آموزش ریاضی دهم · فصل ۷

آمار و احتمال، به زبان ساده

دو تاس قرمز و آبی، جعبهٔ چوبی کوچکی با چند تیلهٔ قرمز و آبی، یک مهرهٔ چوبی صاف که روی لبه‌اش ایستاده، ظرف شیشه‌ای مهره‌های رنگی با پیمانه‌ای که مشتی از آن‌ها را برداشته، تخته‌یادداشتی با جدول خالی نظرسنجی، و ترازویی کنار یک متر نواری

دو تاس را می‌اندازی؛ شانس اینکه مجموعشان ۷ شود چقدر است؟ پیش‌بینی هوا چطور ساخته می‌شود؟ چرا برای فهمیدن نظر مردم یک شهر لازم نیست از همه بپرسیم؟ این فصل با احتمال شروع می‌کند: فضای نمونه، پیشامدها و اینکه چطور با شمارش (همان ابزار فصل قبل) شانس را عددی کنیم. بعد وارد علم آمار می‌شود: جامعه و نمونه، و اینکه داده‌ها چه نوع متغیرهایی هستند (کمی یا کیفی، گسسته یا پیوسته، اسمی یا ترتیبی).

صفحه‌های ۱۴۱ تا ۱۷۰ کتاب۳ درس۲۷ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی فضای نمونهٔ یک آزمایش تصادفی را بنویسی و تعداد عضوهایش را با اصل ضرب پیدا کنی.
  • می‌توانی پیشامدها را به صورت مجموعه بنویسی و اجتماع، اشتراک، تفاضل و متمم آن‌ها را تعبیر کنی.
  • می‌توانی احتمال یک پیشامد را با و با کمک جایگشت و ترکیب حساب کنی.
  • می‌توانی از رابطه‌های و استفاده کنی.
  • می‌توانی جامعه، نمونه و اندازهٔ هر کدام را در یک تحقیق آماری مشخص کنی.
  • می‌توانی نوع هر متغیر را (کمی گسسته، کمی پیوسته، کیفی ترتیبی، کیفی اسمی) تشخیص بدهی.

پیش‌نیاز: مجموعه، متمم و رابطهٔ (فصل ۱)، و اصل ضرب، جایگشت و ترکیب (فصل ۶).

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (۱)، پایهٔ دهم، رشته‌های ریاضی و فیزیک و علوم تجربی»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی دهم کدام درس است؟

درس ۱احتمال یا اندازه‌گیری شانس

این درس: صفحه‌های ۱۴۲ تا ۱۵۱ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • و . و را بنویس و را از روی و حساب کن. جواب: و . ؛ اشتراک را یک بار کم می‌کنیم، چون در و هم در شمرده شده (فصل ۱).
  • از ۵ نفر به چند روش ۲ نفر (بدون ترتیب) انتخاب می‌شوند؟ جواب: (فصل ۶).

آزمایش تصادفی#

بعضی کارها نتیجهٔ قطعی دارند: اگر آب را تا ۱۰۰ درجه گرم کنی (در فشار معمولی) می‌جوشد. ولی نتیجهٔ انداختن یک سکه را پیش از انجام نمی‌شود دانست، هرچند همهٔ نتیجه‌های ممکن را می‌دانیم: رو یا پشت. به چنین کاری آزمایش تصادفی می‌گوییم: نتیجه از قبل معلوم نیست، ولی همهٔ حالت‌های ممکن معلوم‌اند.

فضای نمونه و پیشامد#

  • فضای نمونه (): مجموعهٔ همهٔ نتیجه‌های ممکن یک آزمایش تصادفی.
  • پیشامد: هر زیرمجموعه از . می‌گوییم پیشامد رخ داده اگر نتیجهٔ آزمایش عضو باشد.

مثال ۱. انداختن یک تاس: و . پیشامد «عدد زوج بیاید»: . اگر ۴ بیاید، رخ داده؛ اگر ۵ بیاید، نه.

مثال ۲. یک سکه می‌اندازیم و یک چرخندهٔ سه‌رنگ (قرمز، سبز، زرد) را هم می‌چرخانیم. هر نتیجه یک زوج است، مثل (رو، قرمز) یا (پشت، زرد). با اصل ضرب: .

همهٔ نتیجه‌ها در یک جدول؛ هر خانه یک عضو است:

قرمز سبز زرد
رو (رو، قرمز) (رو، سبز) (رو، زرد)
پشت (پشت، قرمز) (پشت، سبز) (پشت، زرد)

مثال ۳. انداختن دو تاس (یکی قرمز، یکی آبی): نتیجه‌ها زوج‌هایی مثل هستند (عدد قرمز اول). با فرق دارد: در اولی تاس قرمز ۲ آمده و در دومی تاس آبی. .

قبل از ادامه، حدس بزن: اینکه مجموع دو عدد ۷ شود محتمل‌تر است یا ۱۲؟ یا شانسشان برابر است؟

همهٔ ۳۶ حالت را در یک جدول بکش: سطرها عدد تاس قرمز، ستون‌ها عدد تاس آبی، و در هر خانه مجموع دو عدد:

قرمز / آبی ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶
۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ ۷
۲ ۳ ۴ ۵ ۶ ۷ ۸
۳ ۴ ۵ ۶ ۷ ۸ ۹
۴ ۵ ۶ ۷ ۸ ۹ ۱۰
۵ ۶ ۷ ۸ ۹ ۱۰ ۱۱
۶ ۷ ۸ ۹ ۱۰ ۱۱ ۱۲

خانه‌های «مجموع ۷» (پررنگ) روی یک قطر نشسته‌اند:

که ۶ عضو دارد. ولی مجموع ۱۲ فقط یک خانه دارد: در گوشهٔ جدول. پس جواب حدس: مجموع ۷ شش برابرِ مجموع ۱۲ شانس دارد.

مثال ۴. دانش‌آموزی بدون خواندن سؤال‌ها، کاملاً تصادفی به یک آزمون ۳ سؤالی درست/نادرست جواب می‌دهد. با «د» برای جواب درست و «ن» برای جواب نادرست، هر نتیجه یک رشتهٔ سه‌حرفی است (به ترتیب سؤال‌ها) و . پیشامد «دقیقاً دو جواب درست» سه عضو دارد: ددن، دند، ندد. این را بدون فهرست هم می‌شود شمرد: فقط باید انتخاب کنی کدام ۲ سؤال از ۳ سؤال درست باشند، و ترتیبِ این انتخاب مهم نیست: .

عمل روی پیشامدها#

چون پیشامدها مجموعه‌اند، همان عمل‌های فصل ۱ را دارند و هر کدام یک معنای روشن:

  • : « یا رخ دهد» (دست‌کم یکی).
  • : « و هر دو رخ دهند».
  • : « رخ دهد ولی نه».
  • (متمم): « رخ ندهد».

مثال. یک تاس می‌اندازیم. : «عدد زوج بیاید» و : «عدد بزرگ‌تر از ۳ بیاید» .

  • : عدد زوج بیاید یا بزرگ‌تر از ۳ باشد.
  • : عدد هم زوج باشد و هم بزرگ‌تر از ۳.
  • : زوج باشد ولی بزرگ‌تر از ۳ نباشد.
  • : زوج نیاید، یعنی فرد بیاید.

اگر تاس ۵ بیاید، و و رخ داده‌اند، ولی و و نه.

دو پیشامد که با هم رخ نمی‌دهند () ناسازگار نام دارند. مثلاً در یک تاس، «عدد زوج» و «عدد ۵» ناسازگارند. هر پیشامد با متممش ناسازگار است. اگر سه پیشامد یا بیشتر داشته باشیم و هر دوتایی از آن‌ها ناسازگار باشند، می‌گوییم دوبه‌دو ناسازگارند؛ مثلاً در یک تاس ، و .

احتمال#

اگر همهٔ نتیجه‌های هم‌شانس باشند (سکهٔ سالم، تاس سالم، انتخاب تصادفی)، احتمال پیشامد را این‌طور تعریف می‌کنیم:

یعنی «تعداد حالت‌های مطلوب تقسیم بر تعداد کل حالت‌ها». در مثال ۳، احتمال اینکه مجموع دو تاس ۷ شود است و احتمال مجموع ۱۲ فقط .

حرف اینجا از کلمهٔ انگلیسی Probability (احتمال) آمده و با فصل قبل فرق دارد. از داخل پرانتز معلوم است کدام است: داخل یک پیشامد است و داخل دو عدد.

شرط هم‌شانسی را فراموش نکن. مجموع دو تاس ۱۱ مقدار ممکن دارد (۲ تا ۱۲)، ولی احتمال مجموع ۷ برابر نیست، چون این ۱۱ مقدار هم‌شانس نیستند؛ جدول نشان داد ۷ شش خانه دارد و ۱۲ یک خانه. حالت‌های هم‌شانس همان ۳۶ خانهٔ جدول‌اند. پس همیشه فضای نمونه را طوری بنویس که حالت‌هایش واقعاً هم‌شانس باشند، و بعد بشمار.

ویژگی‌ها (همه از همین تعریف و از می‌آیند):

  1. . هرچه به ۱ نزدیک‌تر، شانس بیشتر.
  2. (پیشامد ناممکن) و (پیشامد حتمی).
  3. . کافی است رابطهٔ از فصل ۱ را بر تقسیم کنی. اگر و ناسازگار باشند: .
  4. ، چون و ناسازگارند و اجتماعشان است.

مثال ۵. دو تاس می‌اندازیم. احتمال اینکه دست‌کم یکی ۶ بیاید؟ حدوداً چقدر می‌شود؟ در جدول، تاس قرمز در یک سطرِ ۶ خانه‌ای ۶ است و تاس آبی در یک ستونِ ۶ خانه‌ای؛ پس حدود ۱۲ خانه از ۳۶، شاید کمی کمتر اگر خانه‌ای دو بار شمرده شده باشد.

  • راه اول (مستقیم): حالت‌هایی که تاس قرمز ۶ است (۶ تا) و حالت‌هایی که تاس آبی ۶ است (۶ تا)، و در هر دو شمرده شده: . پس .
  • راه دوم (متمم): «هیچ‌کدام ۶ نیاید» یعنی هر تاس ۵ حالت: . پس .

با حدسمان می‌خواند؟ بله: ۱۱ خانه، یکی کمتر از ۱۲، چون خانهٔ هم در سطر بود و هم در ستون.

🧠 ترفند: برای «دست‌کم یکی»، احتمال «هیچ‌کدام» را حساب کن و از ۱ کم کن. دلیل: هر نتیجه یا دست‌کم یکی دارد یا هیچ‌کدام، نه هر دو؛ پس این دو پیشامد متمم هم‌اند و . این همیشه درست است، ولی فقط وقتی کمک می‌کند که شمردن «هیچ‌کدام» آسان‌تر باشد، که معمولاً هست.

مثال ۶ (با ترکیب). از عددهای ۱ تا ۹، دو عدد متفاوت را با هم و تصادفی انتخاب می‌کنیم.

  1. (ترتیب مهم نیست).
  2. حاصل‌ضرب دو عدد فرد باشد: هر دو عدد باید فرد باشند. عددهای فرد ۵ تا هستند: ، پس .
  3. مجموع دو عدد زوج باشد: هر دو فرد یا هر دو زوج (اصل جمع): ، پس .

حالا تو: احتمال اینکه با انداختن دو تاس، هر دو عدد یکسان بیایند چقدر است؟ جواب: ۶ حالت از ۳۶، یعنی .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱از کیسه‌ای با ۵ کارت شماره‌دار (۱ تا ۵) یک کارت برمی‌داریم و یک تاس هم می‌اندازیم. فضای نمونه چند عضو دارد؟
۲دو تاس می‌اندازیم. احتمال اینکه مجموع دو عدد ۱۰ شود کدام است؟
۳در انداختن یک تاس، کدام دو پیشامد ناسازگار هستند؟
۴اگر ، احتمال اینکه رخ ندهد چقدر است؟ (عدد اعشاری)
۵اگر ، و ، مقدار چند است؟ (عدد اعشاری)

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

سه سکه می‌اندازیم. فضای نمونه را بنویس و احتمال این پیشامدها را پیدا کن: الف) دقیقاً یک رو ب) حداقل دو رو پ) حداقل یک رو

از عددهای طبیعی ۱ تا ۲۰ یکی را تصادفی انتخاب می‌کنیم. احتمال اینکه مضرب ۳ یا مضرب ۴ باشد چقدر است؟

در یک قرعه‌کشی ۱۰ بلیت هست که ۳ تای آن‌ها جایزه دارند. تو ۲ بلیت را تصادفی و با هم برمی‌داری. احتمال اینکه الف) هر دو بلیت جایزه داشته باشند ب) هیچ‌کدام جایزه نداشته باشد پ) دست‌کم یکی جایزه داشته باشد

۵ نفر، از جمله نیما و سارا، به‌تصادف روی ۵ صندلیِ یک ردیف می‌نشینند. احتمال اینکه نیما روی صندلی وسط بنشیند چقدر است؟ و احتمال اینکه نیما جایی سمت چپ سارا بنشیند (نه لزوماً کنارش)؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«دو تاس؛ مجموع ۷ یا ۲ است، پس یا رخ می‌دهد یا نه؛ احتمال هر کدام .»

فرمول فقط وقتی کار می‌کند که حالت‌های هم‌شانس باشند. مجموع ۷ شش حالت دارد و مجموع ۲ فقط یکی.

درستاحتمال مجموع ۷ برابر و احتمال مجموع ۲ برابر است.

اشتباهدر دو تاس، و را یک حالت گرفته و نوشته.

۲۱ حالت هم‌شانس نیستند: «یک ۲ و یک ۵» دو برابر «دو تا ۳» شانس دارد. برای اینکه هم‌شانس باشند، تاس‌ها را متمایز (قرمز و آبی) بگیر.

درست و هر زوج مرتب یک حالت.

اشتباه و ، پس .

احتمال هیچ‌وقت از ۱ بیشتر نمی‌شود. وقتی و ناسازگار نیستند، اشتراک باید کم شود.

درست.

فراتر از کتاباحتمال از قمار تا هواشناسیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

نظریهٔ احتمال در قرن هفدهم از نامه‌های پاسکال و فرما دربارهٔ یک سؤال قمار شروع شد: اگر بازی‌ای نیمه‌کاره بماند، پول را چطور عادلانه تقسیم کنیم؟ سیصد سال بعد، کولموگروف ریاضی‌دان روسی، احتمال را روی چند اصل ساده (همان ویژگی‌هایی که در این درس دیدی) بنا کرد و آن را به شاخه‌ای دقیق از ریاضی تبدیل کرد.

امروز وقتی پیش‌بینی هوا می‌گوید «احتمال بارش ۷۰ درصد»، یعنی در روزهای گذشته‌ای که شرایطشان شبیه امروز بوده، تقریباً ۷ روز از هر ۱۰ روز باران آمده است. مدل‌های زبانی هوش مصنوعی هم در هر قدم، برای کلمهٔ بعدی یک احتمال حساب می‌کنند و یکی را انتخاب می‌کنند؛ برای همین گاهی با اطمینان اشتباه می‌گویند. مدل‌های زبانی چطور کار می‌کنند؟ و توهم در هوش مصنوعی

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲مقدمه‌ای بر علم آمار، جامعه و نمونه

این درس: صفحه‌های ۱۵۲ تا ۱۵۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • ۱۸ از ۴۰۰ چند درصد است؟ جواب: ، یعنی ۴٫۵ درصد. درصد یعنی «چند از ۱۰۰»: .
  • اگر ، کدام بزرگ‌تر است: یا ؟ جواب: ؛ یک زیرمجموعه هیچ‌وقت از خود مجموعه عضو بیشتری ندارد (فصل ۱).

آمار در زندگی روزمره#

مربی تیم فوتبال یک مدرسه می‌خواهد بداند تیمش در کدام بخش بازی بیشتر گل می‌خورد. نتیجهٔ ۲۰ بازی گذشته را مرور می‌کند و می‌بیند ۱۴ گل از ۱۸ گلِ خورده، در ربع ساعت آخر بوده است. نتیجه می‌گیرد بازیکن‌ها آخر بازی خسته می‌شوند و تمرین استقامتی لازم است. این تصمیم از عددها و اطلاعاتی آمده که جمع و تحلیل شده‌اند. هرچه اطلاعات دقیق‌تر و کامل‌تر باشد، تصمیم بهتری گرفته می‌شود.

آمار و علم آمار#

دو کلمه که نباید قاطی شوند:

  • آمار: خود داده‌ها؛ مجموعه‌ای از عددها، ارقام و اطلاعات. مثل «نتیجهٔ ۲۰ بازی گذشتهٔ یک تیم» یا «قیمت روزانهٔ یک کالا در یک ماه».
  • علم آمار: مجموعهٔ روش‌هایی برای کار با داده‌ها، شامل این مرحله‌ها:
  1. جمع‌آوری داده‌ها (اندازه‌گیری، پرسش‌نامه، حسگر).
  2. سازمان‌دهی و نمایش آن‌ها (جدول، نمودار).
  3. تحلیل و تفسیر (چه الگویی هست؟ چه تغییری؟).
  4. نتیجه‌گیری، قضاوت و پیش‌بینی دربارهٔ پدیده‌ها و آزمایش‌های تصادفی.

مثال ۱. یک کتابخانه تعداد کتاب‌های امانت‌رفته را در ۶ ماه ثبت کرده: . این عددها آمار هستند. اینکه ببیند از ماه چهارم امانت‌ها حدود یک‌سوم کم شده، دنبال علتش بگردد (مثلاً شروع تعطیلات یا بسته شدن یک سالن) و تصمیم بگیرد ساعت کارش را تغییر بدهد یا نه، کار علم آمار است.

جامعه و نمونه#

فرض کن بخواهیم بدانیم چند درصد از دانش‌آموزان یک استان روزانه بیش از ۳ ساعت با گوشی کار می‌کنند.

  • جامعه (یا جمعیت): مجموعهٔ همهٔ افراد یا اشیایی که می‌خواهیم دربارهٔ یک یا چند ویژگی آن‌ها تحقیق کنیم؛ اینجا همهٔ دانش‌آموزان استان. هر کدام از آن‌ها یک عضو جامعه است.
  • اندازهٔ جامعه (حجم جامعه): تعداد عضوهای جامعه.

پرسیدن از همهٔ دانش‌آموزان یک استان (که به آن سرشماری می‌گوییم) پرهزینه، طولانی و گاهی ناممکن است. پس:

  • نمونه: بخشی از جامعه که برای مطالعه انتخاب می‌شود؛ مثلاً ۸۰۰ دانش‌آموز از مدرسه‌های مختلف استان. هر کدام یک عضو نمونه است.
  • اندازهٔ نمونه: تعداد عضوهای نمونه.

پس نمونه همیشه زیرمجموعه‌ای از جامعه است و اندازه‌اش حداکثر برابر اندازهٔ جامعه.

گاهی سرشماری اصلاً ممکن نیست. کارخانه‌ای که می‌خواهد بداند لامپ‌هایش چند ساعت کار می‌کنند، باید لامپ را تا سوختن روشن نگه دارد. اگر همهٔ لامپ‌ها را آزمایش کند، چیزی برای فروش نمی‌ماند!

قبل از ادامه، حدس بزن: برای تخمین نظر همهٔ دانش‌آموزان یک استان، کدام نمونه بهتر است؟ (الف) ۲۰۰۰۰ دانش‌آموزِ فقط یک شهر (ب) ۸۰۰ دانش‌آموز که تصادفی از مدرسه‌های همهٔ شهرهای استان انتخاب شده‌اند.

نمونهٔ خوب باید نمایندهٔ جامعه باشد. اگر فقط از دانش‌آموزان یک مدرسهٔ شبانه‌روزی که گوشی ممنوع است بپرسیم، نتیجه دربارهٔ کل استان گمراه‌کننده است. انتخاب تصادفی از همهٔ بخش‌های جامعه کمک می‌کند نمونه شبیه جامعه باشد.

پس جواب حدس (ب) است. نمونهٔ کوچک‌ترِ تصادفی از همه‌جا، از نمونهٔ بزرگی که فقط از یک گوشهٔ جامعه آمده بهتر است. بزرگیِ نمونه کمک می‌کند، ولی نماینده بودن مهم‌تر است.

از نمونه به جامعه#

مثال ۲. کتابخانهٔ یک شهر ۲۰۰۰۰ کتاب دارد. ۴۰۰ کتاب را تصادفی بررسی می‌کنند و ۱۸ تای آن‌ها آسیب‌دیده است. حدوداً چند کتاب از کل کتابخانه آسیب‌دیده است؟ اول ببین چه داری و چه نداری:

آسیب‌دیده همه
نمونه ۱۸ ۴۰۰
جامعه ؟ ۲۰۰۰۰

حدوداً چقدر می‌شود؟ ۱۸ نزدیک ۲۰ است و ۲۰ از ۴۰۰ یعنی ۱ از ۲۰. یک‌بیستمِ ۲۰۰۰۰ می‌شود ۱۰۰۰؛ پس حدود هزار کتاب، کمی کمتر.

  1. جامعه: همهٔ کتاب‌های کتابخانه؛ اندازهٔ جامعه .
  2. نمونه: ۴۰۰ کتاب بررسی‌شده؛ اندازهٔ نمونه .
  3. درصد آسیب‌دیده در نمونه: ، یعنی ۴٫۵ درصد.
  4. برآورد برای جامعه: حدود کتاب آسیب‌دیده. این یک تخمین است، نه عدد قطعی؛ نمونهٔ دیگری ممکن است عدد کمی متفاوت بدهد.

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۹۰۰ کمی کمتر از هزار است.

راه دوم: جامعه برابر نمونه است. اگر نسبت آسیب‌دیده‌ها در جامعه مثل نمونه باشد، آسیب‌دیده‌ها هم حدود ۵۰ برابرند: . این راه اعشار ندارد و وقتی اندازهٔ جامعه مضربی از اندازهٔ نمونه است، سریع‌تر است.

مثال ۳ (آمار در ورزش). یک بسکتبالیست در فصل گذشته از ۲۵۰ پرتاب آزاد، ۲۰۰ تا را گل کرده: ، یعنی ۸۰ درصد. مربی با این عدد پیش‌بینی می‌کند او از ۱۰ پرتاب آزاد بعدی «حدود» ۸ تا را گل می‌کند، و در لحظه‌های حساس، توپ را به بازیکنی می‌دهد که این درصدش بیشتر است.

حالا تو: برای بررسی میزان رضایت مسافران یک فرودگاه، از ۳۰۰ مسافر یک هفته پرسیده‌ایم. جامعه و نمونه چیست؟ جواب: جامعه همهٔ مسافران آن فرودگاه است و نمونه همان ۳۰۰ نفر.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام جمله درست است؟
۲برای بررسی کیفیت آب شرب یک شهر، از ۴۰ نقطهٔ مختلف شبکه نمونهٔ آب گرفته شده. اندازهٔ نمونه چند است؟
۳در کدام مورد سرشماری (بررسی همهٔ اعضای جامعه) عملاً ممکن نیست و باید نمونه‌گیری کرد؟
۴از ۴۰۰ گوشی تولیدی که تصادفی بررسی شدند، ۸ تا ایراد داشتند. اگر کارخانه ۲۰۰۰۰ گوشی تولید کرده باشد، برآورد تعداد گوشی‌های معیوب چقدر است؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

برای بررسی ساعت خواب دانش‌آموزان دبیرستان‌های یک شهر که ۱۲۰۰۰ دانش‌آموز دارند، از ۶۰۰ نفر سؤال شده. جامعه، عضو جامعه، اندازهٔ جامعه، نمونه و اندازهٔ نمونه را بنویس.

یک کشاورز از یک مزرعهٔ ۸۰۰۰ درختی، ۱۶۰ درخت را تصادفی بررسی کرده و ۲۴ درخت آفت‌زده یافته. چند درصد درخت‌های نمونه آفت‌زده‌اند و تعداد درخت‌های آفت‌زدهٔ کل مزرعه تقریباً چقدر است؟

مرحله‌های علم آمار را برای این کار به ترتیب بنویس: «یک فروشگاه می‌خواهد بداند کدام ساعت روز شلوغ‌تر است تا تعداد صندوق‌دارها را تنظیم کند.»

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه«اندازهٔ نمونه همان اندازهٔ جامعه است، چون هر دو از یک گروه‌اند.»

نمونه فقط بخشی از جامعه است که بررسی می‌شود. اگر همه بررسی شوند، دیگر نمونه نیست، سرشماری است.

درستنمونه جامعه و اندازهٔ نمونه معمولاً خیلی کمتر است.

اشتباهبرای بررسی علاقهٔ دانش‌آموزان یک شهر به ورزش، فقط از اعضای باشگاه فوتبال مدرسه پرسیده.

این نمونه نمایندهٔ جامعه نیست؛ از قبل به ورزش علاقه دارند و نتیجه را به یک سو می‌برند.

درستنمونه را تصادفی و از گروه‌های مختلف جامعه انتخاب کن.

اشتباه«۴٫۵ درصد نمونه آسیب‌دیده بود، پس دقیقاً ۹۰۰ کتاب از ۲۰۰۰۰ کتاب آسیب‌دیده است.»

نتیجهٔ نمونه یک برآورد است؛ نمونهٔ دیگر ممکن است عدد کمی متفاوت بدهد.

درست«حدود ۹۰۰ کتاب» آسیب‌دیده است.

اشتباه«۱۰۰۰۰ نفر از یک محله، نمونهٔ بهتری برای نظر مردم کل شهر است تا ۱۰۰۰ نفر که تصادفی از همهٔ محله‌ها انتخاب شده‌اند؛ چون بزرگ‌تر است.»

مردم یک محله ممکن است وضع و نظر مشابهی داشته باشند (مثلاً همه نزدیک یک پارک یا یک بازار زندگی کنند). نمونهٔ بزرگی که از یک گوشهٔ جامعه آمده، نمایندهٔ همهٔ جامعه نیست و بزرگی‌اش این را جبران نمی‌کند.

درستنمونه را تصادفی و از همهٔ بخش‌های جامعه انتخاب کن؛ بعد اگر توانستی، بزرگ‌ترش کن.

فراتر از کتابنظرسنجی‌ها چطور با چند هزار نفر نظر میلیون‌ها نفر را تخمین می‌زنند؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

شگفت‌انگیز است که یک نظرسنجی خوب با حدود هزار نفر می‌تواند نظر یک کشور چند ده میلیونی را با خطای تقریباً ۳ درصد تخمین بزند. راز کار در تصادفی بودن نمونه است، نه در بزرگی‌اش. نمونهٔ ده هزار نفری که فقط از کاربران یک شبکهٔ اجتماعی گرفته شده، می‌تواند از نمونهٔ هزار نفری تصادفی بدتر باشد.

مشهورترین شکست تاریخ آمار در سال ۱۹۳۶ بود: مجله‌ای آمریکایی با بیش از دو میلیون پاسخ پیش‌بینی کرد کدام نامزد برندهٔ انتخابات می‌شود، و کاملاً اشتباه کرد. نمونه را از فهرست صاحبان تلفن و خودرو برداشته بود که در آن سال‌ها بیشتر ثروتمندان بودند. در یادگیری ماشین هم همین خطر هست: مدلی که فقط با عکس‌های یک گروه آموزش ببیند، روی بقیه بد کار می‌کند. یادگیری ماشین چیست؟

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳متغیر و انواع آن

این درس: صفحه‌های ۱۵۹ تا ۱۷۰ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • بین ۲ و ۳ چند عدد طبیعی هست؟ چند عدد اعشاری؟ جواب: هیچ عدد طبیعی؛ ولی عدد اعشاری بی‌شمار: ، ، و هر قدر بخواهی.
  • میانگین ۴، ۷ و ۱۰ چند است؟ جواب: . میانگین یعنی جمع مقدارها تقسیم بر تعدادشان.

متغیر چیست؟#

در یک تحقیق آماری دربارهٔ اعضای یک جامعه، به ویژگی‌هایی از آن‌ها نگاه می‌کنیم. اگر جامعه دوچرخه‌های یک فروشگاه باشد: قیمت، وزن، رنگ، تعداد دنده، اندازهٔ چرخ. این ویژگی‌ها معمولاً از یک عضو به عضو دیگر تغییر می‌کنند، برای همین به آن‌ها متغیر می‌گوییم.

  • متغیر: ویژگی‌ای از اعضای جامعه که بررسی می‌شود و معمولاً از عضوی به عضو دیگر فرق می‌کند.
  • مقدار متغیر: عدد یا صفتی که آن ویژگی برای یک عضو مشخص دارد.

مثال ۱. برای یک دوچرخهٔ مشخص: متغیر «وزن» مقدار (کیلوگرم) دارد، متغیر «تعداد دنده» مقدار ، و متغیر «رنگ» مقدار «سبز».

کمی و کیفی#

متغیر کمی: متغیری که قابل اندازه‌گیری یا شمارش است و مقدارش عدد است؛ مثل وزن دوچرخه، تعداد دنده، دمای بدن، مسافتی که هر روز رکاب می‌زنی.

متغیر کیفی: متغیری که قابل اندازه‌گیری نیست و مقدارش یک صفت یا دسته است؛ مثل رنگ دوچرخه، رنگ چشم، ورزش مورد علاقه، سایز تی‌شرت.

قبل از ادامه، حدس بزن: «شمارهٔ پیراهن بازیکنان یک تیم» (مثل ۷ و ۱۰) کمی است یا کیفی؟ مقدارش که عدد است!

دقت کن: عددی که فقط برچسب است، متغیر را کمی نمی‌کند. شمارهٔ پیراهن بازیکنان یک تیم عدد است، ولی فقط اسم هر بازیکن را نشان می‌دهد: بازیکن شمارهٔ ۱۰ «دو برابرِ» بازیکن شمارهٔ ۵ نیست و میانگین گرفتن از شماره‌ها بی‌معناست. پس «شمارهٔ پیراهن» کیفی است.

🧠 ترفند (آزمون میانگین): اگر مقدارها عددند ولی جمع یا میانگینشان هیچ معنایی ندارد، آن عددها فقط برچسب‌اند و متغیر کیفی است. دلیل: مقدارِ یک متغیر کمی یک «اندازه» یا «تعداد» است و اندازه‌ها را می‌شود روی هم گذاشت و میانگین گرفت؛ برچسب را نه. مثلاً میانگین شمارهٔ پیراهن‌ها یا کدهای پستی عددی بی‌معناست.

متغیرهای کمی: گسسته و پیوسته#

به این دو سؤال فکر کن:

  • «چند خواهر و برادر داری؟» جواب‌ها: . بین ۲ و ۳ مقدار دیگری نیست.
  • «۱۰۰ متر را در چند ثانیه می‌دوی؟» جواب‌ها: ، ، و … هر عددی بین دو زمان هم یک زمان ممکن است.

چند مقدار را کنار هم ببین. ● یعنی «این مقدار ممکن است» و ✗ یعنی «ممکن نیست»:

متغیر
تعداد خواهر و برادر ۲ ● ۲٫۲۵ ✗ ۲٫۵ ✗ ۲٫۷۵ ✗ ۳ ●
زمان دوی ۱۰۰ متر (ثانیه) ۱۴ ● ۱۴٫۲۵ ● ۱۴٫۵ ● ۱۴٫۷۵ ● ۱۵ ●

در سطر اول بین دو مقدار جای خالی هست؛ در سطر دوم هیچ جای خالی‌ای نیست و هر عدد میانی (حتی ۱۴٫۲۵۱) هم ممکن است.

متغیر کمی پیوسته: اگر بتواند دو مقدار و را بگیرد، هر مقدار بین آن‌ها را هم بتواند بگیرد. مثل قد، جرم، زمان، دما، فاصله. (این‌ها معمولاً اندازه‌گیری می‌شوند.)

متغیر کمی گسسته: متغیر کمی‌ای که پیوسته نیست؛ بین مقدارهایش «فاصله» هست. مثل تعداد خواهر و برادر، تعداد پیام‌هایی که امروز گرفته‌ای، تعداد گل‌هایی که یک تیم زده. (این‌ها معمولاً شمرده می‌شوند.)

متغیرهای کیفی: ترتیبی و اسمی#

  • «سایز تی‌شرتت چیست؟» جواب‌ها: S، M، L، XL. این جواب‌ها ترتیب طبیعی دارند: M از S بزرگ‌تر است.
  • «ورزش مورد علاقه‌ات چیست؟» جواب‌ها: فوتبال، شنا، والیبال، … هیچ‌کدام «بالاتر» یا «پایین‌تر» از دیگری نیست.

متغیر کیفی ترتیبی: مقدارهایش ترتیب طبیعی دارند؛ مثل سایز لباس، رنگ کمربند در تکواندو (از سفید تا مشکی)، تندی یک غذا (ملایم، تند، خیلی تند)، سطح زبان انگلیسی (مبتدی، متوسط، پیشرفته).

متغیر کیفی اسمی: مقدارهایش هیچ ترتیب طبیعی ندارند؛ فقط اسم دسته‌اند. مثل ورزش مورد علاقه، رنگ چشم، نوع سوخت خودرو (بنزین، گازوئیل، برق)، کشور محل تولد.

جمع‌بندی در یک نگاه#

متغیر زیرنوع آزمون مثال
کمی پیوسته هر مقدار بین دو مقدار ممکن است جرم یک هندوانه، زمان شارژ کامل یک گوشی
کمی گسسته عدد است، ولی بین مقدارها فاصله هست تعداد اتاق‌های یک خانه
کیفی ترتیبی صفت است و ترتیب طبیعی دارد تندی غذا (ملایم، تند، خیلی تند)
کیفی اسمی صفت است و ترتیبی ندارد نوع حیوان خانگی (گربه، سگ، پرنده)

مثال ۲. نوع هر متغیر را مشخص کن:

  1. «حجم آبی که یک خانه در یک روز مصرف می‌کند (لیتر)»: عدد است و هر مقدار بین دو مقدار ممکن است: کمی پیوسته.
  2. «تعداد خودروهایی که در یک ساعت از یک چهارراه می‌گذرند»: عدد صحیح است و شمرده می‌شود: کمی گسسته.
  3. «سطح سختی یک بازی رایانه‌ای (آسان، معمولی، سخت)»: صفت با ترتیب: کیفی ترتیبی.
  4. «برند گوشی همراه»: صفت بدون ترتیب: کیفی اسمی.

چرا مهم است؟ نوع متغیر تعیین می‌کند چه کارهایی با داده‌ها مجاز است. میانگین قد معنا دارد؛ میانگین رنگ چشم نه. برای متغیر ترتیبی می‌شود گفت «وسط» کدام است، ولی برای اسمی فقط می‌شود گفت کدام بیشتر تکرار شده. این‌ها را در سال‌های بعد با شاخص‌های مرکزی کامل‌تر می‌بینی.

حالا تو: «مدت مکالمهٔ تلفنی» چه نوع متغیری است؟ جواب: کمی پیوسته.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«تعداد صفحه‌های یک کتاب» چه نوع متغیری است؟
۲کدام متغیر کیفی ترتیبی است؟
۳«وزن یک بستهٔ پستی» چه نوع متغیری است؟
۴«شمارهٔ پیراهن بازیکنان یک تیم فوتبال» (مثل ۷، ۱۰، ۲۳) چه نوع متغیری است؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

نوع هر متغیر را مشخص کن: الف) سطح سختی یک مسیر کوه‌پیمایی (آسان، متوسط، دشوار) ب) مدت شارژ کامل یک گوشی پ) تعداد پیام‌هایی که امروز گرفته‌ای ت) سازی که می‌نوازی (تار، پیانو، گیتار، …)

برای هر دانش‌آموز یک کلاس این پنج متغیر ثبت شده است: تعداد خواهر و برادر، قد (سانتی‌متر)، جرم کیف مدرسه (کیلوگرم)، رنگ چشم، و سطح علاقه به ریاضی (کم، متوسط، زیاد). نوع هر کدام را مشخص کن و بگو میانگین کدام‌ها معنا دارد.

یک اپلیکیشن سفارش غذا برای هر سفارش این‌ها را ثبت می‌کند: نوع غذا (پیتزا، کباب، سالاد، …)، زمان رسیدن سفارش (دقیقه)، تعداد اقلام سفارش، و نظر مشتری (خیلی بد، بد، خوب، عالی). نوع هر متغیر را بنویس و برای همین سفارش‌ها یک متغیر کمی پیوستهٔ دیگر مثال بزن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«تعداد خواهر و برادر عدد است، پس پیوسته است.»

عدد بودن متغیر را کمی می‌کند، ولی پیوستگی یعنی هر مقدار میانی ممکن باشد. ۲٫۵ خواهر و برادر معنا ندارد.

درستکمی گسسته.

اشتباه«کد پستی عدد است، پس کمی است و میانگین کدهای پستی یک محله را می‌شود حساب کرد.»

کد پستی فقط برچسب یک نشانی است؛ میانگین گرفتن از آن عددی بی‌معنا می‌دهد.

درستکیفی اسمی.

اشتباه«سطح سختی یک بازی (آسان، معمولی، سخت) اسمی است، چون عدد نیست.»

کیفی بودن درست است، ولی این مقدارها ترتیب طبیعی دارند: «سخت» از «آسان» سخت‌تر است.

درستکیفی ترتیبی.

فراتر از کتابوقتی نوع متغیر را عمداً عوض می‌کنیمبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در کار واقعی با داده، گاهی نوع یک متغیر را عمداً عوض می‌کنند. قد دانش‌آموزان یک متغیر کمی پیوسته است، ولی یک مربی ممکن است آن را به دسته‌های «کوتاه‌تر از ۱۵۰ سانتی‌متر»، «۱۵۰ تا ۱۷۰» و «بلندتر از ۱۷۰» تبدیل کند. حاصل یک متغیر کیفی ترتیبی است: کار با آن ساده‌تر است، ولی بخشی از اطلاعات از دست می‌رود (دیگر نمی‌دانی دو نفرِ یک دسته چقدر با هم فرق دارند).

در برنامه‌نویسی و یادگیری ماشین هم اولین کار با یک جدول داده، تعیین نوع هر ستون است. یک مدل هوش مصنوعی با عدد کار می‌کند، پس متغیر اسمی مثل «رنگ» را باید طوری به عدد تبدیل کرد که ترتیب ساختگی نسازد: اگر بنویسی «قرمز = ۱، آبی = ۲، سبز = ۳»، مدل ممکن است خیال کند سبز «بیشتر» از قرمز است. برای همین برای هر رنگ یک ستون جدا با مقدار ۰ یا ۱ می‌سازند؛ به این روش کدگذاری one-hot می‌گویند. شبکهٔ عصبی چیست؟ و میانگین، میانه و مُد برای اینکه ببینی با هر نوع متغیر چه شاخصی به کار می‌رود.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۷

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

احتمال مجموع ۷ در دو تاس چرا از بقیه بیشتر است؟

چون مجموع ۷ با شش زوج مختلف ساخته می‌شود: ؛ یعنی . مجموع ۲ فقط با و مجموع ۱۲ فقط با ساخته می‌شود، پس احتمال هر کدام است.

فرق پیشامد ناسازگار و متمم چیست؟

دو پیشامد ناسازگارند اگر با هم رخ ندهند (). متمم یک پیشامد ناسازگار خاص است که علاوه بر آن، با کل فضای نمونه را می‌سازد. مثلاً در یک تاس «۱ بیاید» و «۶ بیاید» ناسازگارند ولی متمم هم نیستند؛ «زوج» و «فرد» متمم هم‌اند.

فرق جامعه و نمونه چیست؟

جامعه همهٔ افراد یا اشیایی است که می‌خواهیم دربارهٔ آن‌ها چیزی بدانیم؛ نمونه بخشی از جامعه است که واقعاً بررسی می‌کنیم. چون بررسی همه پرهزینه یا ناممکن است، از نمونه نتیجه می‌گیریم و آن را به جامعه تعمیم می‌دهیم. برای همین نمونه باید تصادفی و نمایندهٔ جامعه باشد.

متغیر گسسته و پیوسته را چطور تشخیص بدهم؟

بپرس: اگر متغیر بتواند مقدارهای و را بگیرد، هر عدد بین آن‌ها را هم می‌تواند بگیرد؟ اگر بله (قد، وزن، زمان) پیوسته است. اگر نه (تعداد خواهر و برادر، تعداد پیام) گسسته است. یک راه ساده: معمولاً پیوسته‌ها اندازه‌گیری می‌شوند و گسسته‌ها شمرده.

متغیر ترتیبی و اسمی چه فرقی دارند؟

هر دو کیفی‌اند (مقدارشان صفت است). در ترتیبی، مقدارها ترتیب طبیعی دارند، مثل «کم، متوسط، زیاد» یا «آسان، معمولی، سخت». در اسمی هیچ ترتیبی نیست، مثل رنگ چشم یا ورزش مورد علاقه. اینکه به دسته‌ها عدد بدهیم، این را عوض نمی‌کند.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی دهم: فصل ۱، مجموعه، الگو و دنباله، فصل ۲، مثلثات، فصل ۳، توان‌های گویا و عبارت‌های جبری، فصل ۴، معادله‌ها و نامعادله‌ها، فصل ۵، تابع، فصل ۶، شمارش، بدون شمردن