آموزش ریاضی دهم · فصل ۶

شمارش، بدون شمردن، به زبان ساده

قفل رمزدار سه‌چرخه با چرخ‌های بی‌نشان، اسباب‌بازی چوبی درختی که شاخه‌هایش بارها دوشاخه می‌شوند، ردیفی از چهار کاشی چوبی رنگی در یک جاکاشی، کاسه‌ای میوه کنار سبدی که سه میوه از آن را برداشته، و سکوی سه‌پلهٔ خالی با پله‌های نابرابر

چند پلاک خودرو می‌شود ساخت؟ چند رمز چهاررقمی هست؟ به چند روش می‌شود از یک کلاس سه نماینده انتخاب کرد؟ این فصل نشان می‌دهد چطور جواب این سؤال‌ها را بدون فهرست کردن حالت‌ها پیدا کنی. اول دو اصل پایه (جمع و ضرب) را می‌بینی، بعد جایگشت برای وقتی که ترتیب مهم است، و آخر ترکیب برای وقتی که فقط مهم است چه کسانی انتخاب شوند.

صفحه‌های ۱۱۸ تا ۱۴۰ کتاب۳ درس۲۷ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی تشخیص بدهی یک مسئله با اصل جمع حل می‌شود یا اصل ضرب، یا هر دو.
  • می‌توانی تعداد عددها، رمزها و کلمه‌هایی با شرط‌های داده‌شده (تکراری یا غیرتکراری، زوج، رقم صفر) را بشماری.
  • می‌توانی با فاکتوریل کار کنی و تعداد جایگشت‌های شیء و جایگشت‌های تایی از شیء را حساب کنی.
  • می‌توانی تشخیص بدهی ترتیب مهم است یا نه، و بین جایگشت و ترکیب درست انتخاب کنی.
  • می‌توانی مسئله‌های انتخاب کمیته با شرط «دقیقاً» و «حداقل» را حل کنی.

پیش‌نیاز: ضرب و جمع عددهای طبیعی، مجموعه و زیرمجموعه (فصل ۱)، و کمی حوصله برای خواندن دقیق صورت مسئله.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (۱)، پایهٔ دهم، رشته‌های ریاضی و فیزیک و علوم تجربی»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی دهم کدام درس است؟

درس ۱شمارش (اصل جمع و اصل ضرب)

این درس: صفحه‌های ۱۱۹ تا ۱۲۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • آیا یک عدد سه‌رقمی است؟ جواب: نه. صفرِ سمت چپ ارزشی ندارد و این همان عدد دورقمی است. پس در یک عدد چندرقمی، رقم سمت چپ نمی‌تواند ۰ باشد.
  • عددی بر ۵ بخش‌پذیر است، رقم یکانش چه می‌تواند باشد؟ و رقم یکان یک عدد زوج؟ جواب: بخش‌پذیر بر ۵: یکان ۰ یا ۵. زوج: یکان ۰، ۲، ۴، ۶ یا ۸.

چرا «شمردن» همیشه آسان نیست؟#

اگر بپرسند یک قفل سه‌رقمی (هر رقم از ۰ تا ۹) چند رمز ممکن دارد، فهرست کردن ۰۰۰، ۰۰۱، ۰۰۲ و … تا آخر کار درستی است ولی خسته‌کننده. ریاضی دو اصل ساده دارد که جواب را مستقیم می‌دهد.

اصل جمع: «یا این، یا آن»#

امشب می‌خواهی یا فیلم ببینی یا کتاب بخوانی (فقط یکی). سه فیلم و چهار کتاب در اختیار داری. چند انتخاب داری؟ همهٔ انتخاب‌هایت را در یک جدول ببین. هر خانه یک انتخاب است:

فیلم‌ها کتاب‌ها
فیلم ۱ کتاب ۱
فیلم ۲ کتاب ۲
فیلم ۳ کتاب ۳
کتاب ۴

ستون فیلم‌ها ۳ خانه دارد و ستون کتاب‌ها ۴ خانه. هیچ خانه‌ای در هر دو ستون نیست، پس روی هم انتخاب.

اصل جمع: اگر کاری را بتوان به یکی از دو روش جدا انجام داد، به‌طوری که روش اول حالت و روش دوم حالت داشته باشد و هیچ حالتی مشترک نباشد، آن کار حالت دارد. برای چند روش جدا هم همین است: .

سؤالی که باید بپرسی: آیا فقط یکی از روش‌ها انجام می‌شود؟ اگر بله، اصل جمع. کلمهٔ «یا» در صورت مسئله معمولاً همین را می‌گوید، ولی به معنای جمله نگاه کن، نه فقط به یک کلمه.

اصل ضرب: «اول این، بعد آن»#

حالا برای مهمانی باید هم یک پیراهن (۳ تا داری) و هم یک شلوار (۴ تا داری) انتخاب کنی. چند لباس متفاوت می‌توانی بپوشی؟

قبل از ادامه، حدس بزن: باز هم لباس؟ یا بیشتر؟

همهٔ لباس‌ها را در یک جدول بکش: هر سطر یک پیراهن، هر ستون یک شلوار، و هر خانه یک لباس کامل.

شلوار ۱ شلوار ۲ شلوار ۳ شلوار ۴
پیراهن ۱ ✔ ✔ ✔ ✔
پیراهن ۲ ✔ ✔ ✔ ✔
پیراهن ۳ ✔ ✔ ✔ ✔

۳ سطر داریم و در هر سطر ۴ خانه، پس لباس، نه ۷. جمع کردن اینجا غلط است، چون هر پیراهن با هر شلوار جفت می‌شود. نمودار درختی همین را نشان می‌دهد: از هر یک از ۳ شاخهٔ پیراهن، ۴ شاخهٔ شلوار بیرون می‌آید و ۱۲ نوک شاخه داریم.

اصل ضرب: اگر کاری دو مرحله داشته باشد، مرحلهٔ اول به روش و برای هر کدام از آن‌ها مرحلهٔ دوم به روش انجام شود، کل کار روش دارد. برای مرحله: .

سؤالی که باید بپرسی: آیا همهٔ مرحله‌ها انجام می‌شوند و هر انتخابِ یک مرحله با هر انتخابِ مرحلهٔ بعد جفت می‌شود؟ اگر بله، اصل ضرب. مثل جدول بالا: تعداد سطرها ضرب در تعداد خانه‌های هر سطر.

مثال ۱. برای یک عکس یادگاری یا قاب چوبی سفارش می‌دهی یا آلبوم دیجیتال. قاب ۴ رنگ و ۳ اندازه دارد: حالت (اصل ضرب). آلبوم دیجیتال ۲ قالب دارد. چون فقط یکی از این دو را سفارش می‌دهی، کل حالت‌ها است؛ اینجا هر دو اصل با هم آمده‌اند.

روش جای خالی#

برای شمردن عددها یا رمزها، برای هر جایگاه یک خانهٔ خالی بکش، در هر خانه تعداد گزینه‌ها را بنویس و ضرب کن.

مثال ۲. رمز قفل سه‌رقمی. سه خانه می‌کشیم و در هر خانه تعداد گزینه‌ها را می‌نویسیم:

رقم اول رقم دوم رقم سوم
۱۰ ۱۰ ۱۰

پس رمز. با فهرست هم می‌خواند: رمزها از تا هستند، یعنی دقیقاً هزار تا.

مثال ۳. با رقم‌های :

  1. چند عدد چهاررقمی با رقم‌های غیرتکراری؟ هزارگان نمی‌تواند ۰ باشد: ۵ گزینه. صدگان: هر رقم جز رقم هزارگان؛ ۰ حالا مجاز است، پس ۵ گزینه. دهگان ۴ و یکان ۳ گزینه: .
  2. چند عدد چهاررقمی با رقم‌های غیرتکراری که بر ۵ بخش‌پذیر باشد؟ یکان باید ۰ یا ۵ باشد، و ۰ با هزارگان هم درگیر است؛ پس دو حالت جدا می‌کنیم (اصل جمع):
    • یکان = ۰: هزارگان از ۵ رقم باقی‌مانده، صدگان از ۴ و دهگان از ۳: .
    • یکان = ۵: هزارگان نه ۰ و نه ۵، پس ۴ گزینه؛ صدگان از ۴ رقم باقی‌مانده (حالا ۰ مجاز است) و دهگان از ۳: .
    • جمع: عدد.

خانه‌های بخش ۱ را این‌طور بکش (از چپ به راست، مثل خود عدد):

هزارگان صدگان دهگان یکان
۵ (هر رقم جز ۰) ۵ ۴ ۳

راه دوم برای بخش ۱: اول همهٔ ردیف‌های ۴ رقمِ غیرتکراری را بشمار، حتی آن‌هایی که با ۰ شروع می‌شوند: . بعد آن‌هایی را کم کن که اولشان ۰ است: اگر هزارگان ۰ باشد، سه جای دیگر حالت دارند. پس ؛ همان جواب. راه اول کوتاه‌تر است، ولی راه دوم نشان می‌دهد عدد ۳۶۰ دقیقاً کجا اشتباه است.

🧠 ترفند: همیشه اول جایگاهی را پر کن که شرط دارد (مثل یکان وقتی عدد باید بر ۵ بخش‌پذیر باشد، یا رقم اول که نباید ۰ باشد). دلیل: اگر اول جاهای آزاد را پر کنی، تعداد گزینه‌های جای شرط‌دار به این بستگی پیدا می‌کند که قبلاً چه رقم‌هایی مصرف شده، و دیگر یک عدد ثابت نیست که در خانه‌اش بنویسی. اگر دو جای شرط‌دار با هم درگیرند (مثل ۰ که برای یکان مجاز است و برای هزارگان ممنوع)، این ترفند به‌تنهایی کافی نیست: حالت‌ها را جدا کن و با اصل جمع جمع بزن، مثل بخش ۲.

مثال ۴. پلاکی با ۲ حرف انگلیسی (۲۶ حرف، تکرار مجاز) و بعد ۳ رقم (تکرار مجاز). حدوداً چقدر می‌شود؟ کمی بیشتر از است، یعنی حدود ۶۵۰؛ سه رقم هم هزار حالت دارند. پس حدود ۶۵۰ هزار پلاک.

دقیق: . با حدسمان می‌خواند؟ بله، نزدیک ۶۵۰ هزار است.

مثال ۵. ردیفی از ۶ لامپ داریم و هر لامپ روشن یا خاموش است. هر لامپ ۲ حالت دارد: الگوی نور. اگر دست‌کم یک لامپ باید روشن باشد، فقط الگوی «همه خاموش» حذف می‌شود: .

به این کار، یعنی «همهٔ حالت‌ها منهای حالت‌های بد»، شمردن از راه متمم می‌گوییم؛ همان متمم مجموعه در فصل ۱: حالت‌های خوب، متممِ حالت‌های بد در مجموعهٔ همهٔ حالت‌ها هستند. وقتی شرط «دست‌کم یکی» است، متمم معمولاً راه کوتاه‌تری است، چون حالت بد فقط «هیچ‌کدام» است.

حالا تو: با رقم‌های تا چند عدد دورقمی با رقم‌های متمایز می‌شود نوشت؟ جواب: .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱یک فروشگاه ۵ مدل کفش و ۳ مدل کیف دارد. می‌خواهی فقط یک چیز بخری (یا کفش یا کیف). چند انتخاب داری؟
۲یک رمز ۴ رقمی است و هر رقم از ۰ تا ۹ می‌تواند باشد (تکرار مجاز). چند رمز ممکن است؟
۳با رقم‌های چند عدد سه‌رقمی با رقم‌های غیرتکراری و بزرگ‌تر از ۴۰۰ می‌شود ساخت؟
۴یک کافه ۳ نوع کیک، ۲ نوع بستنی و ۴ نوع نوشیدنی دارد. هر سفارش یک دسر (کیک یا بستنی) و یک نوشیدنی است. چند سفارش متفاوت ممکن است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

چند عدد چهاررقمی (تکرار رقم مجاز) هست که الف) هیچ رقم ۷ نداشته باشد؟ ب) دست‌کم یک رقم ۷ داشته باشد؟

یک رمز از ۳ نماد درست می‌شود: اولی یکی از ۲۶ حرف انگلیسی، و دو نماد بعد رقم‌های متمایز (۰ تا ۹). چند رمز ممکن است؟

پرچمی سه نوار افقی دارد و هر نوار با یکی از ۴ رنگ رنگ می‌شود. به چند روش می‌شود پرچم را رنگ کرد اگر: الف) شرطی نباشد؟ ب) هیچ دو نوار کنار هم هم‌رنگ نباشند؟ پ) هر سه نوار رنگ‌های متفاوت داشته باشند؟

با رقم‌های چند عدد سه‌رقمی زوج با رقم‌های غیرتکراری و کوچک‌تر از ۴۰۰ می‌شود نوشت؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«۳ فیلم و ۴ کتاب؛ یکی را برای امشب انتخاب کن» ← .

اینجا فقط یک چیز انتخاب می‌شود (یا فیلم یا کتاب)، نه یک فیلم و یک کتاب.

درستاصل جمع: .

اشتباهتعداد عددهای چهاررقمی با رقم‌های غیرتکراری از ← .

عددی مثل چهاررقمی نیست؛ رقم سمت چپ نمی‌تواند ۰ باشد.

درست.

اشتباهعددهای چهاررقمی غیرتکراری بخش‌پذیر بر ۵ از ← یکان ۲ گزینه، بعد : .

تعداد گزینه‌های هزارگان به اینکه یکان ۰ باشد یا ۵ بستگی دارد. وقتی یکان ۵ است، هزارگان نه ۰ می‌تواند باشد نه ۵، پس فقط ۴ گزینه دارد.

درستحالت‌ها را جدا کن: .

فراتر از کتابچرا رمز طولانی امن‌تر است؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

اصل ضرب دلیل اصلی امنیت رمزهاست. یک رمز ۴ رقمی فقط حالت دارد و یک کامپیوتر همه را در کسری از ثانیه امتحان می‌کند. ولی رمزی ۸ نویسه‌ای که هر نویسه یکی از ۲۶ حرف کوچک، ۲۶ حرف بزرگ و ۱۰ رقم باشد، حالت دارد: بیش از ۲۱۸ هزار میلیارد. هر نویسهٔ اضافه، تعداد حالت‌ها را ۶۲ برابر می‌کند، نه اینکه ۶۲ تا اضافه کند.

برای همین متخصص‌های امنیت می‌گویند «طول رمز از پیچیدگی‌اش مهم‌تر است». همین شمارش در طراحی پلاک خودرو، کد ملی و آدرس‌های اینترنتی هم به کار می‌رود: طراح باید مطمئن شود حالت‌ها برای همهٔ خودروها یا دستگاه‌ها کافی است. نشانی‌های IPv4 اینترنت فقط (حدود ۴٫۳ میلیارد) حالت داشتند و تمام شدند؛ نسل جدید حالت دارد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲جایگشت

این درس: صفحه‌های ۱۲۷ تا ۱۳۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • ۳ پیراهن و ۴ شلوار داری. چند لباس متفاوت (یک پیراهن و یک شلوار) می‌شود ساخت؟ جواب: ؛ اصل ضرب، چون هر پیراهن با هر شلوار جفت می‌شود.
  • با رقم‌های تا چند عدد دورقمی با رقم‌های متمایز می‌شود نوشت؟ جواب: دهگان ۵ گزینه و یکان ۴ گزینه (هر رقم جز رقم دهگان): .

جایگشت: چیدن در یک ردیف#

سه کتاب متفاوت A، B و C را به چند روش می‌شود در یک قفسه کنار هم چید؟ فهرستشان کوتاه است: ABC، ACB، BAC، BCA، CAB، CBA؛ یعنی ۶ روش. با اصل ضرب هم: جای اول ۳ انتخاب، جای دوم ۲ (یکی رفته)، جای سوم ۱. .

با روش جای خالی، هر جای قفسه یک خانه است:

جای اول جای دوم جای سوم
۳ ۲ ۱

در هر خانه یکی کمتر از خانهٔ قبل است، چون کتابی که گذاشته شد دیگر در دست نیست.

هر ترتیب قرار گرفتن چند شیء متمایز کنار هم را یک جایگشت آن شیءها می‌نامیم.

فاکتوریل#

برای شیء متمایز، جای اول انتخاب، دومی ، … و آخری ۱ انتخاب دارد. این حاصل‌ضرب را فاکتوریل می‌نامیم و با نشان می‌دهیم:

پس تعداد جایگشت‌های شیء متمایز برابر است. چند مقدار: ، ، ، ، ، . و قرارداد می‌کنیم (دلیلش را کمی پایین‌تر می‌بینی).

قبل از ادامه، حدس بزن: ۱۰ کتاب متفاوت را به چند روش می‌شود در یک قفسه چید؟ چند صد؟ چند هزار؟

جواب از سه میلیون هم بیشتر است: . فاکتوریل خیلی سریع بزرگ می‌شود. ولی تقسیم فاکتوریل‌ها ساده است، چون :

🧠 ترفند: برای وقتی ، فقط عددهای ، ، … تا را در هم ضرب کن؛ تعدادشان تاست. دلیل: و با مخرج ساده می‌شود. مثلاً : سه عامل، چون .

جایگشت تایی از شیء#

همیشه همهٔ شیءها را نمی‌چینیم. از ۹ دونده، به چند روش مدال طلا، نقره و برنز داده می‌شود؟ طلا ۹ انتخاب دارد، نقره ۸ (هر کسی جز برندهٔ طلا) و برنز ۷. حدوداً چقدر می‌شود؟ حدود ۷۰ است و ؛ پس حدود ۵۰۰. دقیق: . با حدسمان می‌خواند؟ بله.

به هر چیدن شیء از میان شیء متمایز (که ترتیب مهم است) یک جایگشت تایی از شیء می‌گوییم و تعدادش را با نشان می‌دهیم. عامل از به پایین ضرب می‌شوند:

چرا کسر؟ . و با داریم ؛ برای اینکه این برابر شود، باید باشد. این همان دلیل قرارداد است.

مثال ۱. یک پارکینگ ۶ جای شماره‌دار دارد.

  1. ۶ خودروی متفاوت به چند روش در این ۶ جا پارک می‌کنند (هر جا یک خودرو)؟ .
  2. فقط ۳ خودرو داریم؛ به چند روش در ۳ تا از این ۶ جا پارک می‌کنند؟ خودروی اول ۶ انتخاب، دومی ۵، سومی ۴: .
  3. ۶ خودرو، ولی خودروی مدیر حتماً در جای شمارهٔ ۱: آن جا ثابت است و ۵ خودروی دیگر را می‌چینیم: .

شرط «کنار هم بودن»#

مثال ۲. ۵ دوست (از جمله علی و رضا) در یک ردیف عکس می‌گیرند. به چند روش، اگر علی و رضا بخواهند کنار هم باشند؟

  1. علی و رضا را با هم یک «بستهٔ» واحد فرض کن. حالا ۴ چیز داریم: بسته و ۳ نفر دیگر. چیدن.
  2. داخل بسته هم دو ترتیب هست: «علی‌رضا» یا «رضاعلی»: .
  3. اصل ضرب: .

و اگر بخواهند کنار هم نباشند؟ از کل حالت‌ها کم کن: .

مثال ۳. با رقم‌های تا چند عدد چهاررقمی با رقم‌های متمایز می‌شود نوشت؟ .

راه دوم: با فرمول کسری: ؛ همان جواب. ولی ضرب چهار عامل از ۷ به پایین سریع‌تر است، چون لازم نیست اول را که عدد بزرگی است حساب کنی.

مثال ۴ (کلمه). در شمارش، به هر ردیفی از حرف‌ها «کلمه» می‌گوییم، چه معنی داشته باشد چه نه. با حرف‌های «د»، «ف»، «ت» و «ر» (هر حرف حداکثر یک بار):

  1. چند کلمهٔ ۴ حرفی؟ چهار حرف متمایز در ۴ جا: . «دفتر» یکی از آن‌هاست و «رتفد» یکی دیگر.
  2. چند کلمهٔ ۳ حرفی؟ . چرا با بخش ۱ برابر شد؟ چون وقتی ۳ حرف را چیدی، حرف چهارم فقط یک جا دارد () و چیزی به شمارش اضافه نمی‌کند.
  3. چند کلمهٔ ۴ حرفی که با «د» شروع شود؟ جای اول فقط ۱ انتخاب دارد و ۳ حرف دیگر در ۳ جا: .

حالا تو: چند است؟ جواب: .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱به چند روش می‌شود ۵ کتاب متفاوت را در یک ردیف چید؟
۲حاصل چند است؟
۳با ۶ پرچم متفاوت علامتی می‌سازیم: ۳ پرچم یکی زیر دیگری روی یک دکل آویخته می‌شوند و ترتیب از بالا به پایین مهم است. چند علامت متفاوت ممکن است؟
۴مقدار چند است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

۵ آهنگ متفاوت داری. الف) به چند ترتیب می‌شود همه را پشت سر هم پخش کرد؟ ب) اگر آهنگ مورد علاقه‌ات حتماً اول و یک آهنگ آرام معین حتماً آخر پخش شود؟ پ) اگر فقط وقت ۳ آهنگ داشته باشی (ترتیب پخش مهم است)؟

۶ نفر در یک ردیف می‌نشینند. به چند روش، اگر دو نفر معین کنار هم باشند؟ و اگر کنار هم نباشند؟

یک باشگاه ۱۲ عضو دارد و باید یک رئیس، یک معاون و یک خزانه‌دار (سه نفر متفاوت) انتخاب کند. به چند روش؟

در یک لیگ، هر دو تیم دو بار با هم بازی می‌کنند: یک بار در زمین این تیم و یک بار در زمین آن تیم. اگر روی هم ۳۰ بازی انجام شده باشد، لیگ چند تیم داشته است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

فاکتوریل‌ها را نمی‌شود مثل عدد معمولی تقسیم کرد؛ ربطی به ندارد.

درست.

اشتباه«، چون صفر بار ضرب کردن چیزی نمی‌دهد.»

اگر بود، تقسیم بر صفر می‌شد. حاصل‌ضرب «هیچ عاملی» در ریاضی ۱ است، همان‌طور که جمع «هیچ جمله‌ای» صفر است.

درست.

اشتباهدر «علی و رضا کنار هم»، فقط را حساب کرده.

داخل بسته، دو نفر هم می‌توانند جایشان را عوض کنند؛ «علی‌رضا» با «رضاعلی» فرق دارد.

درست.

فراتر از کتابچند جور می‌شود یک دسته کارت را بُر زد؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

یک دستهٔ ۵۲ کارتی را بُر بزن. ترتیبی که به دست آمده، تقریباً به‌طور قطع هیچ‌وقت در تاریخ بشر پیش نیامده و هیچ‌وقت هم دوباره پیش نمی‌آید! دلیلش این است که تعداد جایگشت‌های ۵۲ کارت است: عددی ۶۸ رقمی، حدود . اگر همهٔ آدم‌های زمین از آغاز جهان هر ثانیه یک دسته کارت بُر زده بودند، هنوز به کسر ناچیزی از این عدد هم نرسیده بودند.

همین رشد انفجاری فاکتوریل، یکی از سخت‌ترین مسئله‌های علوم کامپیوتر را می‌سازد: «مسئلهٔ فروشندهٔ دوره‌گرد». کوتاه‌ترین مسیری که از شهر بگذرد و برگردد کدام است؟ امتحان کردن همهٔ مسیرها برای ۲۰ شهر یعنی حدود (بیش از صد هزار میلیارد) مسیر. برای همین نرم‌افزارهای مسیریابی و ربات‌های انبار از روش‌های هوشمندتری استفاده می‌کنند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳ترکیب

این درس: صفحه‌های ۱۳۳ تا ۱۴۰ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • چند است و یعنی چه؟ جواب: ؛ تعداد راه‌های چیدن ۲ شیء از ۵ شیء متمایز در دو جای مرتب (مثل رئیس و معاون).
  • آیا مجموعهٔ با مجموعهٔ فرق دارد؟ جواب: نه. در مجموعه ترتیب نوشتن عضوها مهم نیست (فصل ۱)؛ هر دو یک مجموعه‌اند.

وقتی ترتیب مهم نیست#

از ۶ دوستت (A، B، C، D، E، F) می‌خواهی ۳ نفر را به یک اردو دعوت کنی. آیا «A، B، C» با «C، A، B» فرق دارد؟ نه؛ در هر دو حالت همان سه نفر دعوت شده‌اند. پس اینجا با جایگشت سروکار نداریم.

به انتخاب شیء از میان شیء متمایز بدون توجه به ترتیب، یک ترکیب تایی از شیء می‌گوییم. هر ترکیب در واقع یک زیرمجموعهٔ عضوی از یک مجموعهٔ عضوی است.

شمردن ترکیب‌ها#

ایده: جایگشت‌ها را بشمار، بعد تکراری‌ها را حذف کن.

اول با یک مثال کوچک. از ۴ نفر (، ، ، ) دو نفر را برای یک کار انتخاب می‌کنیم. قبل از ادامه، حدس بزن: تعداد گروه‌های ۲ نفره بیشتر است یا تعداد چیدن‌های مرتب ۲ نفر (نفر اول و نفر دوم)؟ چند برابر؟

چیدن‌های مرتب تاست. آن‌ها را جوری در جدول بنویس که هر سطر یک گروه باشد:

گروه چیدن اول چیدن دوم

۱۲ چیدن در ۶ سطر نشسته‌اند و هر سطر دقیقاً ۲ چیدن دارد، چون دو نفر را به ترتیب می‌شود چید. پس چیدن‌ها دو برابر گروه‌ها هستند و تعداد گروه‌ها است.

حالا همین کار برای ۳ نفر از ۶ نفر:

  • تعداد جایگشت‌های ۳ تایی از ۶ نفر: .
  • ولی هر گروه ۳ نفره (مثلاً ) در این ۱۲۰ تا، به ترتیب مختلف شمرده شده: ABC، ACB، BAC، BCA، CAB، CBA.
  • پس تعداد گروه‌ها: .

در حالت کلی هر زیرمجموعهٔ عضوی به ترتیب در آمده است. پس تعداد ترکیب‌ها:

را می‌خوانیم «ترکیب از » یا « انتخاب ».

مقدارهای مهم:

  • (فقط یک راه برای انتخاب «هیچ‌کس»: مجموعهٔ تهی) و .
  • .
  • ؛ مثلاً تعداد دست‌دادن‌ها در جمعی نفره، چون هر دست‌دادن یعنی انتخاب ۲ نفر بدون ترتیب.
  • : انتخاب ۴ نفر برای اردو از ۶ نفر، همان انتخاب ۲ نفری است که نمی‌روند: .
  • : یک عضو معین (مثلاً خودت) را در نظر بگیر. هر زیرمجموعهٔ عضوی یا شامل آن هست (پس عضو دیگر از عضو باقی‌مانده انتخاب شده‌اند) یا نیست (پس هر عضو از همان عضو انتخاب شده‌اند). مثلاً .

محاسبهٔ سریع: عامل از به پایین را در صورت بنویس و بر تقسیم کن. مثلاً . حدوداً چقدر می‌شود؟ صورت حدود ۳۰۰۰ است و مخرج حدود ۲۵؛ پس حدود ۱۲۰. دقیق: . با حدسمان می‌خواند؟ بله.

راه دوم: قبل از ضرب ساده کن: و ، پس . این راه سریع‌تر است، چون هیچ‌وقت با عدد بزرگی مثل ۳۰۲۴ سروکار نداری. (حاصل همیشه عدد طبیعی است، چون تعداد گروه‌هاست؛ پس ساده کردن همیشه تا آخر جواب می‌دهد.)

🧠 ترفند: وقتی بیشتر از نصف است، به‌جای مقدار را حساب کن؛ برابرند و عامل‌های کمتری دارد. دلیل: انتخاب عضوی که می‌آیند دقیقاً همان انتخاب عضوی است که نمی‌آیند، پس هر گروه با یک گروه کنارگذاشته جفت می‌شود. برای هر درست است. مثلاً .

جایگشت یا ترکیب؟#

یک سؤال بپرس: اگر جای دو نفرِ انتخاب‌شده را عوض کنم، حالت جدیدی ساخته می‌شود؟

  • بله ← ترتیب مهم است ← جایگشت. مثل: رئیس و معاون، مدال طلا و نقره، رمز، چیدن در ردیف.
  • نه ← ترتیب مهم نیست ← ترکیب. مثل: کمیته، تیم، انتخاب چند کتاب برای هدیه، چند میوه برای سالاد.

مثال ۱. یک باشگاه ۸ عضو دارد. (الف) به چند روش یک رئیس و یک منشی انتخاب کند؟ دو سمت متفاوت‌اند و ترتیب مهم است: . (ب) به چند روش دو نفر را برای یک سفر انتخاب کند؟ ترتیب مهم نیست: . دقت کن .

مسئله‌های کمیته#

مثال ۲. از ۵ دختر و ۴ پسر یک کمیتهٔ ۳ نفره می‌سازیم.

قبل از ادامه، حدس بزن: کمیته‌هایی که دست‌کم یک پسر دارند بیشتر از نصفِ همهٔ کمیته‌ها هستند یا کمتر؟

  1. بدون شرط: .
  2. دقیقاً ۲ دختر: ۲ دختر از ۵ و ۱ پسر از ۴. اصل ضرب: .
  3. حداقل یک پسر: راه مستقیم: «دقیقاً ۱ پسر» یا «دقیقاً ۲ پسر» یا «دقیقاً ۳ پسر» (اصل جمع):

راه دوم (متمم): «حداقل یک پسر» یعنی همه حالت‌ها به جز «هیچ پسری». .

راه دوم کوتاه‌تر است، چون فقط یک حالت بد داریم: «هیچ پسری». و جواب حدس: ۷۴ از ۸۴، خیلی بیشتر از نصف؛ چون فقط کمیته‌های تمام‌دختر کنار می‌روند و آن‌ها کم‌اند.

قانون: «دقیقاً» یعنی حاصل‌ضرب انتخاب‌ها از هر گروه؛ «حداقل» یعنی جمع چند حالت، یا کل منهای حالت بد.

مثال ۳ (هندسه). ۵ خط افقی موازی و ۴ خط عمودی موازی یک شبکه ساخته‌اند. چند مستطیل در این شکل هست؟ هر مستطیل با انتخاب ۲ خط افقی (ضلع‌های بالا و پایین) و ۲ خط عمودی (ضلع‌های چپ و راست) مشخص می‌شود و ترتیب دو خط مهم نیست: .

حالا تو: از ۱۰ بازیکن، به چند روش می‌شود ۲ نفر را برای نماینده انتخاب کرد؟ جواب: .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل چند است؟
۲در کدام مسئله باید از ترکیب استفاده کرد؟
۳از ۶ نویسنده و ۴ عکاس، به چند روش تیمی ۳ نفره برای نشریهٔ مدرسه با دقیقاً ۲ نویسنده ساخته می‌شود؟
۴کدام با برابر است؟
۵از ۵ دختر و ۳ پسر، چند کمیتهٔ ۳ نفره با حداقل یک پسر ساخته می‌شود؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

معلمی از ۹ دانش‌آموز داوطلب، ۴ نفر را برای یک مسابقه انتخاب می‌کند. به چند روش؟ اگر یک دانش‌آموز معین حتماً باید در گروه باشد چه؟

از ۴ معلم ریاضی و ۶ معلم علوم، کمیته‌ای ۵ نفره می‌خواهیم که حداقل ۲ معلم ریاضی داشته باشد. به چند روش؟

در یک جمع، هر دو نفر دقیقاً یک بار با هم دست می‌دهند و روی هم ۶۶ دست‌دادن انجام شده. چند نفر در جمع بوده‌اند؟

یک ۸ضلعی محدب چند قطر دارد؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهانتخاب ۳ نفر برای کمیته از ۱۰ نفر ← .

در کمیته جای افراد عوض شود، کمیته همان است؛ هر کمیته بار شمرده شده.

درست.

اشتباه«حداقل یک پسر» از ۴ پسر و ۵ دختر برای کمیتهٔ ۳ نفره ← یک پسر انتخاب کن () و ۲ نفر دیگر از ۸ نفر باقی‌مانده (): .

کمیته‌ای که دو پسر دارد چند بار شمرده شده: یک بار وقتی هر کدام از پسرها «پسرِ اول» گرفته شده است.

درست.

اشتباه«دقیقاً ۲ نویسنده و ۱ عکاس» ← .

تیم هم نویسنده‌ها را لازم دارد و هم عکاس را؛ دو مرحله‌ای است که هر دو انجام می‌شوند: اصل ضرب.

درست.

فراتر از کتابترکیب در لاتاری، ژنتیک و هوش مصنوعیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در لاتاری‌ای که باید ۶ عدد از ۱ تا ۴۹ را درست حدس بزنی، تعداد حالت‌ها است؛ یعنی شانس برنده شدن با یک برگه حدود یک در چهارده میلیون. این عدد را با ترکیب حساب می‌کنند چون ترتیب بیرون آمدن عددها مهم نیست.

ترکیب‌ها در مثلث خیام هم چیده شده‌اند: عدد ام در ردیف ام (با شمردن از صفر) همان است، و چون هر عدد جمع دو عددِ بالای خودش است، همان رابطهٔ که در درس دیدی کل مثلث را می‌سازد. هر ردیف ضریب‌های بسط را هم می‌دهد؛ مثلاً ردیف یعنی .

در ژنتیک برای شمردن ترکیب‌های ژنی، و در یادگیری ماشین برای شمردن اینکه از صد ویژگی چند زیرمجموعهٔ ممکن برای امتحان هست، دقیقاً همین ابزار به کار می‌رود. فصل بعد هم نشان می‌دهد چطور این شمارش‌ها به احتمال تبدیل می‌شوند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۶

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

فرق اصل جمع و اصل ضرب چیست؟

اصل جمع برای «یا» است: کار با یکی از چند روش جدا انجام می‌شود (یا فیلم یا کتاب: ). اصل ضرب برای «و» است: کار چند مرحله دارد و همهٔ مرحله‌ها انجام می‌شوند (یک پیراهن و یک شلوار: ). در خیلی از مسئله‌ها هر دو با هم می‌آیند.

کی جایگشت و کی ترکیب؟

بپرس: اگر جای دو انتخاب را عوض کنم، حالت تازه‌ای ساخته می‌شود؟ اگر بله (رمز، رتبه، سمت‌های متفاوت، چیدن در ردیف) جایگشت است: . اگر نه (کمیته، تیم، سالاد، هدیه) ترکیب است: . همیشه .

چرا است؟

اگر چیز دیگری بود، فرمول دیگر برابر نمی‌شد. همچنین فقط یک راه برای چیدن «هیچ شیئی» هست: کاری نکنی. و باید ۱ باشد، چون فقط یک زیرمجموعهٔ صفرعضوی (تهی) هست.

مسئله‌های «حداقل» را چطور حل کنم؟

دو راه داری: حالت‌ها را جدا کن (دقیقاً ۱، دقیقاً ۲، …) و با اصل جمع جمع بزن؛ یا از متمم استفاده کن: کل حالت‌ها منهای حالتی که شرط را ندارد. مثلاً «حداقل یک پسر» = کل منهای «هیچ پسری». راه متمم معمولاً کوتاه‌تر است. هیچ‌وقت «اول یکی را بردار، بعد بقیه را از همه انتخاب کن» نکن؛ حالت‌ها تکراری شمرده می‌شوند.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی دهم: فصل ۱، مجموعه، الگو و دنباله، فصل ۲، مثلثات، فصل ۳، توان‌های گویا و عبارت‌های جبری، فصل ۴، معادله‌ها و نامعادله‌ها، فصل ۵، تابع، فصل ۷، آمار و احتمال