آموزش ریاضی دهم · فصل ۳

توان‌های گویا و عبارت‌های جبری، به زبان ساده

مکعب چوبی بزرگی ساخته‌شده از مکعب‌های کوچک که یک گوشه‌اش برداشته شده، یک مکعب کوچک تنها کنارش، کاغذهای مربعی که چند بار چهارتا شده‌اند، پارچ آبی کنار جعبهٔ شیشه‌ای مکعبی هم‌حجم آن، و پازلی چوبی که مکعبی بزرگ را به یک مکعب کوچک‌تر، سه تخته و سه میله تقسیم می‌کند

این فصل رابطهٔ ریشه و توان را کامل می‌کند. اول ریشهٔ سوم، چهارم و پنجم و بعد ریشهٔ ام را می‌بینی و می‌فهمی کی یک عدد ریشه دارد و کی ندارد. بعد معنای توان کسری مثل را از خود قانون‌های توان بیرون می‌کشی. آخر فصل اتحادهای تازه (مکعب دوجمله‌ای، مجموع و تفاضل مکعب‌ها)، تجزیه، ساده کردن عبارت‌های گویا و گویا کردن مخرج کسرهای رادیکالی را یاد می‌گیری.

صفحه‌های ۴۷ تا ۶۸ کتاب۴ درس۳۲ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی ریشهٔ سوم، چهارم و پنجم یک عدد را پیدا کنی یا تخمین بزنی و بگویی کی وجود ندارد.
  • می‌توانی با ویژگی‌های ریشهٔ ام رادیکال‌ها را ساده کنی و بدانی چرا برای زوج است.
  • می‌توانی توان‌های گویا را به رادیکال و برعکس تبدیل کنی و با قانون‌های توان حساب کنی.
  • می‌توانی اتحادهای مکعب دوجمله‌ای و مجموع و تفاضل مکعب‌ها را به کار ببری و عبارت‌ها را تجزیه کنی.
  • می‌توانی عبارت‌های گویا را ساده کنی، بگویی کجا تعریف نشده‌اند و مخرج کسرهای رادیکالی را گویا کنی.

پیش‌نیاز: جذر و ریشهٔ دوم، توان‌های صحیح (شامل توان صفر و منفی)، قدر مطلق، اتحادهای مربع دوجمله‌ای و مزدوج، و تجزیه با فاکتورگیری (ریاضی نهم).

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (۱)، پایهٔ دهم، رشته‌های ریاضی و فیزیک و علوم تجربی»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی دهم کدام درس است؟

درس ۱ریشه و توان

این درس: صفحه‌های ۴۸ تا ۵۳ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • چند است؟ آیا عدد دیگری هم هست که مربعش ۴۹ شود؟ جواب: . بله، هم هست؛ ۴۹ دو ریشهٔ دوم دارد ( و )، ولی نماد فقط مثبتش را نشان می‌دهد.
  • و چندند؟ جواب: و . توانِ فردِ عدد منفی منفی است و توانِ زوجش مثبت.

ریشه و توان: دو روی یک سکه#

با ۶۴ مکعب کوچکِ یکسان (مثل حبه‌های قند) یک مکعب بزرگِ توپُر ساخته‌ایم. در هر ضلعِ مکعب بزرگ چند مکعب کوچک کنار هم است؟ اگر در هر ضلع مکعب باشد، کلِ مکعب‌ها تاست، پس دنبال عددی هستیم که مکعبش ۶۴ شود: ، پس هر ضلع ۴ مکعب دارد. به ۴ ریشهٔ سوم ۶۴ می‌گوییم و می‌نویسیم .

علامت یعنی «هر کدام دیگری را نتیجه می‌دهد». هر تساوی توانی را می‌شود رادیکالی نوشت و برعکس:

برای پیدا کردن ریشهٔ سوم، جدول مکعب‌های کوچک را جلوی چشم داشته باش:

🧠 ترفند: مکعب عددی با یک رقم اعشار، سه رقم اعشار دارد (در ضرب اعشاری رقم‌های اعشار جمع می‌شوند: ). پس برای : رقم‌ها و سه رقم اعشار، یعنی جواب است. شرط: تعداد رقم‌های اعشار مضرب ۳ باشد و رقم‌ها مکعب کامل.

یادآوری ریشهٔ دوم: (برای ) عدد نامنفیای است که مربعش است. هر عدد مثبت دو ریشهٔ دوم دارد: و (مثلاً ۹ دو ریشهٔ دوم دارد: و ) و عدد منفی ریشهٔ دوم ندارد، چون مربع هیچ عددی منفی نیست.

ریشهٔ سوم فرق دارد: هر عدد حقیقی دقیقاً یک ریشهٔ سوم دارد و علامتش همان علامت خود عدد است. دلیل: مکعب عدد مثبت مثبت است و مکعب عدد منفی منفی، پس عدد منفی هم ریشهٔ سوم (منفی) دارد.

تخمین ریشه‌ها#

بیشتر عددها ریشهٔ سوم «رُند» ندارند. عددی گنگ است، ولی می‌شود جایش را پیدا کرد.

مثال ۱. را با یک رقم اعشار تخمین بزن.

مکعب‌های نزدیک را از جدول بردار: و . روی محور:

قبل از ادامه، حدس بزن: به ۳ نزدیک‌تر است یا به ۴؟

  1. چون ، پس .
  2. فاصلهٔ ۵۰ تا ۲۷ برابر ۲۳ است و تا ۶۴ برابر ۱۴. پس ۵۰ به ۶۴ نزدیک‌تر است و جواب به ۴ نزدیک‌تر. امتحان: و .
  3. ۵۰ بین این دو است و به خیلی نزدیک‌تر، پس . با حدسمان می‌خواند؟ بله، به ۴ نزدیک‌تر است.

همین روش برای ریشهٔ دوم: ، و ، ؛ ۵۵ به نزدیک‌تر است، پس .

نماد مقدار دقیق است و مقدار تقریبی. در حساب‌های دقیق رادیکال را نگه می‌داریم و در کاربردها (مثلاً بریدن چوب) از مقدار تقریبی استفاده می‌کنیم.

ریشه‌های چهارم و پنجم#

همین فکر برای توان‌های دیگر هم کار می‌کند.

ریشهٔ چهارم. عددی که توان چهارمش است. چون و ، عدد ۸۱ دو ریشهٔ چهارم دارد: و . عدد منفی ریشهٔ چهارم ندارد، چون توان چهارم هر عددی نامنفی است. پس رفتار ریشهٔ چهارم مثل ریشهٔ دوم است:

  • هر عدد مثبت دو ریشهٔ چهارم قرینه دارد؛ ریشهٔ مثبت را با نشان می‌دهیم: و ریشه‌های چهارم ۲۵۶ عددهای و هستند.
  • صفر یک ریشهٔ چهارم دارد: صفر.
  • عدد منفی ریشهٔ چهارم ندارد: تعریف نشده است.

ریشهٔ پنجم. رفتارش مثل ریشهٔ سوم است: هر عدد دقیقاً یک ریشهٔ پنجم دارد، هم‌علامت با خودش. و چون .

مقایسهٔ یک عدد با توان‌ها و ریشه‌هایش#

آیا توان رساندن همیشه عدد را بزرگ‌تر می‌کند؟ نه!

مثال ۲. را در نظر بگیر: و ، یعنی هر توان کوچک‌ترش کرد. در مقابل ، پس ریشه گرفتن عددهای بین ۰ و ۱ را بزرگ‌تر می‌کند. خلاصه:

  • اگر : و و .
  • اگر : و .

دلیل: ضرب کردن در عددی کمتر از ۱ (مثل نصف کردن) کوچک می‌کند و ضرب در عدد بیشتر از ۱ بزرگ.

و عددهای منفی؟ را بگیر: و . روی محور:

پس اینجا : مکعب به صفر نزدیک‌تر شد، یعنی بزرگ‌تر از خود . ولی برای : که از کوچک‌تر است. قاعده:

  • توانِ زوجِ عدد منفی مثبت است، پس همیشه از خود عدد بزرگ‌تر است.
  • برای توانِ فرد، اول اندازه‌ها را مثل عددهای مثبت مقایسه کن؛ بعد یادت باشد که بین دو عدد منفی، آنکه اندازه‌اش بزرگ‌تر است کوچک‌تر است.

چه عددهایی با ریشهٔ سومشان برابرند؟ یعنی ، و این فقط برای ، و درست است.

حالا تو: و ریشه‌های چهارم ۱۲۹۶ را بنویس. جواب: ؛ و و .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل چند است؟
۲کدام عبارت درست است؟
۳ بین کدام دو عدد صحیح متوالی است؟
۴اگر ، کدام ترتیب درست است؟
۵کدام مقایسه درست است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

هر تساوی را به شکل دیگرش (توانی یا رادیکالی) بنویس: الف) ب) پ)

را با یک رقم اعشار تخمین بزن.

۲۰۰ مکعب کوچک یکسان داریم و می‌خواهیم با آن‌ها بزرگ‌ترین مکعبِ توپُرِ ممکن را بسازیم. در هر ضلعِ آن چند مکعب کوچک است و چند مکعب اضافه می‌ماند؟

بدون ماشین حساب، از کوچک به بزرگ مرتب کن: ، ، ، .

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه تعریف نشده است، چون زیر رادیکال منفی است.

این قاعده فقط برای ریشه‌های زوج (دوم، چهارم، …) است. ، پس ریشهٔ سوم وجود دارد.

درست.

اشتباهریشه‌های چهارم ۲۵۶ فقط عدد ۴ است.

هم درست است. نماد فقط ریشهٔ مثبت را نشان می‌دهد.

درست۲۵۶ دو ریشهٔ چهارم دارد: و .

اشتباه«توان رساندن همیشه عدد را بزرگ‌تر می‌کند، پس .»

ضرب در عددی کمتر از یک کوچک می‌کند: .

درستبرای : .

فراتر از کتابریشهٔ سوم در دنیای واقعی: از توپ تا صدابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

هر جا حجم معلوم باشد و اندازهٔ خطی بخواهیم، ریشهٔ سوم ظاهر می‌شود. اگر بخواهی توپی بسازی که حجمش دو برابر توپ قبلی باشد، شعاعش فقط برابر می‌شود، نه دو برابر. برای همین است که بادکنکی که فقط کمی بزرگ‌تر به نظر می‌رسد، خیلی بیشتر هوا در خودش جا داده است.

یونانی‌ها مسئلهٔ معروفی داشتند به اسم «دو برابر کردن مکعب»: فقط با خط‌کش و پرگار، ضلع مکعبی را بساز که حجمش دو برابر مکعب داده‌شده باشد. یعنی طول را رسم کن. دو هزار سال بعد ثابت شد این کار ممکن نیست؛ با خط‌کش و پرگار فقط می‌شود جذرها را ساخت، نه ریشهٔ سوم.

در موسیقی هم ریشه‌ها هستند: در گام دوازده‌نیم‌پرده‌ای، فرکانس هر نت برابر نت قبلی است تا بعد از ۱۲ نیم‌پرده فرکانس دقیقاً دو برابر شود. فرکانس چیست؟

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲ریشهٔ nام

این درس: صفحه‌های ۵۴ تا ۵۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • و چندند؟ جواب: هر دو . قدر مطلق، فاصلهٔ عدد از صفر است و هیچ‌وقت منفی نیست.
  • را ساده کن و را حساب کن. جواب: ؛ و ، درست مثل .
  • چند است؟ جواب: ، چون .

تعریف ریشهٔ ام#

در درس قبل ریشه‌های دوم تا پنجم را دیدی. حالا همه را با یک تعریف می‌گوییم. اگر عددی طبیعی باشد:

اگر ، می‌گوییم یک ریشهٔ ام عدد است. مثلاً ریشهٔ ششم است، چون . ( را فرجهٔ رادیکال هم می‌گویند.)

همه‌چیز به زوج یا فرد بودن بستگی دارد، چون توانِ زوج هر عددی نامنفی است ولی توان فرد علامت را نگه می‌دارد:

زوج دو ریشه: و یک ریشه: ریشه ندارد
فرد یک ریشهٔ مثبت یک ریشه: یک ریشهٔ منفی

مثال برای ۷۲۹: ریشه‌های ششم و ، ریشهٔ سوم (فقط یکی)، ریشه‌های دوم و . و برای : ریشهٔ سوم ، ولی ریشهٔ دوم، چهارم و ششم ندارد.

قرارداد: وقتی را با زوج می‌نویسیم، فرض می‌کنیم و منظورمان ریشهٔ نامنفی است. پس (نه )، و هر جا نوشته شود یعنی .

ویژگی‌های ریشهٔ ام#

۱. ضرب و تقسیم. اگر زوج است و اگر فرد است هر و :

دلیل اولی: اگر و ، آن‌وقت ، پس ریشهٔ ام است.

مثال ۱ (ساده کردن). عامل‌هایی را بیرون بکش که توان ام کامل‌اند:

🧠 ترفند: برای ساده کردن، عدد زیر رادیکال را بر توان‌های کامل امتحان کن و از بزرگ‌ترین شروع کن (برای فرجهٔ ۳: ، ، ، ، ). اگر با یک عامل کوچک‌تر شروع کنی هم آخرش درست می‌شود، فقط دو بار کار می‌کنی: ، ولی با یک‌باره: .

جمع رادیکال‌ها. رادیکال‌هایی که فرجه و زیر رادیکالشان یکی است، مثل جمله‌های متشابه جمع و تفریق می‌شوند: . ولی (فرجهٔ متفاوت) یا (زیر رادیکال متفاوت) دیگر ساده نمی‌شوند.

مثال ۲. را ساده کن.

حدوداً چقدر می‌شود؟ کمی کمتر از است، پس کمی کمتر از ۳ است؛ بین و است، پس بین ۴ و ۵ است. جمع: حدود ۷.

  1. ، پس .
  2. ، پس .
  3. حالا هر دو دارند: .
  4. با حدسمان می‌خواند؟ کمی بیشتر از است ()، پس کمی بیشتر از ۷ است. بله.

۲. رادیکالِ توان و توانِ رادیکال.

(هر جا تعریف شده باشد.) ولی برعکسش ظریف است.

قبل از ادامه، حدس بزن: برابر است یا ؟

قدم‌به‌قدم حساب کن: و . پس جواب است، نه . یعنی توان و ریشه همیشه همدیگر را خنثی نمی‌کنند:

  • اگر فرد باشد:
  • اگر زوج باشد:

چرا قدر مطلق؟ چون طبق قرارداد ریشهٔ زوج نامنفی است، و همیشه نامنفی است: برای خود و برای قرینهٔ آن. ولی برای فرجهٔ فرد علامت حفظ می‌شود: .

۳. توانِ زیر رادیکال. (اگر زوج است، ). این کار حساب را آسان می‌کند: به‌جای حساب .

مثال ۳. حاصل را پیدا کن.

  1. ، پس .
  2. فرجه زوج است: .
  3. .
  4. حاصل: .

چیزی که درست نیست#

رادیکال روی جمع پخش نمی‌شود: ولی . پس در حالت کلی .

حالا تو: را ساده کن. جواب: .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱عدد چند ریشهٔ ششم دارد؟
۲حاصل کدام است؟
۳ساده‌شدهٔ کدام است؟
۴حاصل چند است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

ساده کن: الف) ب) پ)

حاصل را پیدا کن.

حاصل را حساب کن.

حاصل را به ساده‌ترین شکل بنویس.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

جذر طبق قرارداد نامنفی است. و .

درست؛ برای هر فرجهٔ زوج .

اشتباه

رادیکال روی جمع پخش نمی‌شود، فقط روی ضرب و تقسیم. ولی .

درست (تقریباً )؛ ولی درست است.

اشتباه

برای فرجهٔ زوج، قانون ضرب فقط برای عددهای نامنفی برقرار است. اصلاً تعریف نشده که بشود ضربش کرد.

درستعبارت تعریف نشده است.

فراتر از کتابچرا قرارداد «ریشهٔ نامنفی»؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

شاید بپرسی چرا ریاضی‌دان‌ها اصرار دارند فقط باشد و نه . جواب: نماد باید یک مقدار بدهد تا بشود با آن حساب کرد. اگر گاهی و گاهی بود، عبارتی مثل می‌توانست ، یا باشد. پس یک ریشه را «ریشهٔ اصلی» انتخاب کردند و ریشهٔ دیگر را با علامت منفی جلوی رادیکال نشان می‌دهند.

ماشین حساب‌ها و زبان‌های برنامه‌نویسی هم همین قرارداد را دارند. در پایتون 9 ** 0.5 جواب 3.0 می‌دهد. ولی چیز جالبی هم هست: (-8) ** (1/3) در پایتون عدد نمی‌دهد! جوابش یک «عدد مختلط» است، چون پایتون توان کسری عدد منفی را در دنیای عددهای مختلط حساب می‌کند؛ عددهایی که در آن‌ها ریشهٔ دوم هم وجود دارد. این دقیقاً دلیلی است که در درس بعد توان گویا را فقط برای پایه‌های مثبت تعریف می‌کنیم. برنامه‌نویسی پایتون را در سرنخ یاد می‌گیری.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳توان‌های گویا

این درس: صفحه‌های ۵۹ تا ۶۱ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • و را به صورت یک توان بنویس. جواب: (در ضرب هم‌پایه، توان‌ها جمع می‌شوند) و (در توانِ توان، توان‌ها ضرب می‌شوند).
  • و چندند؟ جواب: (توان منفی یعنی وارون) و .

توان کسری چه معنایی دارد؟#

خمیری که مخمر دارد هر یک ساعت ۹ برابر حجم می‌شود (فرض کن آهنگ رشدش ثابت است). بعد از ۲ ساعت برابر شده. بعد از نیم ساعت چند برابر شده؟ اگر جواب را با توان بنویسیم، برابر.

قبل از ادامه، حدس بزن: بعد از نیم ساعت، خمیر نصفِ ۹، یعنی برابر شده؟

حساب کنیم. اگر در هر نیم ساعت برابر شود، در دو نیم ساعتِ پشت سر هم برابر می‌شود و این باید همان ۹ برابرِ یک ساعت باشد. پس و . حدس غلط بود: ، نه ۹.

از قبل می‌دانی ، و برای : و . ولی این تعریفِ «چند بار ضرب» برای کار نمی‌کند: «نصف بار ۹ را در خودش ضرب کن» معنایی ندارد. پس باید تعریفش کنیم، و بهترین تعریف آن است که قانون‌های توان را خراب نکند.

با قانون ضرب شروع کنیم: . اگر بخواهیم این قانون برای کسرها هم درست بماند، باید باشد. پس عددی است که ضربش در خودش ۲۵ می‌شود، یعنی . به همین ترتیب ، پس عددی است که مکعبش ۸ است: .

همین را با قانون هم می‌بینیم: اگر بخواهیم درست بماند، باید عدد مثبتی باشد که مربعش ۹ است، یعنی .

تعریف#

برای عدد مثبت و عددهای طبیعی و :

مخرجِ کسرِ توان فرجه است و صورتش توان.

🧠 ترفند: برای حساب ذهنی، اول ریشه بگیر بعد توان برسان. هر دو ترتیب یک جواب می‌دهند (چون )، ولی این‌طوری عددها کوچک می‌مانند. شرط: .

راه اول و راه دوم برای : توان اول: ؛ ریشه اول: . دومی سریع‌تر است، چون مکعب ۶۴ را لازم نیست به خاطر بیاوری.

مثال ۱.

چرا فقط پایهٔ مثبت؟ اگر پایهٔ منفی را اجازه بدهیم، تناقض پیش می‌آید: باید باشد، ولی و . یک عدد نمی‌تواند هم باشد هم . برای همین در این فصل همیشه پایهٔ توان گویا را مثبت می‌گیریم.

قانون‌های توان، همان قانون‌های قبلی#

برای و و گویا:

  • و

قدرت توان گویا این است که رادیکال‌های با فرجه‌های مختلف را می‌شود با هم ضرب کرد.

مثال ۲. را به صورت یک رادیکال بنویس.

حدوداً چقدر می‌شود؟ و ، پس حاصل‌ضرب حدود .

  1. به توان گویا: .
  2. توان‌ها جمع می‌شوند: ، پس .
  3. به رادیکال: .

با حدسمان می‌خواند؟ که نزدیک ۳۲ است، پس کمی کمتر از است. بله.

مثال ۳ (رادیکال تودرتو). . به‌طور کلی .

مثال ۴ (ساده کردن فرجه). (برای ). به همین ترتیب .

مثال ۵. حاصل را پیدا کن.

  1. ، ، .
  2. .
  3. راه دوم با پایهٔ ۲: .

حالا تو: را حساب کن. جواب: .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل چند است؟
۲حاصل کدام است؟
۳ (با ) به صورت توان گویا کدام است؟
۴ برابر کدام است؟
۵حاصل چند است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حاصل‌ها را پیدا کن: الف) ب) پ)

را به صورت یک رادیکال ساده بنویس.

عبارت را (با ) ساده کن.

را به صورت توانی از ۲ بنویس و ساده کن.

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه

توان کسری یعنی ریشه، نه ضرب پایه در کسر.

درست.

اشتباه

توان منفی یعنی وارون، نه منفی کردن عدد. حاصل توان پایهٔ مثبت هیچ‌وقت منفی نیست.

درست.

اشتباه

فرجه مخرج کسر توان است، نه صورت آن.

درست.

اشتباه

در ضربِ توان‌های هم‌پایه، توان‌ها جمع می‌شوند. ضرب توان‌ها برای «توانِ توان» است: .

درست.

فراتر از کتابتوان‌های غیرصحیح در طبیعت و فناوریبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

توان‌های کسری فقط تمرین کتاب نیستند. «قانون سوم کپلر» می‌گوید مدت یک دور گردش سیاره به دور خورشید با فاصلهٔ آن به توان متناسب است. مریخ حدود برابر زمین از خورشید دور است، پس سالش حدود سال زمینی طول می‌کشد؛ همان چیزی که منجم‌ها اندازه گرفته‌اند.

در زیست‌شناسی هم انرژی‌ای که یک جانور در روز مصرف می‌کند تقریباً با جرمش به توان رشد می‌کند. فیل ده‌هزار برابر موش وزن دارد ولی فقط حدود هزار برابر انرژی مصرف می‌کند ().

و وقتی صفحه‌نمایش گوشی رنگ‌ها را نشان می‌دهد، روشنایی هر پیکسل با عددی به توان حدود تنظیم می‌شود (اصلاح گاما) تا چشم ما تغییرها را یکنواخت ببیند. در توان صفر و توان منفی دلیل قانون‌های پایه‌ای توان را هم ببین.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴عبارت‌های جبری

این درس: صفحه‌های ۶۲ تا ۶۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • را باز کن. جواب: (مربع اولی، دو برابر حاصل‌ضرب، مربع دومی).
  • را تجزیه کن. جواب: (اتحاد مزدوج).
  • را تجزیه کن. جواب: ؛ دو عدد پیدا کن که جمعشان ۵ و ضربشان ۶ باشد (اتحاد جملهٔ مشترک).

اتحادهای سال قبل#

اتحاد تساوی‌ای جبری است که به ازای همهٔ مقدارهای متغیرها درست است. از ریاضی نهم این‌ها را داری:

  • و
  • (اتحاد مزدوج)
  • (اتحاد جملهٔ مشترک)

اتحادها میان‌بُر حساب هم هستند: .

اتحاد مکعب دوجمله‌ای#

قبل از ادامه، حدس بزن: آیا است؟ با و امتحان کن.

یعنی ، یعنی . هر جملهٔ پرانتز اول را در هر جملهٔ پرانتز دوم ضرب کن؛ جدول ضرب این‌طور است:

شش خانه را جمع کن و جمله‌های متشابه را کنار هم بگذار: و :

جواب حدس: نه. با : ولی . شش تای گم‌شده همان جمله‌های وسط هستند.

اگر به‌جای عبارت بگذاری (توان‌های فرد علامت را نگه می‌دارند):

مثال ۱. را باز کن. اینجا و :

مثال ۲ (میان‌بُر عددی). چند است؟

حدوداً چقدر می‌شود؟ ، پس کمی کمتر از ۸۰۰۰.

با و : . با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی کمتر از ۸۰۰۰ است.

راه دوم: و . راه دوم هم کوتاه است، ولی اتحاد برای عددهایی مثل یا که ضرب مستقیمشان طولانی است بهتر کار می‌کند.

مجموع و تفاضل مکعب‌ها#

حاصل‌ضرب‌های زیر را خودت باز کن تا ببینی جمله‌های وسط خط می‌خورند:

مثلاً اولی را با جدول ضرب ببین:

با و با خط می‌خورند و فقط می‌ماند. (این اتحادها را گاهی «چاق و لاغر» می‌نامند: پرانتز دوجمله‌ای لاغر و سه‌جمله‌ای چاق.)

🧠 ترفند: علامت‌ها: علامت پرانتز لاغر همان علامت وسط است، علامت در پرانتز چاق برعکس آن، و و همیشه مثبت. دلیل: فقط با علامت برعکسِ جمله‌های وسط (جدول بالا) خط می‌خورند. این برای هر و درست است.

تجزیه#

تجزیه یعنی نوشتن یک عبارت به صورت حاصل‌ضرب. مثل ، که ۳ و ۵ شمارندههای (مقسوم‌علیه‌های) ۱۵ هستند، در هم و شمارنده‌های هستند. برعکس، می‌گوییم مضرب و مضرب است (مثل ۱۵ که مضرب ۳ است). ابزارهای تجزیه:

  1. فاکتورگیری: .
  2. اتحادها، از جمله مجموع و تفاضل مکعب‌ها.
  3. دسته‌بندی: جمله‌ها را طوری دوتادوتا کنار هم بگذار که عامل مشترک پیدا شود.

مثال ۳.

  • دسته‌بندی:

همیشه تا جایی که می‌شود تجزیه کن: در بعد از قدم اول، هنوز تجزیه می‌شود.

عبارت‌های گویا#

کسری که صورت و مخرجش چندجمله‌ای باشند، عبارت گویا نام دارد؛ مثل . یک عبارت گویا به ازای مقدارهایی که مخرج را صفر می‌کنند تعریف نشده است. اینجا برای و ، پس عبارت برای این دو مقدار تعریف نشده است. ولی عبارت گویا نیست، چون چندجمله‌ای نیست.

ساده کردن: صورت و مخرج را تجزیه کن و عامل‌های مشترک را خط بزن.

مثال ۴. ، به شرط و (عبارت اصلی برای این دو تعریف نشده بود و ساده کردن این را عوض نمی‌کند).

جمع و تفریق: مثل کسرهای عددی، هم‌مخرج کن: .

گویا کردن مخرج#

کسری که مخرجش رادیکال دارد را معمولاً طوری تغییر می‌دهیم که مخرج گویا شود؛ صورت و مخرج را در عبارت مناسبی ضرب می‌کنیم (یعنی کسر را در ۱ ضرب می‌کنیم):

  • یک رادیکال تنها: و (در ضرب کردیم تا زیر رادیکال مکعب کامل شود).
  • دو جمله با جذر: در مزدوج ضرب کن، چون :
  • دو جمله با ریشهٔ سوم: از تفاضل یا مجموع مکعب‌ها استفاده کن. مثال ۵. : اگر و ، مخرج است و . پس صورت و مخرج را در ضرب کن:

حالا تو: را تجزیه کن. جواب: .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل کدام است؟
۲تجزیهٔ کدام است؟
۳عبارت به ازای چند مقدار تعریف نشده است؟
۴مخرج را گویا کن. حاصل کدام است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

تا جایی که ممکن است تجزیه کن: الف) ب)

عبارت را ساده کن و بگو برای چه مقدارهایی تعریف نشده است.

مخرج را گویا کن و ساده کن:

بدون ماشین حساب و با یک اتحاد حساب کن:

حاصل را ساده کن.

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه

توان روی جمع پخش نمی‌شود. با : طرف چپ است و طرف راست .

درست.

اشتباه

در مجموع مکعب‌ها، علامت در پرانتز دوم منفی است. اگر باز کنی، جمله‌های وسط خط نمی‌خورند.

درست.

اشتباه «برای همهٔ ها»

عبارت اصلی در تعریف نشده بود؛ خط زدن عامل این را عوض نمی‌کند.

درست با شرط و .

اشتباه (خط زدن از جمع)

فقط عامل‌های ضربی مشترک خط می‌خورند، نه جمله‌های یک جمع. با : حاصل است، نه .

درست و بیشتر از این ساده نمی‌شود.

فراتر از کتابپازل مکعب و مثلث خیامبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

اتحاد را می‌شود با دست ساخت. مکعبی به ضلع را با دو برش موازی در هر جهت تکه کن (هر ضلع به دو قسمت و ). هشت قطعه به دست می‌آید: یک مکعب بزرگ به حجم ، یک مکعب کوچک به حجم ، سه تخته به ابعاد و سه میله به ابعاد . جمع حجم‌ها همان است. ضریب‌های ۳ یعنی سه قطعهٔ هم‌شکل.\n\nاگر ضریب‌های ، و را زیر هم بنویسی ( و و )، هر عدد جمع دو عددِ بالای خودش است؛ این آرایش را «مثلث خیام» (در اروپا «مثلث پاسکال») می‌نامند و ردیف بعدش ضریب‌های را می‌دهد.\n\nگویا کردن مخرج هم امروز کاربرد دارد: نرم‌افزارهای محاسبات نمادین (مثل کتابخانهٔ SymPy در پایتون) عبارت‌ها را پیش از حساب عددی ساده و گویا می‌کنند تا خطای گرد کردن کمتر شود.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۳

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

فرق ریشهٔ زوج و فرد چیست؟

با فرجهٔ فرد (۳، ۵، …) هر عدد، حتی منفی، دقیقاً یک ریشه دارد: . با فرجهٔ زوج (۲، ۴، …) عدد منفی ریشه ندارد و عدد مثبت دو ریشهٔ قرینه دارد که نماد فقط مثبتش را نشان می‌دهد. دلیل: توان زوج هر عددی نامنفی است.

توان کسری را چطور حساب کنم؟

مخرج کسر فرجهٔ رادیکال است و صورت توان: . اول ریشه بگیر تا عدد کوچک شود، بعد توان برسان: . اگر توان منفی است، آخر کار وارون کن.

چرا برابر است و نه ؟

چون جذر طبق قرارداد نامنفی است. اگر باشد، ، که همان است نه . برای فرجه‌های فرد این مشکل نیست: .

اتحاد چاق و لاغر چیست؟

نام خودمانی اتحادهای مجموع و تفاضل مکعب‌ها: و . پرانتز کوتاه «لاغر» و پرانتز سه‌جمله‌ای «چاق» است. علامت پرانتز لاغر همان علامت اصلی است و علامت برعکس آن.

چرا مخرج را گویا می‌کنیم؟

تا کسر شکل استانداردی داشته باشد و مقایسه و جمع کسرها آسان شود. مثلاً و یک عددند، ولی دومی را راحت‌تر می‌شود با جمع کرد. قبل از ماشین حساب‌ها هم تقسیم بر ۲ خیلی آسان‌تر از تقسیم ۱ بر بود.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی دهم: فصل ۱، مجموعه، الگو و دنباله، فصل ۲، مثلثات، فصل ۴، معادله‌ها و نامعادله‌ها، فصل ۵، تابع، فصل ۶، شمارش، بدون شمردن، فصل ۷، آمار و احتمال