آموزش ریاضی پنجم · فصل ۵

عددهای اعشاری، به زبان ساده

خط‌کشی چوبی با مدادی که نوکش بین دو خط درشت ایستاده، پارچ مدرجی که آب بین دو خط آن است کنار ترازویی که عقربه‌اش بین دو عدد ایستاده، و ورقی شطرنجی که تعدادی خانه‌اش رنگ شده است

در این فصل می‌فهمی چرا بین دو عدد کامل عددهای دیگری هم هست: یک‌دهم، یک‌صدم و یک‌هزارم. عددهای اعشاری را می‌خوانی، روی محور می‌گذاری و مقایسه می‌کنی. بعد جمع و تفریق ستونی را با ممیزهای زیر هم یاد می‌گیری و در آخر، ضرب عدد اعشاری در ۱۰، ۱۰۰ و عدد اعشاری دیگر را.

صفحه‌های ۱۲۹ تا ۱۵۶ کتاب۴ درس۳۴ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی عددهای اعشاری تا هزارم را بخوانی و بنویسی، گسترده کنی، روی محور بگذاری و مقایسه و مرتب کنی.
  • می‌توانی دو عدد اعشاری را ستونی جمع کنی، اول جواب را تخمین بزنی و آخر با تخمینت بسنجی.
  • می‌توانی عددهای اعشاری را ستونی از هم کم کنی، با قرض گرفتن و صفر گذاشتن، و جواب را با جمع بررسی کنی.
  • می‌توانی عدد اعشاری را در ۱۰، ۱۰۰ و ۱۰۰۰ و در عدد اعشاری دیگر ضرب کنی و جای ممیز را توضیح بدهی.

پیش‌نیاز: کافی است کسرهای دهدهی (مخرج ۱۰ و ۱۰۰)، مرتبه‌های عدد کامل، جمع و تفریق ستونی و ضرب عددهای کامل را بلد باشی.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (پنجم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی پنجم کدام درس است؟

درس ۱عددهای اعشاری

این درس: صفحه‌های ۱۳۰ تا ۱۳۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • نواری را به ۱۰ قسمت مساوی تقسیم کرده‌ایم و ۳ قسمتش را رنگ زده‌ایم. چه کسری رنگ شده است؟
  • در عدد ۴۷۲، رقم ۷ در کدام مرتبه است؟

جواب: کسر (سه‌دهم). رقم ۷ در مرتبهٔ دهگان است، یعنی ۷ تا ده‌تایی.

چرا به عددهای اعشاری نیاز داریم؟#

مدادی را کنار خط‌کش می‌گذاری. نوکش از عدد ۱۴ رد شده، ولی هنوز به ۱۵ نرسیده. طولش «۱۴ و کمی» است. با عددهای کامل نمی‌شود این «کمی» را گفت.

خط‌کش بین هر دو عدد، ۱۰ خط کوچک دارد. اگر نوک مداد روی خط سوم بعد از ۱۴ باشد، طولش «۱۴ و سه‌دهم سانتی‌متر» است. برای نوشتنش یک علامت کوچک به کار می‌بریم که ممیز نام دارد و می‌نویسیم ۱۴/۳. به چنین عددی می‌گوییم عدد اعشاری.

در متن ما اعشار را با «/» می‌نویسیم، مثل ۱۴/۳. در فرمول‌ها همان را با نقطهٔ انگلیسی می‌بینی: . هر دو یک عدد‌اند.

گام ۱: یک‌دهم#

اول یک چیز واقعی: یک نوار کاغذی. آن را به ۱۰ قسمت مساوی تقسیم می‌کنیم و ۳ قسمتش را رنگ می‌زنیم. این هم تصویرش:

هر قسمت یک‌دهم است. سه قسمت می‌شود سه‌دهم. حالا نماد:

می‌خوانیم «سه‌دهم».

گام ۲: یک‌صدم#

یک‌دهم را دوباره به ۱۰ قسمت مساوی تقسیم کن. هر تکهٔ کوچک می‌شود یک‌صدم، چون ۱۰۰ تکهٔ کوچک مثل آن یک واحد را پر می‌کنند. مربعی را تصور کن که ۱۰ ردیف و ۱۰ ستون دارد. اگر ۶۳ خانه‌اش رنگی باشد:

می‌خوانیم «شصت و سه صدم».

پس ۱۰ تا یک‌صدم یک‌دهم می‌شود: . همین است دلیل اینکه ۰/۱ و ۰/۱۰ برابرند.

گام ۳: یک‌هزارم#

هر یک‌صدم را هم می‌شود ۱۰ قسمت کرد. هر قسمت یک‌هزارم است:

جدول ارزش مکانی#

از چپ به راست، هر مرتبه ۱۰ برابر کوچک‌تر از مرتبهٔ سمت چپش است. بعد از یکان، ممیز می‌آید و بعد دهم، صدم، هزارم. عدد ۱۴/۳۷۲ را در جدول ببین:

دهگان یکان دهم صدم هزارم
۱ ۴ ۳ ۷ ۲

ممیز بین یکان و دهم است. رقم‌ها از چپ ببین: ۱ دهگان، ۴ یکان، ۳ دهم، ۷ صدم و ۲ هزارم.

خواندن و گسترده نوشتن#

قاعدهٔ خواندن: اول بخش صحیح را بخوان، بگو «و»، بعد رقم‌های بعد از ممیز را مثل یک عدد کامل بخوان و در آخر اسم مرتبهٔ آخرین رقم را بگو.

  • ۱۴/۳۷۲ می‌شود «چهارده و سیصد و هفتاد و دو هزارم» (آخرین رقم، ۲، در مرتبهٔ هزارم است).
  • ۰/۰۵ می‌شود «پنج صدم»، چون آخرین رقم در مرتبهٔ صدم است.
  • ۶/۴ می‌شود «شش و چهار دهم».

گسترده نوشتن یعنی ارزش هر رقم را جدا بنویسیم:

عددهای اعشاری و کسرها#

یک عدد اعشاری همان یک کسر است که مخرجش ۱۰، ۱۰۰ یا ۱۰۰۰ است:

🧠 ترفند: صفرهای آخرِ بخش اعشاری را می‌شود برداشت یا اضافه کرد: . دلیلش این است که ۶ دهم همان ۶۰ صدم و همان ۶۰۰ هزارم است. (فقط صفرهای آخر: با برابر نیست!)

مقایسه و مرتب کردن#

قبل از ادامه، حدس بزن: ۰/۹ بزرگ‌تر است یا ۰/۸۹؟

برای مقایسه، رقم‌های هر مرتبه را از چپ مقایسه کن. اگر تعداد رقم‌های اعشار برابر نیست، صفر اضافه کن تا برابر شوند. . حالا ۹ دهم از ۸ دهم بیشتر است، پس . حدست درست بود؟ بسیاری فکر می‌کنند ۸۹ از ۹ بیشتر است، ولی ۰/۸۹ هنوز به ۹ دهم نرسیده است.

مثال ۱. و را مقایسه کن. صفر اضافه کن تا هر دو دو رقم اعشار داشته باشند: و . بخش صحیح برابر است. دهم‌ها ۷ و ۰ هستند، پس .

مثال ۲. مرتب کردن از کوچک به بزرگ: . همه را سه رقمی اعشاری کن: . ترتیب: .

عددهای اعشاری روی محور#

محور بین ۲ و ۳ را ۱۰ قسمت می‌کنیم. هر قسمت یک‌دهم است:

برای دیدن صدم‌ها، قسمتِ بین ۲/۴ و ۲/۵ را ذره‌بین می‌زنیم و دوباره ۱۰ قسمت می‌کنیم. فلش زیر محور جای ۲/۴۵ را نشان می‌دهد:

عدد ۲/۴۶ بین ۲/۴۵ و ۲/۴۷ است. روی محور هر عدد سمت راست‌تر، بزرگ‌تر است.

اندازه‌گیری و عددهای اعشاری#

چون ۱ متر ۱۰۰ سانتی‌متر است، هر سانتی‌متر یک‌صدم متر است. پس ۱۲۸ سانتی‌متر می‌شود متر: ۱ متر و ۲۸ صدم متر. چون ۱ کیلوگرم ۱۰۰۰ گرم است، هر گرم یک‌هزارم کیلوگرم است. پس ۲/۴ کیلوگرم یعنی ۲ کیلوگرم و ۴۰۰ هزارم کیلوگرم، یعنی ⁦۲۰۰۰ + ۴۰۰ = ۲۴۰۰⁩ گرم. و ۳۵ میلی‌متر چند سانتی‌متر است؟ هر ۱۰ میلی‌متر یک سانتی‌متر است، پس ۳/۵ سانتی‌متر.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱عدد ۰/۰۷ را چگونه می‌خوانیم؟
۲در عدد رقم ۲ چه مقداری را نشان می‌دهد؟
۳کدام عدد بزرگ‌تر است؟
۴۲۵۰ سانتی‌متر چند متر است؟ (با عدد اعشاری بنویس)
۵کدام عدد با ۰/۶ برابر است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

عدد را بخوان و گسترده بنویس.

عددهای را از کوچک به بزرگ مرتب کن.

(الف) ۱/۳۵ متر چند سانتی‌متر است؟ (ب) ۷۵۰ گرم چند کیلوگرم است؟ (پ) ۴۲ میلی‌متر چند سانتی‌متر است؟

(الف) الگو را ادامه بده: (ب) سه عدد بنویس که بین و باشند.

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه، چون ۴۵ از ۵ بیشتر است.

عددهای اعشاری را باید مرتبه به مرتبه مقایسه کرد، نه مثل عددهای کامل. ۰/۴۵ فقط ۴ دهم و کمی دارد، ولی ۰/۵ پنج دهم کامل است.

درست.

اشتباه۰/۰۵ را «پنج دهم» می‌خوانیم.

رقم ۵ در مرتبهٔ دوم بعد از ممیز، یعنی صدم است.

درست۰/۰۵ را «پنج صدم» می‌خوانیم؛ «پنج دهم» ۰/۵ است.

اشتباه، چون صفر ارزشی ندارد.

صفرِ وسط عدد، جای دهم را پر کرده و ۴ را به مرتبهٔ صدم برده است. فقط صفرهای آخر را می‌شود برداشت.

درست؛ چون چهار دهم دارد ولی هیچ دهمی ندارد.

اشتباه«دو و سه دهم» را ۲/۰۳ می‌نویسند.

سه دهم باید در مرتبهٔ دهم، یعنی درست بعد از ممیز بنشیند.

درست. (۲/۰۳ یعنی دو و سه صدم.)

فراتر از کتابکاشانی و عددهای اعشاریبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

حدود ۶۰۰ سال پیش، ریاضی‌دان و ستاره‌شناس بزرگ ایرانی، غیاث‌الدین جمشید کاشانی، در کتاب «مفتاح‌الحساب» یک راه ساده برای نوشتن کسرهای دهدهی نشان داد: به‌جای اینکه واحد را به ۶۰ قسمت (مثل ساعت و دقیقه) تقسیم کنیم، آن را به ۱۰ قسمت و دوباره ۱۰ قسمت تقسیم می‌کنیم. این همان جدول ارزش مکانی ماست. امروز هم هر ربات به همین عددها نیاز دارد. حسگر فاصله‌سنج مثلاً می‌گوید دیوار «۱۲/۴ سانتی‌متر» جلوی ربات است. برنامه باید بداند ۱۲/۴ از ۱۲/۰۴ بیشتر است، وگرنه ربات زودتر یا دیرتر از لازم می‌ایستد. اگر دوست داری ببینی چنین عددهایی در برنامهٔ ربات چطور به کار می‌روند، دورهٔ آیرو را ببین.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲جمع عددهای اعشاری

این درس: صفحه‌های ۱۳۹ تا ۱۴۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • ۷ دهم و ۵ دهم روی هم چند دهم می‌شود؟ این را چطور می‌نویسی؟
  • ⁦۴۵ + ۳۸⁩ را در ذهنت حساب کن.

جواب: ۷ دهم و ۵ دهم، ۱۲ دهم است، یعنی یک واحد و ۲ دهم: ۱/۲. و .

جمع یعنی کنار هم گذاشتنِ مرتبه‌های هم‌نام#

وقتی دو عدد اعشاری را جمع می‌کنیم، دهم‌ها را با دهم‌ها، صدم‌ها را با صدم‌ها و یکان‌ها را با یکان‌ها جمع می‌کنیم. چیزهایی که هم‌اندازه نیستند را با هم جمع نمی‌کنیم.

اول روی محور ببین: . از ۰/۷ شروع کن و ۵ تا یک‌دهم جلو برو:

فلش چپ جای شروع (۰/۷) و فلش راست جای پایان است. از ۰/۷ تا ۱ سه جهش (۳ دهم) لازم است و دو جهش دیگر باقی می‌ماند. پس .

جمع ستونی#

مثال ۱. دو نوار به طول ۲/۴ متر و ۱/۳۵ متر را پشت هم می‌چسبانیم. طول کل چقدر است؟

اول حدس بزن که حدوداً چقدر می‌شود. ۲/۴ نزدیک ۲ است و ۱/۳۵ نزدیک ۱. پس حدود متر.

حالا حساب دقیق. ممیزها را زیر هم بنویس و جای خالی را با صفر پر کن ():

    2 . 4 0
  + 1 . 3 5
  ---------
    3 . 7 5

از راست شروع کن: صدم، دهم، یکان. ممیز جواب هم زیر ممیزها می‌نشیند. حاصل: متر.

با حدسمان می‌خواند؟ بله: ۳/۷۵ بین ۳ و ۴ است. کمی از ۳ بیشتر شد، چون هر دو عدد را به پایین گرد کردیم.

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر ۲/۴ و ۱/۳۵ را بدون توجه به ممیز، از سمت راست زیر هم بنویسیم، چه جوابی می‌گیریم؟

رقم ۴ زیر ۵ می‌افتد و ۲ زیر ۳. حاصل می‌شود ۱/۵۹، که حتی از ۲/۴ هم کمتر است! جمع دو عدد نمی‌تواند از یکی از آن‌ها کمتر باشد، پس این روش غلط است.

چرا ممیزها زیر هم؟ چون ارزش مکانی باید زیر هم بنشیند: دهم زیر دهم و صدم زیر صدم. ممیز مثل خط جداکنندهٔ یکان و دهم است و وقتی ممیزها زیر هم باشند، همهٔ رقم‌ها درست زیر هم می‌افتند.

مثال ۲. (با نوار) علی تا مدرسه ۱/۸ کیلومتر و از مدرسه تا مغازه ۰/۷۵ کیلومتر راه می‌رود. کل راه چقدر است؟ حدوداً چقدر می‌شود؟ ۱/۸ نزدیک ۲ است و ۰/۷۵ نزدیک ۱، پس حدود ۳ کیلومتر. حالا نوار را بکش:

۱/۸ کیلومتر ۰/۷۵ کیلومتر
تا مدرسه تا مغازه

جمع کل ؟ است:

    1 . 8 0
  + 0 . 7 5
  ---------
    2 . 5 5

کل راه کیلومتر است. با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۲/۵۵ به ۳ نزدیک است.

مثال ۳. عدد کامل هم ممیز دارد؛ فقط دیده نمی‌شود. : عدد ۱۲ را بنویس.

   12 . 0 0
  +  4 . 3 7
  ----------
   16 . 3 7

مثال ۴. (تا هزارم) . تخمین: . عدد ۱/۸ را بنویس تا هر دو سه رقم اعشار داشته باشند:

    3 . 2 5 6
  + 1 . 8 0 0
  -----------
    5 . 0 5 6

هزارم: ۶، صدم: ۵، دهم: دهم، یعنی ۰ دهم و ۱ یکان که به یکان‌ها می‌رود. یکان: . حاصل و با تخمین ۵ می‌خواند.

یک کار را چند جور می‌شود کرد#

را دو جور حساب کنیم:

  • ستونی: .
  • ذهنی: ۲/۹ نزدیک ۳ است. . چون ۳ را ۰/۱ بیشتر گرفتیم، روی محور یک‌دهم عقب می‌رویم: ۶/۷.

راه دوم برای عددهایی که نزدیک یک عدد کامل‌اند سریع‌تر است.

🧠 ترفند: اگر یکی از دو عدد کمی کمتر از یک عدد گرد است، آن را گرد کن، جمع کن و بعد به‌اندازهٔ اختلاف عقب برو. دلیلش این است که به‌اندازهٔ اختلاف، بیشتر جمع کرده‌ایم. (بعد از فهمیدن ستونی به‌کار ببر، نه به‌جای آن.)

جمع‌های تقریبی#

گاهی فقط تقریب لازم است. هر عدد را به نزدیک‌ترین عدد کامل گرد کن: . جواب دقیق هم است. این کار کمک می‌کند اشتباه ممیز را زود بفهمی. اگر جواب دقیقت یا شده بود، می‌فهمیدی چیزی غلط است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل را حساب کن.
۲جواب تقریبی (با گرد کردن به عدد کامل) کدام است؟
۳حاصل را حساب کن.
۴یک چوب متر و چوب دیگر متر است. اگر آن‌ها را پشت هم بگذاریم، چند متر می‌شود؟
۵برای جمع کدام کار درست است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حساب کن: (الف) ، (ب) ، (پ) ، (ت) .

نیما در سه روز کیلومتر، کیلومتر و کیلومتر دوید. اول حدس بزن کل چقدر است، بعد دقیق حساب کن.

حاصل را ذهنی حساب کن (با گرد کردن) و بعد دقیق بررسی کن.

جای خالی را پر کن: (الف) ، (ب) .

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه: «عددها را از راست زیر هم می‌نویسم: پس .»

ممیزها زیر هم نیستند، پس دهم با صدم جمع شده است. جواب ۲/۶۹ حتی از ۳/۴ هم کمتر شده؛ ولی جمع دو عدد باید از هر کدام بیشتر باشد.

درست.

اشتباه

۷ دهم و ۵ دهم، ۱۲ دهم می‌شود، نه ۱۲ صدم. ۱۰ دهم یک واحد کامل است.

درست.

اشتباه

عدد کامل ۵ یکان دارد و ۰/۳ دهم. یکان با دهم جمع نمی‌شود؛ کنار هم می‌نشینند.

درست.

فراتر از کتابچرا کامپیوتر ⁦۰/۱ + ۰/۲⁩ را گاهی دقیق حساب نمی‌کند؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

اگر در برنامه‌نویسی پایتون بنویسی 0.1 + 0.2، جواب 0.30000000000000004 می‌شود، نه دقیقاً 0.3! دلیلش این است که کامپیوتر عددها را با صفر و یک (دودویی) نگه می‌دارد. همان‌طور که در سیستم ده‌دهی هرگز تمام نمی‌شود ()، ۰/۱ هم در سیستم دودویی تمام نمی‌شود، پس کامپیوتر نزدیک‌ترین عدد ممکن را نگه می‌دارد. خطا خیلی کوچک است، ولی برنامه‌نویس‌ها می‌دانند که برای مقایسهٔ دو عدد اعشاری نباید همیشه از «برابر است» استفاده کنند، بلکه باید ببینند اختلافشان خیلی کوچک است یا نه. اگر دوست داری با عددهای حسگرها برنامه بنویسی، دورهٔ آیرو را ببین.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳تفریق عددهای اعشاری

این درس: صفحه‌های ۱۴۳ تا ۱۴۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • ⁦۵۰۰ − ۳۷⁩ چند است؟
  • ۱ متر چند سانتی‌متر است؟ پس چه می‌شود؟ ⁦(۱۰۰ − ۳۵⁩ را حساب کن.)

جواب: . و ۱ متر ۱۰۰ سانتی‌متر است، سانتی‌متر، یعنی .

تفریق یعنی «چقدر مانده؟» یا «چقدر فاصله است؟»#

تفریق را دو جور می‌شود دید: از یک مقدار چیزی کم کنیم، یا ببینیم دو عدد چقدر با هم فاصله دارند. هر دو یکی‌اند.

روی محور: یعنی از ۲/۳۵ تا ۵ چقدر فاصله است. اول تا عدد گرد ۳ برو، بعد تا ۵:

فاصله است.

تفریق ستونی#

همان قاعدهٔ جمع: ممیزها زیر هم و جای خالی با صفر.

قبل از حساب، حدس بزن: حدوداً چقدر است؟ ۲/۳۵ نزدیک ۲ است. ، و چون ۲ را کمتر از ۲/۳۵ گرفتیم، جواب کمی کمتر از ۳ است.

    5 . 0 0
  - 2 . 3 5
  ---------
    2 . 6 5

از راست: ⁦۰ − ۵⁩ نمی‌شود. از ستون دهم قرض می‌گیریم: دهم ۰ هم ندارد، پس از یکان ۱ واحد می‌گیریم که ۱۰ دهم می‌شود و از آن ۱ دهم به صدم می‌دهیم. حالا: صدم، دهم، یکان. حاصل . با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی کمتر از ۳.

بررسی با جمع: . درست است. هر تفریق را می‌شود با یک جمع امتحان کرد.

مثال ۲. (با نوار) تختهٔ ۳/۲ متری را می‌بریم و ۱/۴۵ متر آن را برمی‌داریم. چقدر می‌ماند؟ حدوداً: متر.

نوار کل تخته ۳/۲ متر است و دو تکه دارد:

۱/۴۵ متر ؟ متر
برداشته‌شده مانده
    3 . 2 0
  - 1 . 4 5
  ---------
    1 . 7 5

مانده متر. با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۱/۷۵ نزدیک ۲ است. بررسی: .

مثال ۳. (تا هزارم) . صفر اضافه کن: . می‌شود این را با هزارم‌ها هم دید: ۹۰۰ هزارم منهای ۳۷۵ هزارم.

    0 . 9 0 0
  - 0 . 3 7 5
  -----------
    0 . 5 2 5

هزارم، یعنی . بررسی: .

یک کار را دو جور#

را دو جور حساب کنیم:

  • ستونی: .
  • ذهنی: ۳/۹۸ دو صدم کمتر از ۴ است. ، اما ۴ تا کم کردیم و باید ۲ صدم کمتر کم می‌کردیم، پس ۲ صدم برمی‌گردانیم: .

🧠 ترفند: اگر عدد دوم کمی کمتر از یک عدد گرد است، با آن عدد گرد تفریق کن و اختلاف را به جواب اضافه کن. (چون بیشتر کم کرده‌ایم.)

قبل از ادامه، حدس بزن: چند است؟ کمتر از ۰/۹ یا بیشتر؟

یک واحد ۱۰۰ تا یک‌صدم دارد. یکی از آن‌ها را برمی‌داریم و ۹۹ صدم می‌ماند: ، که از ۰/۹ بیشتر است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل را حساب کن.
۲حاصل را حساب کن.
۳حاصل کدام است؟
۴در بطری لیتر آب بود و لیتر آن را نوشیدیم. چند لیتر مانده است؟
۵می‌دانیم . برای بررسی با جمع، کدام را حساب کنیم؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حساب کن: (الف) ، (ب) ، (پ) ، (ت) .

مخزنی ۲۰ لیتر آب دارد. روز اول لیتر مصرف شد. چند لیتر مانده؟ (نوار بکش و حدس بزن.)

یک کیسهٔ شکر ۵ کیلوگرم است. کیلوگرم برای کیک و کیلوگرم برای چای مصرف شد. چقدر مانده است؟ دو راه نشان بده.

جای خالی را پر کن: (الف) ، (ب) .

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

فقط بخش صحیح تفریق شده () و ۰/۳۵ بدون تغییر نوشته شده، ولی ۰/۳۵ هم باید از ۵ کم شود.

درست.

اشتباه (« و »)

در هر ستون، عدد کوچک‌تر را از بزرگ‌تر کم نکن. دهم‌ها نمی‌شود و باید قرض بگیری.

درست دهم و یکان: .

اشتباه

کسی که این را نوشته، هر رقم را جدا از ۱۰ کم کرده: و . ولی ۱ برابر ۱۰۰ صدم است و باید صدم را حساب کرد.

درست.

فراتر از کتاببرندهٔ مسابقه را اختلاف چند صدم ثانیه تعیین می‌کندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در بعضی مسابقه‌های دوی سرعت، دو دونده با اختلاف چند صدم ثانیه به خط پایان می‌رسند. زمان را با دوربین و حسگرهای بسیار دقیق می‌سنجند و بعد زمان‌ها را از هم کم می‌کنند تا ببینند چه کسی جلوتر بوده است. ۰/۰۱ ثانیه هم برای مدال کافی است. همین تفریق در علم هم هست: دانشمندان اندازه‌گیری‌شان را از اندازهٔ استاندارد کم می‌کنند تا بدانند خطا چقدر است. ربات‌ها هم همین کار را می‌کنند: برنامهٔ ربات «خطا» را از تفریق عدد هدف و عدد اندازه‌گیری‌شده به‌دست می‌آورد و موتور را به‌اندازهٔ همان خطا می‌چرخاند. اگر دوست داری ببینی در برنامهٔ ربات چطور خطا حساب می‌شود، به دورهٔ آیرو سر بزن.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴ضرب عددهای اعشاری

این درس: صفحه‌های ۱۴۷ تا ۱۵۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • ⁦۴۵ × ۱۰⁩ و ⁦۴۵ × ۱۰۰⁩ چند است؟
  • چند می‌شود؟

جواب: ۴۵۰ و ۴۵۰۰. و .

ضرب در ۱۰، ۱۰۰ و ۱۰۰۰#

در ضرب در ۱۰، هر رقم یک مرتبه بزرگ‌تر می‌شود. پس ۳ دهم می‌شود ۳ یکان و ۴ صدم می‌شود ۴ دهم؛ یعنی رقم‌ها یک جا به چپ می‌روند. به عبارت ساده‌تر، ممیز یک جا به راست می‌رود:

3.45 x 10   = 34.5
3.45 x 100  = 345
3.45 x 1000 = 3450

🧠 ترفند: در ضرب در ۱۰، ۱۰۰ یا ۱۰۰۰، ممیز به‌اندازهٔ تعداد صفرها به راست می‌رود؛ اگر رقم نماند، صفر می‌گذاریم. دلیلش این است که هر ضرب در ۱۰ همهٔ رقم‌ها را یک مرتبه بزرگ‌تر می‌کند. (این قاعده فقط برای ضرب در ۱۰، ۱۰۰ و ۱۰۰۰ است.)

ضرب در عدد کامل: جمع تکراری#

برای کادوپیچی، ۴ تکه روبان می‌بُریم که هر کدام متر است. روی هم چند متر روبان لازم است؟ اول نوار:

۰/۴۵ ۰/۴۵ ۰/۴۵ ۰/۴۵
✔ ✔ ✔ ✔

مجموع ؟ متر است. حدوداً: هر تکه کمی کمتر از نیم متر است، پس روی هم کمی کمتر از ۲ متر. : ۴۵ صدم ضرب در ۴ می‌شود ۱۸۰ صدم، یعنی متر. با حدسمان می‌خواند؟ بله. روی محور هم ۴ جهش به اندازهٔ ۰/۴۵ می‌شود: .

ضرب دو عدد اعشاری با شکل#

قبل از ادامه، حدس بزن: بزرگ‌تر از ۰/۳ است یا کوچک‌تر؟

یک مربع یک‌متری را ۱۰ ردیف و ۱۰ ستون می‌کنیم. هر خانه است. مستطیلی را که ۰/۴ بلندی و ۰/۳ پهنا دارد، رنگ می‌کنیم: ۴ ردیف و ۳ ستون.

۱۲ خانهٔ رنگی داریم و هر خانه ۰/۰۱ است. پس . این از هر دو عدد کوچک‌تر است. حدست درست بود؟ (با کسر هم همین می‌شود: .)

قاعدهٔ ضرب اعشاری‌ها#

۱. ممیزها را فراموش کن و عددها را مثل عددهای کامل ضرب کن. ۲. در حاصل، از راست به‌اندازهٔ مجموع تعداد رقم‌های اعشاریِ عامل‌ها رقم جدا کن و ممیز بگذار.

به عددهایی که در هم ضرب می‌شوند عامل‌های ضرب و به جواب حاصل ضرب می‌گوییم.

مثال ۱. . اول تخمین: . حالا دقیق: . عامل‌ها روی هم ۲ رقم اعشار دارند ()، پس . با حدس ۱۵ می‌خواند.

مثال ۲. . اول . تعداد رقم‌های اعشاری است، اما ۶ فقط یک رقم دارد، پس دو صفر جلویش می‌گذاریم: .

مثال ۳. : و ۳ رقم اعشار: .

چرا قاعده درست است؟ (جدول ضرب)#

را به چهار قسمت تقسیم می‌کنیم. هر عدد را به یکان و دهم جدا می‌کنیم: و .

۲ ۰/۴
۱ ۲ ۰/۴
۰/۳ ۰/۶ ۰/۱۲

جمع چهار قسمت: . قاعده هم همین را می‌دهد: و ۲ رقم اعشار: .

یک کار را دو جور#

را ببین:

  • .
  • یا ممیز را فراموش کن: ، و یک رقم اعشار: .

راه دوم سریع‌تر است چون ⁦۲۵ × ۴ = ۱۰۰⁩.

ضرب و بزرگ‌تر یا کوچک‌تر شدن#

ضرب یک عدد در عدد دیگر، آن را بزرگ‌تر می‌کند یا کوچک‌تر؟ بستگی دارد عدد دوم از ۱ کمتر باشد یا بیشتر:

ضرب در مثال نتیجه نسبت به ۸۰
عددی کمتر از ۱ کمتر شد
عدد ۱ برابر ماند
عددی بیشتر از ۱ بیشتر شد

پس «ضرب همیشه بزرگ‌تر می‌کند» درست نیست: ضرب در عددی کوچک‌تر از ۱ آن را کوچک‌تر می‌کند.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل چند است؟
۲حاصل چند است؟
۳حاصل کدام است؟
۴هر بسته کیلوگرم است. ۷ بسته چند کیلوگرم می‌شود؟
۵کدام ضرب حاصلش از ۳۶ کمتر است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حساب کن: (الف) ، (ب) ، (پ) ، (ت) .

حاصل را اول تخمین بزن، بعد دقیق حساب کن و یک راه دیگر هم نشان بده.

یک مستطیل متر طول و متر عرض دارد. مساحتش چقدر است؟ (مساحت مستطیل = طول × عرض)

می‌دانیم . بدون حساب کردن دوباره، حاصل این‌ها را بنویس: (الف) (ب) (پ) .

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه

⁦۳ × ۴ = ۱۲⁩ درست است، ولی جای ممیز را غلط گذاشته‌ای. هر عامل ۱ رقم اعشار دارد، پس جواب ۲ رقم اعشار دارد.

درست.

اشتباه («یک صفر اضافه کردم»)

در ضرب اعشاری، اضافه کردن صفر ارزش عدد را عوض نمی‌کند و ضرب در ۱۰ را انجام نداده‌ای. باید ممیز یک جا به راست برود.

درست.

اشتباه باید از ۷۰ بیشتر شود، چون ضرب بزرگ‌تر می‌کند.

ضرب در عددی کوچک‌تر از ۱، عدد را کوچک‌تر می‌کند. ۰/۸ یعنی ۸ دهمِ ۷۰ را برمی‌داریم، که کمتر از همهٔ ۷۰ است.

درست.

اشتباه: « و پس ».

۷ دهم ضرب در ۳ می‌شود ۲۱ دهم، یعنی ۲ یکان و ۱ دهم؛ این ۲ یکان باید به ۳ یکانِ بقیه اضافه شود. نمی‌شود دو حاصل را کنار هم نوشت.

درست و یک رقم اعشار: .

فراتر از کتابضرب اعشاری در ربات: ولتاژ حسگربرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در یک برد ESP32، وقتی ولتاژ یک پایه را می‌خوانی، عددی بین ۰ تا ۴۰۹۵ می‌گیری که ولتاژ را به‌صورت یک عدد کامل نشان می‌دهد. برای اینکه این عدد را تقریباً به ولتاژ تبدیل کنیم، آن را در ضرب می‌کنیم. مثلاً عدد تقریباً ولت است (کمی بیشتر از نصف ۳/۳). برنامه‌نویس‌ها وقتی در کد چنین فرمولی را می‌نویسند، همان قاعدهٔ ضرب اعشاری را به کار می‌برند و فقط کامپیوتر آن را سریع انجام می‌دهد. این‌طور عددهای اعشاری در دورهٔ آیرو در برنامهٔ ربات‌ها به کار می‌روند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۵

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

چرا در جمع و تفریق اعشاری ممیزها باید زیر هم باشند؟

چون ممیز مرز یکان و دهم است. وقتی ممیزها زیر هم باشند، دهم زیر دهم و صدم زیر صدم می‌افتد و فقط چیزهای هم‌نام را جمع یا کم می‌کنیم. اگر رقم‌ها را از راست زیر هم بنویسی، مثلاً می‌شود که حتی از هم کوچک‌تر است؛ این نشانهٔ غلط بودن است.

۰/۵ با ۰/۵۰ برابر است؟ پس چرا ۰/۰۵ با آن‌ها برابر نیست؟

صفرِ آخرِ بخش اعشاری چیزی را عوض نمی‌کند: ۵ دهم همان ۵۰ صدم است. اما در ۰/۰۵ صفر قبل از ۵ آمده و ۵ را به مرتبهٔ صدم برده است؛ پس ۰/۰۵ یعنی ۵ صدم و کوچک‌تر از ۰/۵ است.

چرا از هر دو عدد کوچک‌تر شد؟

ضرب در عددی کمتر از ۱، یعنی «کسری از آن عدد را برداشتن». ۰/۴ یعنی ۴ دهم، پس یعنی ۴ دهمِ ۰/۳ که کمتر از ۰/۳ است. روی شکل هم دیدیم: ۱۲ خانهٔ ۰/۰۱، یعنی ۰/۱۲.

اگر جواب ضرب اعشاری به چند صفر جلوی ممیز نیاز داشت چه کنم؟

اول ممیزها را فراموش کن و ضرب کن؛ بعد از راست به‌اندازهٔ مجموع رقم‌های اعشار ممیز بگذار. اگر رقم کم آمد، جلوی آن‌ها صفر بگذار: می‌شود با سه رقم اعشار، یعنی .

فرزندم ۰/۴۵ را بزرگ‌تر از ۰/۵ می‌داند. چطور کمکش کنم؟

از او بخواهید هر دو را با دو رقم اعشار بنویسد: ۰/۴۵ و ۰/۵۰. بعد با یک مربع ۱۰۰ خانه‌ای رنگ کند: ۴۵ خانه یا ۵۰ خانه. دیدن اینکه ۵۰ خانه بیشتر است، از گفتن قاعده مؤثرتر است.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

ابزار رایگان این فصل: ماشین حساب ضرب اعداد بزرگ و تقسیم، قدم‌به‌قدم

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی پنجم: فصل ۱، عددنویسی و الگوها، فصل ۲، کسر، فصل ۳، نسبت، تناسب و درصد، فصل ۴، تقارن و چندضلعی‌ها، فصل ۶، اندازه‌گیری، فصل ۷، آمار و احتمال