ارزش رقم ۶ در عدد ۴۶۳ چند است؟ جواب: ۶۰. رقم ۶ در جای دهگان است، یعنی شش تا دهتایی.
- حاصل چند است؟ جواب: ۳۵۰. هر رقم یک جای به چپ رفته است.
عددهای بزرگ را چطور بخوانیم؟#
یک کارخانه ماه پیش ۲٬۳۰۵٬۰۴۰ پیچ ساخته است. این عدد را چطور بخوانیم؟ اول تصویرش را در جدول ارزش مکانی ببین. رقمها را از راست سهتاسهتا دسته میکنیم. هر دسته یک کلاس است: یکان، هزار، میلیون.
| میلیون | هزار | یکان | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| صدگان | دهگان | یکان | صدگان | دهگان | یکان | صدگان | دهگان | یکان |
| ۰ | ۰ | ۲ | ۳ | ۰ | ۵ | ۰ | ۴ | ۰ |
به جای هر رقم در این جدول مرتبه هم میگویند: مرتبهٔ یکان، مرتبهٔ دهگان، مرتبهٔ صدگان و ...
حالا قاعده: هر کلاس را مثل یک عدد سهرقمی بخوان و بعد اسم کلاس را بگو. کلاسی که همهٔ رقمهایش صفر است، خوانده نمیشود.
- کلاس میلیون: ۲ ← «دو میلیون»
- کلاس هزار: ۳۰۵ ← «سیصد و پنج هزار»
- کلاس یکان: ۰۴۰ ← «چهل»
پس: دو میلیون و سیصد و پنج هزار و چهل.
ضرب و تقسیم بر ۱۰، ۱۰۰ و ۱۰۰۰#
وقتی عددی را در ۱۰ ضرب میکنیم، ارزش هر رقمش ۱۰ برابر میشود. یعنی هر رقم یک جا به چپ میرود. در ۱۰۰ ضرب کنیم، دو جا به چپ.
| هزار | صدگان | دهگان | یکان | |
|---|---|---|---|---|
| ۲۳۴ | ۲ | ۳ | ۴ | |
| ۲ | ۳ | ۴ | ۰ |
تقسیم بر ۱۰ برعکس است: هر رقم یک جا به راست میآید.
صفرها را با هم خط بزنیم#
قبل از ادامه، حدس بزن: چند میشود؟
حالا ببین. اگر از هر دو عدد یک صفر برداریم، جواب عوض نمیشود، چون هر دو را بر ۱۰ تقسیم کردهایم:
با حدست جور بود؟ قاعده: از مقسوم و مقسومعلیه، به یک اندازه صفر بردار.
راه دوم: تقسیم بر ۴۰ یعنی اول بر ۱۰ و بعد بر ۴. و . هر دو راه یک جواب دادند.
یک نکته: این قاعده خارجقسمت را درست میدهد، ولی باقیمانده را نه. مثلاً : با برداشتن دو صفر، میشود ۲۳ و باقیمانده ۱. ولی باقیماندهٔ واقعی ۱۰۰ است، چون دو صفر را برداشته بودیم. بررسی: .
مثال ۱. : از هر دو، دو صفر برمیداریم. میشود .
برای ضرب عددهای گرد، اول رقمهای غیر صفر را ضرب کن، بعد همهٔ صفرها را بگذار:
مثال ۲. : . در ۷۰۰ دو صفر هست و در ۵۰ یک صفر، روی هم سه صفر. جواب .
ضرب عددهای چندرقمی: مدل مساحت#
میخواهیم را حساب کنیم. اول تخمین بزن: ۲۷ حدود ۳۰ است و ۳۴۶ حدود ۳۰۰. پس جواب حدود است.
حالا هر دو عدد را گسترده میکنیم: و . هر ضرب کوچک را در یک خانهٔ جدول مینویسیم، مثل مساحت یک مستطیل که به تکهها تقسیم شده:
| × | ۳۰۰ | ۴۰ | ۶ |
|---|---|---|---|
| ۲۰ | ۶۰۰۰ | ۸۰۰ | ۱۲۰ |
| ۷ | ۲۱۰۰ | ۲۸۰ | ۴۲ |
جمع همهٔ خانهها: . با حدسمان میخواند؟ بله، ۹۳۴۲ نزدیک ۹۰۰۰ است.
🧠 ترفند: ضرب در ۲۵ آسان است: . دلیلش: . این ترفند فقط بعد از فهمیدن ضرب کمک میکند، جایش را نمیگیرد.
بعضی ضربها را به دو راه میشود حساب کرد. : راه اول . راه دوم . راه اول سریعتر است، چون ۲۵ × ۴ همان ۱۰۰ است.
تقسیم با مقسومعلیهٔ دورقمی#
. تخمین: ۲۹۴۸ حدود ۳۰۰۰ و ۵۹ حدود ۶۰. پس جواب حدود ۵۰ است.
سؤال این است: چند بار ۵۹ در ۲۹۴۸ جا میشود؟ قدم به قدم:
- و .
- در ۵۸۸ هم ۵۹ جا میشود: و .
- ۵۷ از ۵۹ کمتر است، پس باقیمانده ۵۷ است.
خارجقسمت و باقیمانده ۵۷. بررسی: . با تخمین ۵۰ هم نزدیک است.
باقیمانده در مسئله. ۲۹۴۸ مداد را در جعبههای ۵۹تایی میگذاریم. ۴۹ جعبه پر میشود و ۵۷ مداد میماند. حالا دو سؤال متفاوت داریم. «چند جعبه پر میشود؟» جوابش ۴۹ است. «حداقل چند جعبه لازم است تا همهٔ مدادها جا شوند؟» آن ۵۷ مداد هم یک جعبهٔ دیگر میخواهند: جعبه. پس سؤال را با دقت بخوان.
مقایسه و محور#
برای مقایسهٔ دو عدد، اول تعداد رقمها را ببین؛ عددی که رقم بیشتری دارد بزرگتر است. اگر برابر بودند، از چپ رقمها را یکییکی مقایسه کن. مثلاً چون اولی ششرقمی و دومی پنجرقمی است. و ، چون تا رقم صدگان برابرند و در دهگان ۲ از ۰ بزرگتر است.
روی محور هم عددها به ترتیب میآیند. وسط ۰ و ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ همان ۵۰۰٬۰۰۰ است. ۷۵۰٬۰۰۰ هم وسط ۵۰۰٬۰۰۰ و ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ است.
روی محور، ۰ در سمت چپ است و عددها به سمت راست بزرگتر میشوند.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۵ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
عدد ۷٬۰۶۰٬۳۰۵ را با حروف بنویس. بعد بگو رقم ۶ این عدد چه ارزشی دارد.
بدون کاغذ حساب کن: (الف) (ب) (پ) .
حاصل را با مدل مساحت پیدا کن. اول تخمین بزن.
کارخانهای هر روز ۱۲۵ جعبه میسازد و در هر جعبه ۴۸ مداد است. در ۲۰ روز چند مداد ساخته میشود؟
۱۵۰۰ سیب را در جعبههای ۲۴تایی میگذاریم. چند جعبه پر میشود و چند سیب باقی میماند؟
اشتباههای رایج ۴
اشتباه (« و بعد همهٔ صفرها را میگذارم»)
در ۶۰۰۰ سه صفر هست ولی در ۳۰ فقط یک صفر. صفرها را باید به یک اندازه از هر دو برداشت، یعنی فقط یک صفر.
درست. بررسی: .
اشتباه (« و دو صفر ۴۰۰ را میگذارم»)
در ضرب همهٔ صفرهای هر دو عدد میمانند: دو صفر از ۴۰۰ و یک صفر از ۵۰، روی هم سه صفر. صفر ۵۰ جا افتاده است.
درست و سه صفر کنار آن: .
اشتباه
بعد از ۴۲ ÷ ۶ = ۷، دهگان صفر را پایین میآوریم. ۰ ÷ ۶ = ۰ است و این صفر را باید در خارجقسمت نوشت. بدون آن، جواب ده برابر کوچکتر میشود.
درست. بررسی: .
اشتباهعدد ۲۰٬۳۰۰٬۰۴۵ را «بیست میلیون و سیصد و چهل و پنج» میخواند.
کلاس هزار اسم دارد. ۳۰۰ در کلاس هزار است و باید بگوییم «سیصد هزار».
درست«بیست میلیون و سیصد هزار و چهل و پنج».
فراتر از کتابکامپیوتر چطور میشمارد؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
ما عددها را با ۱۰ رقم (۰ تا ۹) مینویسیم و هر جای چپتر، ۱۰ برابر ارزش دارد. کامپیوتر فقط دو رقم دارد: ۰ و ۱ (خاموش و روشن). او هم همین قاعده را دارد، فقط هر جای چپتر دو برابر ارزش دارد: یکان، دوتایی، چهارتایی، هشتایی و ... پس عدد در کامپیوتر یعنی . هر عدد، حتی ۲٬۳۰۵٬۰۴۰ پیچ کارخانه، در حافظهٔ کامپیوتر دنبالهای از ۰ و ۱ است. ضرب در ۱۰ برای ما یعنی «یک جا به چپ»؛ ضرب در ۲ برای کامپیوتر یعنی همین: یک جا به چپ. در دورهٔ برنامهنویسی آیرو با ESP32 اینگونه عددها را در عمل میبینی.
درس ۲معرّفی میلیارد
این درس: صفحههای ۱۸ تا ۲۴ کتاب درسی
یادت هست؟#
- ۱۰ تا صدهزارتایی چند میشود؟ جواب: یک میلیون، یعنی ۱٬۰۰۰٬۰۰۰.
- ۹۹۹ هزار و ۹۹۹ یکی که اضافه شود، به چه عددی میرسیم؟ جواب: به یک میلیون.
میلیارد از کجا میآید؟#
یک پلهکان را تصور کن که هر پلهاش ۱۰ برابر پلهٔ قبلی است:
| پله | عدد |
|---|---|
| ۱ | ۱ |
| ۲ | ۱۰ |
| ۳ | ۱۰۰ |
| ۴ | ۱٬۰۰۰ (هزار) |
| ۵ | ۱۰٬۰۰۰ |
| ۶ | ۱۰۰٬۰۰۰ |
| ۷ | ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ (میلیون) |
| ۸ | ۱۰ میلیون |
| ۹ | ۱۰۰ میلیون |
| ۱۰ | ۱۰۰۰ میلیون = یک میلیارد |
پس یک میلیارد یعنی هزار میلیون: . یک میلیارد را با رقم اینطور مینویسیم: ۱٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰. بعد از یک، نُه صفر داریم.
🧠 ترفند: برای شمردن صفرها، دستههای سهتایی را بشمار. هزار یک دسته، میلیون دو دسته و میلیارد سه دسته صفر دارد.
کلاس تازه: میلیارد#
تا حالا سه کلاس داشتیم: یکان، هزار و میلیون. حالا کلاس چهارم هم اضافه میشود: میلیارد. یک عدد ۱۰رقمی مثل ۵٬۴۰۸٬۲۳۶٬۹۵۰ را در جدول ببین:
| میلیارد | میلیون | هزار | یکان |
|---|---|---|---|
| ۵ | ۴۰۸ | ۲۳۶ | ۹۵۰ |
هر کلاس را سهرقمی بخوان و اسمش را بگو: پنج میلیارد و چهارصد و هشت میلیون و دویست و سی و شش هزار و نهصد و پنجاه.
الگوی شمارش#
۲۵۰ میلیون تا ۲۵۰ میلیون بشمار: ۲۵۰ میلیون، ۵۰۰ میلیون، ۷۵۰ میلیون. ۲۵۰ میلیون دیگر که اضافه کنیم، میشود ۱۰۰۰ میلیون، یعنی یک میلیارد.
قبل از ادامه، حدس بزن: ۹۹۹٬۹۹۹٬۹۹۹ + ۱ چند میشود؟
جوابش ۱٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ است، یعنی یک میلیارد. تمام نُه رقم ۹ با یکی که اضافه شود صفر میشوند و یک رقم تازه به چپ میآید.
مقایسه#
عددی که رقم بیشتری دارد بزرگتر است. ۹۹۹٬۹۹۹٬۹۹۹ نهرقمی است و ۱٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ دهرقمی؛ پس دومی بزرگتر است، حتی اگر فقط یکی بیشتر باشد. اگر تعداد رقمها برابر بود، از چپ مقایسه کن.
تقریب (گرد کردن)#
گاهی عدد دقیق لازم نیست. میگوییم جمعیت جهان «حدود ۸ میلیارد نفر» است. به این کار تقریب یا گرد کردن میگویند. برای گرد کردن، به رقمی که میخواهی نگه داری نگاه کن و بعد به رقم سمت راستش. اگر آن رقم ۵ یا بیشتر بود، رقم را یکی زیاد کن؛ اگر کمتر از ۵ بود، همان بماند. بقیهٔ رقمها صفر میشوند.
مثال ۱. ۳٬۷۱۸٬۴۰۰٬۰۰۰ را به نزدیکترین میلیارد گرد کن. رقم میلیارد ۳ است و رقم بعدی ۷ (۵ یا بیشتر). پس ۴ میشود: ۴٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰. روی محور هم این عدد بین ۳۵۰۰ میلیون (وسط ۳ و ۴ میلیارد) و ۴۰۰۰ میلیون است، پس به ۴ میلیارد نزدیکتر است تا به ۳ میلیارد.
مثال ۲. ۶٬۲۸۴٬۰۰۰٬۰۰۰ را به نزدیکترین صد میلیون گرد کن. رقم صدمیلیون ۲ است و رقم بعدی ۸. میشود ۶٬۳۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰.
جمع و تفریق با میلیون و میلیارد#
مسئله را اول با «بار» بکش. کارخانهای باید ۱٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ دکمه بسازد. تا حالا ۳۸۰ میلیون دکمه ساخته است. چند دکمهٔ دیگر مانده است؟
کل بار: ۱۰۰۰ میلیون
دو تکهٔ بار روی هم ۱۰۰۰ میلیون میشوند.
حدوداً چقدر میشود؟ ۳۸۰ حدود ۴۰۰ است، پس جواب حدود ۶۰۰ میلیون است. حالا دقیق: . مانده ۶۲۰ میلیون دکمه. با حدسمان میخواند؟ بله، ۶۲۰ نزدیک ۶۰۰ است.
راه دوم: از ۳۸۰ تا ۴۰۰ بیست تا است و از ۴۰۰ تا ۱۰۰۰ ششصد تا؛ جمع ۶۲۰.
و یک ضرب: . اول . بعد صفرها: ۱ صفر از ۴۰ و ۶ صفر از ۲۵٬۰۰۰٬۰۰۰، هفت تا. جواب و هفت صفر، یعنی ۱٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰.
تقسیم هم همینطور است. یک میلیارد دکمه را در بستههای ۲۵ میلیونی میریزیم. چند بسته میشود؟ هر دو عدد را با «میلیون» بخوان: ۱۰۰۰ میلیون تقسیم بر ۲۵ میلیون. «میلیون» از هر دو طرف کنار میرود، مثل برداشتن صفرهای برابر از هر دو عدد: بسته. بررسی: میلیون، یعنی یک میلیارد ✔
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۵ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
«چهار میلیارد و صد و هفت میلیون و سی هزار و هشتصد» را با رقم بنویس.
(الف) یک میلیارد چند تا ۱۰۰ میلیونی است؟ (ب) چند تا ۲۵۰ میلیونی؟ (پ) چند تا ۵ میلیونی؟
هر کدام را گرد کن: (الف) ۳٬۴۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ به نزدیکترین میلیارد (ب) ۵٬۱۶۲٬۰۰۰٬۰۰۰ به نزدیکترین صد میلیون (پ) ۲٬۹۵۸٬۰۰۰٬۰۰۰ به نزدیکترین میلیارد.
سه کارخانه در یک سال به این تعداد بطری ساختهاند: ۱۲٬۴۵۰٬۰۰۰ و ۸٬۷۳۰٬۰۰۰ و ۴۵٬۲۱۰٬۰۰۰. هر کدام را به نزدیکترین میلیون گرد کن و جمع را تخمین بزن. بعد جمع دقیق را حساب کن و دو جواب را مقایسه کن.
این عددها را از کوچک به بزرگ مرتب کن: ۵٬۰۷۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ؛ ۵٬۰۰۷٬۰۰۰٬۰۰۰ ؛ ۴٬۹۹۹٬۹۹۹٬۹۹۹ ؛ ۵٬۷۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰.
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«چهار میلیارد و دویست میلیون» ← ۴٬۰۰۰٬۲۰۰٬۰۰۰
کلاس میلیون ۲۰۰ است، نه کلاس هزار. دویست میلیون باید در کلاس میلیون بنشیند، نه جایی دورتر.
درست۴٬۲۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰: میلیارد ۴، میلیون ۲۰۰، هزار ۰۰۰، یکان ۰۰۰.
اشتباه۹۸٬۷۶۵٬۴۳۲ > ۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ چون ۹ از ۱ بزرگتر است.
اول تعداد رقمها را باید شمرد. اولی هشترقمی و دومی نهرقمی است. رقم اول وقتی مقایسه میشود که تعداد رقمها برابر باشد.
درست۹۸٬۷۶۵٬۴۳۲ < ۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰.
اشتباه۲٬۹۵۸٬۰۰۰٬۰۰۰ را به نزدیکترین میلیارد گرد میکند و میگوید ۲٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰.
باید به رقم بعد از رقم میلیارد نگاه کرد. این رقم ۹ است (بیشتر از ۵)، پس رقم میلیارد یکی زیاد میشود. فقط بریدن رقمها گرد کردن نیست.
درست۲٬۹۵۸٬۰۰۰٬۰۰۰ ≈ ۳٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰.
فراتر از کتابیک میلیارد ثانیه یعنی چند سال؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
عددهای بزرگ را با زمان بهتر حس میکنیم. اگر هر ثانیه یک عدد بشماری و بیوقفه بشماری، به یک میلیون در حدود ۱۱ روز و نیم میرسی (یک روز ۸۶٬۴۰۰ ثانیه دارد و حدود ۱۱٫۵ است). ولی رسیدن به یک میلیارد حدود ۳۱ سال و هشت ماه طول میکشد! یک میلیارد هزار برابر یک میلیون است، پس زمانش هم هزار برابر میشود. قلب تو در هر دقیقه حدود ۸۰ بار میزند. تا یک میلیارد ضربان بزند، حدود ۲۴ سال طول میکشد. پردازندهٔ یک کامپیوتر شخصی هر ثانیه چند میلیارد «تپش ساعت» دارد، یعنی چند میلیارد قدم کوچک. کاری که تو در سی سال شمردن انجام میدهی، او در چند ثانیه شمارش میکند. دربارهٔ برنامههایی که کامپیوتر برایش میشمارد، در آیرو بیشتر میخوانی.
درس ۳جمع و تفریق عددهای مرکّب
این درس: صفحههای ۲۵ تا ۲۹ کتاب درسی
یادت هست؟#
- یک ساعت چند دقیقه است؟ یک دقیقه چند ثانیه؟ جواب: ۶۰ دقیقه و ۶۰ ثانیه.
- ۱ کیلوگرم چند گرم است و ۱ متر چند سانتیمتر؟ جواب: ۱۰۰۰ گرم و ۱۰۰ سانتیمتر.
- ۱ سانتیمتر چند میلیمتر است؟ جواب: ۱۰ میلیمتر.
عدد مرکّب چیست؟#
وقتی میگوییم فیلمی «۲ ساعت و ۱۵ دقیقه» است، یک مقدار را با دو واحد گفتهایم. به چنین عددی عدد مرکّب میگویند. همینطور:
- جرم یک کیسه برنج: ۴ کیلوگرم و ۲۰۰ گرم،
- طول یک پارچه: ۳ متر و ۴۰ سانتیمتر،
- سن: ۱۰ سال و ۳ ماه و ۱۲ روز.
یادت باشد: ۶۰ دقیقه میشود ۱ ساعت (نه ۱۰۰ دقیقه!). هر واحد، قاعدهٔ خودش را دارد.
| واحد بزرگ | واحد کوچک |
|---|---|
| ۱ ساعت | ۶۰ دقیقه |
| ۱ دقیقه | ۶۰ ثانیه |
| ۱ کیلوگرم | ۱۰۰۰ گرم |
| ۱ متر | ۱۰۰ سانتیمتر |
| ۱ سانتیمتر | ۱۰ میلیمتر |
| ۱ سال | ۱۲ ماه |
در کتاب، دقیقه را با علامت ′ و ثانیه را با ″ نشان میدهند. مثلاً ۲ ساعت و ۱۵ دقیقه و ۸ ثانیه را اینطور مینویسند: . ساعت روی ساعت دیجیتال هم همین است: ۲:۱۵:۰۸.
جمع: واحدها زیر هم#
جمع عددهای مرکّب مثل جمع عددهای چندرقمی است. هر واحد را زیر واحد خودش مینویسیم. اگر واحد کوچک به اندازهٔ یک واحد بزرگ شد (مثلاً ۶۰ دقیقه)، آن را به واحد بزرگ میدهیم، همان کاری که در جمع معمولی با «نقلی» میکنی.
قبل از ادامه، حدس بزن: ۳ ساعت و ۴۸ دقیقه بهعلاوهٔ ۲ ساعت و ۴۷ دقیقه، حدوداً چند ساعت میشود؟
مثال ۱. اول تخمین: ۳ ساعت و ۴۸ دقیقه نزدیک ۴ ساعت است و ۲ ساعت و ۴۷ دقیقه نزدیک ۳ ساعت. پس حدود ۷ ساعت. حالا دقیق:
| ساعت | دقیقه | |
|---|---|---|
| ۳ | ۴۸ | |
| + | ۲ | ۴۷ |
| مجموع هر ستون | ۵ | ۹۵ |
۹۵ دقیقه یعنی ۶۰ دقیقه و ۳۵ دقیقه. ۶۰ دقیقه میشود یک ساعت. پس ساعت و ۳۵ دقیقه. با حدسمان میخواند؟ بله، ۶ ساعت و ۳۵ دقیقه نزدیک ۷ ساعت است.
مثال ۲. جرم: ۴ کیلوگرم و ۷۰۰ گرم + ۳ کیلوگرم و ۶۵۰ گرم. گرمها: گرم، یعنی ۱ کیلوگرم و ۳۵۰ گرم. کیلوگرمها: . جواب: ۸ کیلوگرم و ۳۵۰ گرم.
تفریق: قرض بگیر، با قاعدهٔ همان واحد#
مثال ۳. ۵ ساعت و ۱۰ دقیقه منهای ۲ ساعت و ۳۵ دقیقه. ۱۰ دقیقه از ۳۵ دقیقه کمتر است. پس یک ساعت از ساعتها قرض میگیریم. یک ساعت ۶۰ دقیقه است (نه ۱۰۰ تا):
| ساعت | دقیقه | |
|---|---|---|
| − | ۲ | ۳۵ |
| حاصل | ۲ | ۳۵ |
یعنی ۲ ساعت و ۳۵ دقیقه. بررسی با جمع: ۲ ساعت و ۳۵ دقیقه + ۲ ساعت و ۳۵ دقیقه = ۵ ساعت و ۱۰ دقیقه ✔
راه دوم: از ۲:۳۵ تا ۳:۰۰ میشود ۲۵ دقیقه، از ۳:۰۰ تا ۵:۰۰ دو ساعت و از ۵:۰۰ تا ۵:۱۰ ده دقیقه. روی هم ۲ ساعت و ۳۵ دقیقه، همان جواب. (این روش را پایینتر کامل میبینی.)
مثال ۴. ۶ متر و ۲۰ سانتیمتر منهای ۲ متر و ۷۵ سانتیمتر. اینجا یک متر ۱۰۰ سانتیمتر است: ۵ متر و ۱۲۰ سانتیمتر − ۲ متر و ۷۵ سانتیمتر = ۳ متر و ۴۵ سانتیمتر.
همه را به یک واحد ببر#
گاهی جواب را فقط با واحد کوچک میخواهند. ۳ ساعت و ۳۰ دقیقه چند دقیقه است؟ هر ساعت ۶۰ دقیقه است. پس ۳ ساعت دقیقه است. ۳۰ دقیقه هم اضافه کن: دقیقه.
برعکس هم میشود. ۲۱۵ دقیقه چند ساعت است؟ ببین چند تا ۶۰ در آن جا میشود: و باقیمانده ۳۵. پس ۳ ساعت و ۳۵ دقیقه.
روی محور زمان#
برای ساعت، یک روش دیگر هم هست که به آن میگویند «تا ساعت گرد برو». مثلاً از ساعت ۸:۳۵ تا ۱۱:۲۰ چقدر وقت است؟
- از ۸:۳۵ تا ۹:۰۰ میشود ۲۵ دقیقه.
- از ۹:۰۰ تا ۱۱:۰۰ میشود ۲ ساعت.
- از ۱۱:۰۰ تا ۱۱:۲۰ میشود ۲۰ دقیقه.
جمع: ۲ ساعت و دقیقه.
🧠 ترفند: برای فاصلهٔ دو ساعت، بهجای تفریق ستونی، از اول تا ساعت گرد بشمار. این روش همیشه درست است چون فاصله را تکهتکه جمع میکند. فقط بعد از فهمیدن تفریق ستونی از آن استفاده کن.
با ثانیه هم همین قاعده است. «۱ ساعت و ۲۵ دقیقه و ۴۰ ثانیه + ۴۷ دقیقه و ۳۵ ثانیه»: ثانیهها ، یعنی ۱ دقیقه و ۱۵ ثانیه. دقیقهها ، یعنی ۱ ساعت و ۱۳ دقیقه. ساعتها . جواب: ۲ ساعت و ۱۳ دقیقه و ۱۵ ثانیه.
تاریخ هم عدد مرکّب است#
سال، ماه و روز هم یک عدد مرکّب است. هر ۱۲ ماه یک سال میشود.
مثال ۵. درختی ۱۵ آبان ۱۳۹۸ کاشته شد. ۵ سال و ۶ ماه و ۱۲ روز بعد، اولین میوهاش را داد. آن روز چه تاریخی بود؟ آبان ماه هشتم سال است.
| سال | ماه | روز | |
|---|---|---|---|
| ۱۳۹۸ | ۸ | ۱۵ | |
| + | ۵ | ۶ | ۱۲ |
| مجموع هر ستون | ۱۴۰۳ | ۱۴ | ۲۷ |
۱۴ ماه یعنی ۱ سال و ۲ ماه. پس سال میشود و ماه ۲، یعنی اردیبهشت. جواب: ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۴.
۲۵ آبان ۱۰ روز بعد، چه روزی است؟ آبان ۳۰ روز دارد. از ۲۵ آبان تا آخر آبان ۵ روز مانده؛ ۵ روز دیگر در آذر: ۵ آذر. شش ماه اول سال ۳۱ روز، پنج ماه بعد ۳۰ روز و اسفند ۲۹ روز است (در سال کبیسه ۳۰).
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۵ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
حساب کن: ۳ ساعت و ۵۰ دقیقه + ۲ ساعت و ۴۰ دقیقه.
حساب کن: ۸ ساعت و ۵ دقیقه − ۳ ساعت و ۵۰ دقیقه.
کارگاه رباتیک ساعت ۸:۲۰ شروع میشود. سه جلسهٔ ۴۰ دقیقهای دارد و بین جلسهها دو استراحت ۱۰ دقیقهای. کارگاه ساعت چند تمام میشود؟
دو تکه پارچه ۲ متر و ۹۰ سانتیمتر و ۳ متر و ۴۵ سانتیمتر داریم. (الف) مجموع طولشان چقدر است؟ (ب) اگر از یک طاقهٔ ۱۰ متری ببریم، چقدر باقی میماند؟
یک آهنگ ۳ دقیقه و ۴۸ ثانیه طول میکشد و آهنگ دیگر ۴ دقیقه و ۵ ثانیه. آهنگ دوم چند ثانیه بلندتر است؟
اشتباههای رایج ۴
اشتباه۱ ساعت و ۴۵ دقیقه + ۲ ساعت و ۳۰ دقیقه = ۳ ساعت و ۷۵ دقیقه
۷۵ دقیقه از ۶۰ بیشتر است و باید ۱ ساعت و ۱۵ دقیقه نوشته شود. جمع ستونها درست است، ولی کار تمام نشده: در جواب، دقیقهها باید کمتر از ۶۰ باشند.
درست۴ ساعت و ۱۵ دقیقه.
اشتباه۵ ساعت و ۲۰ دقیقه − ۲ ساعت و ۴۵ دقیقه = ۳ ساعت و ۲۵ دقیقه («۴۵ − ۲۰ = ۲۵»)
در ستون دقیقه جای عددها عوض شده. ۲۰ از ۴۵ کمتر است و باید قرض گرفت، نه اینکه کوچک را از بزرگ کم کرد.
درست۴ ساعت و ۸۰ دقیقه − ۲ ساعت و ۴۵ دقیقه = ۲ ساعت و ۳۵ دقیقه.
اشتباه۶ ساعت و ۱۰ دقیقه − ۲ ساعت و ۳۰ دقیقه: «۱۰۰ دقیقه قرض میگیرم» ← ۳ ساعت و ۸۰ دقیقه
یک ساعت ۶۰ دقیقه است، نه ۱۰۰. قرض گرفتن باید با اندازهٔ همان واحد باشد.
درست۵ ساعت و ۷۰ دقیقه − ۲ ساعت و ۳۰ دقیقه = ۳ ساعت و ۴۰ دقیقه.
اشتباه۲۵ آبان + ۱۰ روز = ۳۵ آبان
آبان فقط ۳۰ روز دارد. بعد از روز آخر، ماه عوض میشود.
درست۲۵ آبان + ۱۰ روز = ۵ آذر.
فراتر از کتابچرا یک ساعت ۶۰ دقیقه است؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
اگر ساعت ۱۰۰ دقیقهای بود، حسابکردنش آسانتر میشد. پس چرا ۶۰؟ حدود چهار هزار سال پیش، مردم سومر و بابل در بینالنهرین عددها را شصتتا شصتتا میشمردند. ۶۰ عدد خوبی است چون به ۱۲ عدد بخشپذیر است: ۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۶، ۱۰، ۱۲، ۱۵، ۲۰، ۳۰ و ۶۰. پس میتوان یک ساعت را بدون کسر به نیم، سهیک، چهاریک، پنجیک و ... تقسیم کرد. از همانجا ۶۰ دقیقه و ۶۰ ثانیه به ما رسید. زاویهها هم همینطورند: دور کامل ۳۶۰ درجه است که ۶ تا ۶۰ است. امروز هم کامپیوترها زمان را معمولاً با یک عدد ساده نگه میدارند: تعداد ثانیههای گذشته از یک روز مشخص. بعد برنامه این عدد را با تقسیم بر ۶۰ و ۳۶۰۰ و ۸۶۴۰۰ به ساعت و دقیقه تبدیل میکند، دقیقاً همان قرض و نقلی که امروز یاد گرفتی.
درس ۴الگوها
این درس: صفحههای ۳۰ تا ۳۸ کتاب درسی
یادت هست؟#
- ۲، ۵، ۸، ۱۱ را ادامه بده. جواب: هر بار ۳ تا اضافه میشود: ۱۴، ۱۷.
- ۴ × ۴ چند میشود و ۵ × ۵؟ جواب: ۱۶ و ۲۵.
الگو یعنی چه؟#
الگو یعنی چیزی که با یک قاعده تکرار یا بزرگ میشود. اگر قاعده را پیدا کنی، میتوانی شکل یا عدد صدم را هم بدون کشیدن همهٔ قبلیها حساب کنی. کارِ ما در این درس همین است: قاعده را پیدا کن، بعد از آن استفاده کن.
به الگویی که با شکل ساخته میشود الگوی هندسی میگویند و به الگویی از عددها الگوی عددی. هر الگوی هندسی یک الگوی عددی هم دارد: تعداد چوبها، نقطهها یا محیط هر شکل.
مثال ۱: مربعهای چوبکبریتی#
ردیفی از مربعها با چوبکبریت میسازیم. شکل ۱ یک مربع است و ۴ چوب دارد. هر مربع تازه یک ضلع مشترک با قبلی دارد، پس فقط ۳ چوب اضافه میخواهد.
| شمارهٔ شکل | ۱ | ۲ | ۳ | ۴ |
|---|---|---|---|---|
| تعداد چوب | ۴ | ۷ | ۱۰ | ۱۳ |
| تغییر | +۳ | +۳ | +۳ |
قاعدهٔ اضافه شدن: هر بار ۳ تا. قبل از ادامه، حدس بزن: شکل دهم چند چوب دارد؟
دو راه داریم:
- راه اول (ادامهٔ جدول): ۱۶، ۱۹، ۲۲، ۲۵، ۲۸، ۳۱. شکل دهم ۳۱ چوب دارد.
- راه دوم (قاعده): شکل اول ۴ چوب دارد. تا شکل دهم نُه بار ۳ تا اضافه میشود (نه ده بار!): . یا کوتاهتر: شمارهٔ شکل × ۳ + ۱. چک کن: شکل ۴: ✔.
راه دوم برای شکل ۱۰۰ خیلی سریعتر است: .
یک سؤال برعکس: کدام شکل ۱۰۰ چوب دارد؟ از ۱۰۰ یکی کم کن (۹۹) و بر ۳ تقسیم کن: ۳۳. شکل سیوسوم.
مثال ۲: محیط ردیف مربع#
مربعهایی با ضلع ۱ سانتیمتر را کنار هم میگذاریم. محیط ردیف: ۴، ۶، ۸، ۱۰، ...
هر مربع که اضافه شود، دو ضلع بالا و پایین اضافه میکند: ۲ تا. قاعده: شمارهٔ شکل × ۲ + ۲. شکل دهم: سانتیمتر.
مثال ۳: عددهای مربعی#
نقطهها را در مربع بچین:
| شکل | ۱ | ۲ | ۳ | ۴ |
|---|---|---|---|---|
| تعداد نقطه | ۱ | ۴ | ۹ | ۱۶ |
| تغییر | +۳ | +۵ | +۷ |
اینجا تغییر ثابت نیست، هر بار ۲ تا بیشتر میشود. ولی قاعدهٔ سادهای هست: شمارهٔ شکل در خودش ضرب میشود. شکل هفتم: .
مثال ۴: عددهای مثلثی#
نقطهها را در شکل مثلث بچین: ۱، ۳، ۶، ۱۰، ... تغییرها ۲، ۳، ۴، ۵ است. هر بار یک واحد بیشتر اضافه میشود:
| شکل | ۱ | ۲ | ۳ | ۴ | ۵ | ۶ | ۷ | ۸ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| نقطه | ۱ | ۳ | ۶ | ۱۰ | ۱۵ | ۲۱ | ۲۸ | ۳۶ |
برای شکل دوازدهم ادامه بده: ، بعد ، بعد ، بعد .
🧠 ترفند: اگر تغییر ثابت است، قاعده این است: «شمارهٔ شکل × تغییر» و بعد اختلاف را با شکل اول درست کن. در الگوی ۴، ۷، ۱۰: و شکل اول ۴ است، پس «شماره × ۳ + ۱». دلیلش: هر شکل دقیقاً یک «تغییر» بیشتر از قبلی دارد، پس همهٔ شکلها به یک اندازه از «شماره × تغییر» فاصله دارند. اگر تغییرها ثابت نیستند (مثل مثلثیها)، این ترفند کار نمیکند و باید الگوی خودِ تغییرها را پیدا کنی.
چطور قاعده پیدا کنیم؟#
- جدول بساز: شمارهٔ شکل و تعداد.
- تغییر بین دو شکل پشت سر هم را بنویس.
- اگر تغییر ثابت بود، قاعدهٔ «شماره × تغییر ± عدد» را بساز و با دو شکل دیگر امتحان کن.
- اگر تغییر عوض میشد، ببین الگوی خودِ تغییرها چیست.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
الگوی ۲، ۶، ۱۰، ۱۴ را ادامه بده. قاعده را بنویس و عدد دوازدهم را پیدا کن.
محیط ردیفی از مربعهای ۱ سانتیمتری با قاعدهٔ «شماره × ۲ + ۲» است. (الف) در شکل ۳۰ محیط چقدر است؟ (ب) کدام شکل محیط ۴۴ سانتیمتر دارد؟
عددهای مثلثی را تا شکل نهم بنویس. اولین شکل با بیش از ۴۰ نقطه کدام است؟
الگوی ۲، ۸، ۱۸، ۳۲، ... را ادامه بده و قاعدهٔ آن را پیدا کن. عدد دهم چند است؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباه۱، ۳، ۶، ... عدد بعدی ۹ است («هر بار ۳ تا»).
تغییرها ۲ و ۳ بودند، یعنی ثابت نیستند. هر بار یک واحد بیشتر اضافه میشود، پس تغییر بعدی ۴ است.
درست۱، ۳، ۶، ۱۰.
اشتباهدر الگوی ۴، ۷، ۱۰، ... شکل دهم =
تا شکل دهم، نُه بار ۳ تا اضافه میشود، چون شکل اول از قبل ۴ تا دارد. ده بار حساب کردی.
درست یا «شماره × ۳ + ۱»: .
اشتباهقاعدهٔ ۴، ۷، ۱۰، ۱۳ «شماره × ۳» است.
با شکل ۱ امتحان کن: ولی شکل ۱ چهار چوب دارد. قاعده را باید با چند شکل امتحان کرد.
درستقاعده: شماره × ۳ + ۱. شکل ۱: ✔.
فراتر از کتابعددهای فیبوناچی در طبیعتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
یک الگوی معروف این است: ۱، ۱، ۲، ۳، ۵، ۸، ۱۳، ۲۱، ... هر عدد از جمع دو عدد قبلی به دست میآید. تغییرها ثابت نیستند و ضرب ساده هم جواب نمیدهد، ولی قاعدهٔ «دو تا قبلی را جمع کن» کافی است. به این دنباله فیبوناچی میگویند، به نام ریاضیدان ایتالیایی لئوناردو پیزایی که حدود ۸۰۰ سال پیش، در کتابی دربارهٔ حساب، مسئلهٔ زاد و ولد خرگوشها را با این الگو حل کرد. شمارش این عددها را در طبیعت هم پیدا کردهاند. مثلاً تعداد گلبرگهای بسیاری از گلها ۳، ۵، ۸ یا ۱۳ است و مارپیچهای دانههای آفتابگردان هم اغلب با این عددها شمرده میشوند. برنامهنویسها هم همین الگو را با یک حلقه مینویسند: هر بار دو عدد قبلی را جمع کن و جای آنها را عوض کن. در آیرو با «حلقه» آشنا میشوی. پیدا کردن قاعده و بعد نوشتن آن بهصورت برنامه، همان کاری است که در این درس کردی.
آزمون فصل ۱
۱۵ سؤال از همهٔ درسها، ۲۰ دقیقه.
اگر میخواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی
خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی
هیچ ایدهٔ پیشرفتهای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشهای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع میکنیم و به همان ریاضیای میرسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش میبیند — بدون حفظکردنِ بیدلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بودهای.
- ۸ ترم
- ۷۳ فصل
- همهٔ فصلها رایگان
پرسشهای رایج
چطور عددهای خیلی بزرگ را راحت بخوانم؟
رقمها را از راست سهتاسهتا جدا کن. هر سهتا یک کلاس است: یکان، هزار، میلیون، میلیارد. هر کلاس را مثل عدد سهرقمی بخوان و بعد اسم کلاس را بگو. کلاسی که همهاش صفر است را نخوان.
در تقسیم عددهای گرد چرا میتوانیم صفرها را خط بزنیم؟
چون هر دو عدد را بر ۱۰ (یا ۱۰۰) تقسیم کردهایم و خارجقسمت عوض نمیشود. مثلاً و هر دو ۲۰۰ هستند. فقط باید از هر دو عدد به یک اندازه صفر برداشت. اگر باقیمانده داشت، صفرهای برداشته را به باقیمانده برگردان.
در جمع عددهای مرکّب چرا ۶۰ را میگیریم و نه ۱۰۰؟
چون یک ساعت ۶۰ دقیقه و یک دقیقه ۶۰ ثانیه است. قرض و نقلی همیشه به اندازهٔ همان واحد است: ۶۰ برای دقیقه و ثانیه، ۱۰۰ برای سانتیمتر و ۱۰۰۰ برای گرم.
چطور بفهمم یک الگو چه قاعدهای دارد؟
جدول شمارهٔ شکل و تعداد را بنویس و تغییر بین هر دو شکل را حساب کن. اگر تغییر ثابت است، قاعده شماره × تغییر ± عدد است؛ آن را با شکل اول و دوم امتحان کن. اگر تغییر خودش عوض میشود، الگوی تغییرها را پیدا کن.
برای عمیقتر یاد گرفتن
ابزار رایگان این فصل: ماشین حساب کسری آنلاین: جمع، تفریق، ضرب، تقسیم، ماشین حساب ضرب اعداد بزرگ و تقسیم، قدمبهقدم
راهنمای قدمبهقدم ریاضیفصلهای دیگر ریاضی پنجم: فصل ۲، کسر، فصل ۳، نسبت، تناسب و درصد، فصل ۴، تقارن و چندضلعیها، فصل ۵، عددهای اعشاری، فصل ۶، اندازهگیری، فصل ۷، آمار و احتمال


