آموزش ریاضی دهم · فصل ۵

تابع، به زبان ساده

دستگاه فروش خودکاری که یک سکه می‌گیرد و یک خوراکی بیرون می‌دهد، دو سینی از مهره‌های رنگی که هر مهرهٔ سمت چپ با یک نخ به دقیقاً یک مهرهٔ سمت راست وصل است، دماسنجی کنار ساعت رومیزی، و کاغذ شطرنجی با یک منحنی و خط‌کشی شفاف که عمودی رویش گذاشته شده است

تابع یکی از مهم‌ترین ایده‌های ریاضی است: قاعده‌ای که به هر ورودی دقیقاً یک خروجی می‌دهد. در این فصل تابع را با چهار زبان می‌بینی (نمودار پیکانی، زوج‌های مرتب، نمودار مختصاتی و ضابطهٔ جبری) و یاد می‌گیری از روی هر کدام بگویی یک رابطه تابع است یا نه. بعد دامنه و برد را پیدا می‌کنی، با نماد کار می‌کنی و آخر سر خانوادهٔ تابع‌ها را می‌شناسی: خطی، ثابت، همانی، چندجمله‌ای، قدر مطلق و چندضابطه‌ای، و اینکه چطور با جابه‌جا کردن یک نمودار، نمودار تازه‌ای رسم کنی.

صفحه‌های ۹۴ تا ۱۱۷ کتاب۳ درس۲۸ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی بگویی یک رابطه، داده‌شده با نمودار پیکانی، زوج‌های مرتب، جدول یا نمودار مختصاتی، تابع است یا نه.
  • می‌توانی دامنه و برد یک تابع را از روی هر نمایشش پیدا کنی.
  • می‌توانی مقدار را از ضابطهٔ تابع حساب کنی و ضابطهٔ یک تابع خطی را از دو نقطه‌اش بنویسی.
  • می‌توانی تابع‌های ثابت، همانی، چندجمله‌ای، قدر مطلق و چندضابطه‌ای را بشناسی و رسم کنی.
  • می‌توانی نمودار و را با انتقال نمودار رسم کنی.

پیش‌نیاز: مجموعه و بازه (فصل ۱)، دستگاه مختصات و معادلهٔ خط (ریاضی نهم)، قدر مطلق، و سهمی و رأس آن (فصل ۴).

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (۱)، پایهٔ دهم، رشته‌های ریاضی و فیزیک و علوم تجربی»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی دهم کدام درس است؟

درس ۱مفهوم تابع و بازنمایی‌های آن

این درس: صفحه‌های ۹۵ تا ۱۰۰ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • مختصات نقطه‌ای که ۳ واحد راستِ مبدأ و ۲ واحد پایینِ آن است چیست؟ جواب: . اول طول (روی محور ها)، بعد عرض (روی محور ها).
  • مجموعهٔ چند عضو دارد؟ جواب: سه عضو، همان . در مجموعه، تکرار یک عضو چیزی اضافه نمی‌کند.

رابطه‌ای که پیش‌بینی‌پذیر است#

خیلی چیزها به هم ربط دارند: هر کتاب و تعداد صفحه‌هایش، هر خودرو و شمارهٔ پلاکش، هر فیلم و بازیگرانش. ولی همهٔ این رابطه‌ها یک‌جور نیستند. به این دو سؤال فکر کن:

  • «این کتاب چند صفحه دارد؟» برای هر کتاب دقیقاً یک جواب دارد.
  • «چه کسانی در این فیلم بازی کرده‌اند؟» معمولاً چند جواب دارد، پس با دانستن فیلم، «یک» جواب معلوم نمی‌شود.

رابطهٔ اول از نوع خاصی است که در ریاضی به آن تابع می‌گوییم: اگر ورودی را بدانی، خروجی بدون ابهام معلوم است.

قبل از ادامه، حدس بزن: رابطهٔ «هر عدد ← مربعش» از این نوع است؟ رابطهٔ «هر عدد مثبت ← عددهایی که مربعشان برابر آن است» چطور؟

تعریف تابع#

یک تابع از مجموعهٔ به مجموعهٔ رابطه‌ای است که در آن به هر عضو دقیقاً یک عضو نسبت داده می‌شود.

دو شرط در این جمله است:

  1. هر عضو باید جفتی داشته باشد (هیچ عضوی از بی‌پیکان نماند).
  2. هیچ عضو نباید دو جفت متفاوت داشته باشد.

ولی چند عضو می‌توانند به یک عضو بروند، و ممکن است بعضی عضوهای اصلاً پیکانی نگیرند. مثلاً «هر کتاب ← تعداد صفحه‌هایش» تابع است، حتی اگر دو کتاب هر دو ۲۰۰ صفحه داشته باشند و هیچ کتابی ۱۰۱ صفحه نداشته باشد.

جواب حدس: «هر عدد ← مربعش» تابع است، چون هر عدد فقط یک مربع دارد ( و ؛ دو ورودی با یک خروجی اشکالی ندارد). ولی «هر عدد مثبت ← عددهایی که مربعشان برابر آن است» تابع نیست، چون به دو خروجی و می‌دهد.

چهار شیوهٔ نمایش#

۱. نمودار پیکانی. دو بیضی برای و ، و از هر عضو پیکانی به جفتش. رابطه تابع است اگر از هر عضو دقیقاً یک پیکان بیرون برود. با متن این‌طور می‌کشیمش (ستون چپ ، ستون راست )، برای رابطهٔ به که هر عدد را به مربعش می‌برد:

→
→
→

از هر عضو یک پیکان بیرون رفته، پس تابع است. دو پیکان به رسیده‌اند و و پیکانی نگرفته‌اند؛ هیچ‌کدام اشکالی ندارد.

۲. زوج مرتب. هر پیکان را به شکل یک زوج مرتب می‌نویسیم: اول ورودی، بعد خروجی، مثلاً . ترتیب مهم است: و دو نقطهٔ مختلف‌اند. عضو اول را مؤلفهٔ اول و عضو دوم را مؤلفهٔ دوم می‌نامیم. رابطه‌ای مثل

تابع است اگر هیچ دو زوج مرتب متمایزی مؤلفهٔ اول یکسان نداشته باشند. در مؤلفه‌های اول همه متفاوت‌اند، پس تابع است (تکرار در مؤلفهٔ دوم مشکلی ندارد). ولی تابع نیست، چون ورودی دو خروجی و دارد.

دقت کن: در واقع فقط یک زوج است (تکرار یک عضو مجموعه را عوض نمی‌کند) و مشکلی ایجاد نمی‌کند. مشکل فقط وقتی است که مؤلفهٔ اول یکی باشد و دومی فرق کند.

۳. جدول. سطر بالا ورودی‌ها، سطر پایین خروجی‌ها. اگر یک ورودی دو بار با خروجی‌های مختلف آمده باشد، تابع نیست.

۴. نمودار مختصاتی. هر زوج مرتب یک نقطه در صفحه است. دو نقطه با مؤلفهٔ اول یکسان، روی یک خط عمودی قرار می‌گیرند. پس:

آزمون خط عمودی: یک نمودار، نمودار یک تابع است اگر هر خط موازی محور ها، نمودار را حداکثر در یک نقطه قطع کند.

  • خط و سهمی تابع‌اند: هر خط عمودی آن‌ها را فقط یک بار قطع می‌کند.
  • یک دایره تابع نیست: خط عمودی‌ای که از وسطش بگذرد آن را در دو نقطه قطع می‌کند.
  • سهمی «خوابیده» مثل تابع نیست: برای دو نقطهٔ و دارد.

مثال‌های کامل#

مثال ۱. و . کدام رابطه از به تابع است؟

  • : هر عضو دقیقاً یک پیکان دارد (عضوهای و از بی‌پیکان مانده‌اند که اشکالی ندارد). تابع است.
  • : عضو از پیکانی ندارد. تابعی از به نیست.
  • : عضو دو پیکان دارد. تابع نیست. در تصویر پیکانی، دو پیکان از بیرون می‌روند:
→
→
→
→

مثال ۲. آیا می‌تواند تابع باشد؟ بله، به شرطی که دو زوجی که مؤلفهٔ اولشان است یکی باشند: ، یعنی . مقدار هر عددی می‌تواند باشد.

مثال ۳. رابطهٔ «هر عدد مثبت ← مساحت مستطیل‌هایی که محیطشان است» تابع نیست: به هم مساحت مربع ، یعنی ، نسبت داده می‌شود و هم مساحت مستطیل ، یعنی . ولی «هر عدد مثبت ← مساحت مربعی که محیطش است» تابع است، چون مربعی با محیط فقط یک ضلع ممکن دارد () و مساحتش است.

حالا تو: آیا تابع است؟ جواب: بله. سه ورودی متفاوت، هر کدام با یک خروجی؛ اینکه همه خروجی‌ها است اشکالی ندارد.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام مجموعه از زوج‌های مرتب یک تابع است؟
۲کدام نمودار، نمودار یک تابع نیست؟
۳اگر یک تابع باشد، چند است؟
۴کدام رابطه تابع است؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

رابطهٔ را با نمودار پیکانی نشان بده و بگو تابع است یا نه. آیا رابطه‌ای که از جابه‌جا کردن مؤلفه‌ها به دست می‌آید هم تابع است؟

و . الف) رابطهٔ «هر عضو ← باقی‌ماندهٔ تقسیمش بر ۲» را با زوج‌های مرتب بنویس. تابعی از به است؟ ب) رابطهٔ «هر عضو ← عضوهایی از که از آن کوچک‌ترند» چطور؟

آیا جدول زیر یک تابع را نشان می‌دهد؟ ورودی‌ها: و خروجی‌های متناظر: . اگر خروجی چهارم به‌جای عدد بود چه؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه« تابع نیست، چون دو بار آمده.»

شرط تابع روی ورودی‌ها (مؤلفه‌های اول) است. دو ورودی مختلف می‌توانند خروجی یکسان داشته باشند.

درستتابع است؛ فقط اگر یک ورودی دو خروجی متفاوت داشت، تابع نبود.

اشتباهبرای آزمون نمودار از خط افقی استفاده کرده و گفته سهمی تابع نیست.

خط افقی چند ورودی با یک خروجی را نشان می‌دهد که مجاز است. آزمون تابع با خط عمودی است: یک ورودی، چند خروجی؟

درستسهمی تابع است؛ هر خط عمودی آن را یک بار قطع می‌کند.

اشتباه«رابطه‌ای از به که به همهٔ عضوهای پیکان نمی‌دهد، تابع نیست.»

در تعریف فقط شرط روی عضوهای است. عضوهای می‌توانند بی‌پیکان بمانند.

درستمهم این است که از هر عضو دقیقاً یک پیکان بیرون برود.

فراتر از کتابتابع در برنامه‌نویسی و هوش مصنوعیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در برنامه‌نویسی هم چیزی به اسم «تابع» (function) هست: تکه‌کدی که ورودی می‌گیرد و خروجی برمی‌گرداند. تابع ریاضی سخت‌گیرتر است: برای یک ورودی همیشه یک خروجی. برنامه‌نویس‌ها به تابعی که این شرط را رعایت کند «تابع خالص» می‌گویند و آن را دوست دارند، چون آزمایش و پیدا کردن خطایش آسان است.

یک مدل هوش مصنوعی هم در اصل یک تابع بسیار بزرگ است: ورودی‌اش مثلاً عکس یک حیوان است (میلیون‌ها عدد برای رنگ پیکسل‌ها) و خروجی‌اش یک برچسب مثل «گربه». «یادگیری» یعنی پیدا کردن ضابطهٔ این تابع از روی مثال‌ها. بیشتر بخوان: تابع چیست؟ و شبکهٔ عصبی چیست؟

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲دامنه و برد توابع

این درس: صفحه‌های ۱۰۱ تا ۱۰۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • و هر کدام چند است؟ جواب: (اول توان، بعد منفی)، ولی .
  • شیب خطی که از و می‌گذرد چند است؟ جواب: تغییر تقسیم بر تغییر : .

دامنه و برد#

در هر تابع دو مجموعهٔ مهم هست:

  • دامنه (با نماد ): مجموعهٔ همهٔ ورودی‌ها، یعنی همهٔ مؤلفه‌های اول.
  • برد (با نماد ): مجموعهٔ همهٔ خروجی‌هایی که واقعاً به دست می‌آیند، یعنی همهٔ مؤلفه‌های دوم.

مثال ۱. : دامنه و برد است. ( دو بار آمده ولی در مجموعه یک بار نوشته می‌شود.)

دقت کن: اگر تابعی از به باشد، دامنه همان است، ولی برد فقط زیرمجموعه‌ای از است و ممکن است با برابر نباشد. عضوهایی از که پیکانی نگرفته‌اند، جزو برد نیستند.

نماد #

به‌جای اینکه بگوییم «زوج در است»، می‌نویسیم و می‌خوانیم « در نقطهٔ ۳ برابر ۷ است» یا «مقدار به ازای ۳». پس خروجی تابع وقتی ورودی است.

خیلی وقت‌ها تابع را با یک ضابطهٔ جبری می‌دهیم: یعنی «ورودی را دو برابر کن و یکی اضافه کن». برای پیدا کردن ، به‌جای هر عدد را می‌گذاریم:

مثال ۲. اگر ، مقدار و را پیدا کن.

  1. . پرانتز گذاشتن دور مهم است.
  2. .

مثال ۳ (الگو به‌عنوان تابع). برای ساختن مربع پشت سر هم با چوب‌کبریت، چوب‌کبریت لازم است (مربع اول ۴ چوب و هر مربع بعدی ۳ چوب تازه). پس با دامنهٔ یک تابع است: ، و . بردش است.

دامنه و برد از روی نمودار#

  • دامنه: سایهٔ نمودار روی محور ها (نمودار را عمودی روی محور افقی «بریز»).
  • برد: سایهٔ نمودار روی محور ها (نمودار را افقی روی محور عمودی «بریز»).

نقطهٔ توپر یعنی آن نقطه جزو نمودار است و نقطهٔ توخالی یعنی نیست؛ دقیقاً مثل بازه‌ها.

مثال ۴. نمودار یک تابع، پاره‌خطی است از نقطهٔ (توپر) تا نقطهٔ (توخالی). چند نقطه از آن را در جدول ببین:

(توخالی)

دامنه: ها از تا می‌روند و چون نقطه‌اش توخالی است عضو نیست: . برد: ها از تا هستند، و به همان دلیل عضو نیست: .

مثال ۵. نمودار تابعی پاره‌خطی است از (توپر) تا (توپر). دامنه و برد ؛ هر دو سر توپرند، پس هر دو کروشه‌اند.

دامنه وقتی فقط ضابطه داده شده#

اگر فقط ضابطه داده شود و دامنه را نگویند، بزرگ‌ترین مجموعه‌ای را دامنه می‌گیریم که ضابطه در آن معنا دارد. مثلاً برای هر عدد حقیقی معنا دارد، پس ؛ و بردش است، چون هر عدد نامنفی‌ای می‌تواند باشد و منفی نمی‌شود.

ولی اگر دامنه را محدود کنند، برد هم عوض می‌شود. با دامنهٔ بردی برابر دارد (چون و )؛ و همین ضابطه با دامنهٔ فقط سه نقطه است و بردش .

قبل از ادامه، حدس بزن: برد با دامنهٔ چیست؟ دو سر را حساب کن: و . آیا برد است؟

جدول را ببین:

نه، برد نیست. هم در دامنه است و . سهمی بین و از رأسش در رد می‌شود؛ پس کمترین مقدار است و بیشترین : برد . برای برد، باید نمودار را ببینی، نه فقط دو سرش را.

🧠 ترفند: برای برد یک تابع خطی روی یک بازه، حساب کردن دو سر کافی است: برد بین آن دو عدد است. دلیلش این است که خط همیشه یکنواخت بالا می‌رود یا یکنواخت پایین می‌آید و هیچ‌جا برنمی‌گردد. برای سهمی این ترفند کار نمی‌کند، چون سهمی در رأسش برمی‌گردد (مثال بالا).

تابع خطی#

تابعی به شکل را تابع خطی می‌نامیم؛ نمودارش (با دامنهٔ ) یک خط راست است با شیب و عرض از مبدأ .

مثال ۶. تابع خطی داریم که و . ضابطه را پیدا کن.

  1. از تا چهار واحد جلو رفته‌ایم و از به ، یعنی ۱۲ واحد، زیاد شده؛ پس شیب .
  2. و ، پس .
  3. . بررسی: .

راه دوم: دو مقدار را در بگذار: و . معادلهٔ اول را از دومی کم کن: ، پس و . راه اول (شیب) سریع‌تر است؛ راه دوم وقتی به کار می‌آید که دو مقدار را مستقیم به شکل معادله داده باشند.

مثال ۷ (کاربرد). باتری یک گوشی ۸۰ درصد شارژ دارد و هر ساعت بازی ۱۶ درصد از آن کم می‌شود. شارژ بعد از ساعت: . باتری کی خالی می‌شود؟

حدوداً چقدر می‌شود؟ ۱۶ را حدود ۲۰ بگیر؛ . چون واقعاً کمتر از ۲۰ درصد در ساعت کم می‌شود، باتری کمی دیرتر از ۴ ساعت خالی می‌شود.

  1. ، پس و ساعت.
  2. دامنهٔ معنادار است (زمان منفی و شارژ منفی معنا ندارد).
  3. تابع خطی است، پس برد بین دو سر است: و ؛ برد .

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۵ ساعت کمی بیشتر از ۴ ساعت است.

حالا تو: اگر ، مقدار را پیدا کن. جواب: .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱برد تابع چند عضو دارد؟
۲اگر ، مقدار چند است؟
۳نمودار تابعی پاره‌خطی است از نقطهٔ (توخالی) تا نقطهٔ (توپر). دامنهٔ آن کدام است؟
۴تابع خطی با و . ضابطهٔ آن کدام است؟
۵برد تابع با دامنهٔ کدام است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

اگر ، مقدار ، و را پیدا کن. به ازای چه ای است؟

تابع با دامنهٔ داده شده. بردش را پیدا کن.

یک کارگاه برای هر سفارش ۵۰ هزار سکه هزینهٔ ثابت و برای هر قطعه ۸ هزار سکه می‌گیرد. هزینهٔ سفارش قطعه را به صورت تابع بنویس. سفارش ۱۲ قطعه چقدر است؟ با ۲۱۴ هزار سکه چند قطعه می‌شود سفارش داد؟

اگر با دامنهٔ باشد، را به صورت زوج‌های مرتب بنویس و برد آن را پیدا کن. برد چند عضو دارد؟

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه و نوشته .

یعنی منفیِ . ولی ورودی کل عدد است و باید داخل پرانتز برود.

درست.

اشتباهتابعی از به با ؛ نوشته برد .

برد فقط خروجی‌هایی است که واقعاً به دست آمده‌اند، نه همهٔ مجموعهٔ .

درستبرد .

اشتباهدامنه را از روی محور ها و برد را از روی محور ها خوانده.

دامنه مجموعهٔ ورودی‌هاست و ورودی‌ها روی محور افقی () هستند؛ خروجی‌ها روی محور عمودی.

درستدامنه = سایه روی محور ها، برد = سایه روی محور ها.

اشتباهبرد با دامنهٔ را از دو سر حساب کرده: و ، پس برد .

هم در دامنه است و . سهمی در رأسش برمی‌گردد، پس دو سر بازه لزوماً کمترین و بیشترین مقدار نیستند. ترفند «فقط دو سر» فقط برای تابع خطی درست است.

درستکمترین مقدار در رأس و بیشترین در است: برد .

فراتر از کتابتابع‌هایی که دنیا را توصیف می‌کنندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

فیزیک‌دان‌ها و مهندس‌ها بیشتر وقتشان را صرف پیدا کردن ضابطهٔ تابع‌ها می‌کنند. «مقاومت ثابت است، پس جریان تابعی خطی از ولتاژ است» (قانون اهم: ). «مسافت سقوط تابعی درجه دوم از زمان است» ( تقریباً). وقتی ضابطه را داشته باشی، می‌توانی پیش‌بینی کنی: چند ولت بدهم تا LED بسوزد؟ سنگ کی به زمین می‌رسد؟

دامنه هم در این دنیا معنای واقعی دارد: ضابطهٔ برای باتری گوشی فقط تا ۵ ساعت معنا دارد؛ بعد از آن عدد منفی می‌دهد که بی‌معناست. یکی از مهارت‌های مهم مدل‌سازی همین است: بدانی مدلت کجا درست است. ولتاژ، جریان و مقاومت و آهنگ تغییر دو مثال خوب از تابع‌های واقعی‌اند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳انواع تابع

این درس: صفحه‌های ۱۰۹ تا ۱۱۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • و چقدرند؟ جواب: و . قدر مطلق یک عدد، فاصلهٔ آن تا صفر است.
  • رأس سهمی کجاست؟ جواب: ؛ جایی که داخل پرانتز صفر شود (فصل ۴).

خانوادهٔ تابع‌ها#

همان‌طور که در مجموعهٔ عددها اسم‌هایی مثل «طبیعی» و «گویا» داریم، تابع‌های پرکاربرد هم اسم دارند. شناختن این خانواده‌ها کمک می‌کند با یک نگاه به ضابطه، شکل نمودار را حدس بزنی.

تابع‌های چندجمله‌ای#

تابعی که ضابطه‌اش یک چندجمله‌ای از یک متغیر باشد، تابع چندجمله‌ای است؛ مثل یا . بزرگ‌ترین توان درجهٔ آن است:

  • درجهٔ اول: با ؛ همان تابع خطی، نمودارش خط.
  • درجهٔ دوم: با ؛ نمودارش سهمی (فصل ۴). مثل مساحت مثلث قائم‌الزاویه‌ای که دو ضلع قائمش و است: .
  • درجهٔ سوم: مثل حجم جعبهٔ دربازی که از یک ورق مربعی به ضلع ۲۰ با بریدن مربع‌هایی به ضلع از چهار گوشه ساخته می‌شود: .

سه تابع خاص#

تابع ثابت: . هر ورودی‌ای بدهی، خروجی همان است؛ بردش فقط یک عضو دارد: . نمودارش (با دامنهٔ ) خط افقی است. مثال روزمره: هزینهٔ اشتراک ماهانه که به میزان استفاده بستگی ندارد.

تابع همانی: . هر ورودی را خودش برمی‌گرداند؛ دامنه و برد یکی‌اند. با دامنهٔ نمودارش خط است (نیمساز ناحیه‌های اول و سوم).

تابع قدر مطلق: . یادآوری: فاصلهٔ تا صفر است. پس:

مثلاً و . جدول چند نقطه:

نمودارش شکل «V» دارد با رأس در مبدأ: سمت راست همان خط و سمت چپ خط . دامنه و برد .

تابع چندضابطه‌ای#

ضابطهٔ دو تکه داشت: یکی برای و یکی برای . تابعی که در بخش‌های مختلف دامنه ضابطه‌های مختلف دارد، تابع چندضابطه‌ای (قطعه‌ای) نام دارد.

مثال ۱. هزینهٔ یک پارکینگ: تا ۲ ساعت ۳۰ هزار سکه، و بیشتر از ۲ ساعت به ازای هر ساعت اضافه ۱۰ هزار سکه دیگر. برای ساعت (با ):

پس و .

مثال ۲. برای تابع زیر ، و را پیدا کن.

  1. ، پس ضابطهٔ اول: .
  2. ، پس ضابطهٔ دوم: .
  3. : .

مثال ۳. برای همان ، مقدار را پیدا کن.

حدوداً کجاست؟ ، پس که از کوچک‌تر است؛ یعنی ضابطهٔ اول.

  1. ، پس .

با حدسمان می‌خواند؟ و نقطهٔ تقریبی واقعاً روی خط است. بله.

رسم: هر تکه را فقط روی بخش خودش رسم کن. در مثال ۲، برای بخشی از سهمی که از نقطهٔ توپر شروع می‌شود، و برای بخشی از خط که به نقطهٔ توخالی ختم می‌شود. هر خط عمودی فقط یک تکه را قطع می‌کند، پس تابع است.

قانون مهم: بخش‌های دامنه در یک تابع چندضابطه‌ای نباید هم‌پوشانی داشته باشند (یا اگر دارند، باید در آنجا یک مقدار بدهند)؛ وگرنه یک ورودی دو خروجی پیدا می‌کند.

انتقال نمودار#

با داشتن نمودار ، می‌شود نمودار تابع‌های نزدیک به آن را بدون جدول رسم کرد. اول یک بار با جدول ببینیم چه اتفاقی می‌افتد.

قبل از ادامه، حدس بزن: نمودار نسبت به به چپ می‌رود یا به راست؟

در سطر هر سه واحد بیشتر شده و همان است: نمودار ۳ واحد بالا رفته. در سطر همان عددهای آمده‌اند، ولی ۲ ستون جلوتر: صفر از به رفته. پس نمودار ۲ واحد به راست رفته. اگر «چپ» حدس زده بودی، علامت منفی گولت زده؛ این رایج‌ترین اشتباه این بخش است.

  • : نمودار را واحد در جهت محور ها جابه‌جا کن: اگر بالا، اگر پایین. مثلاً همان سهمی است، ۲ واحد پایین‌تر.
  • : نمودار را واحد در جهت محور ها جابه‌جا کن: اگر به چپ، اگر به راست. مثلاً همان «V» است که رأسش ۵ واحد به راست رفته و در است.

چرا با به چپ می‌رود؟ در ، مقدار صفر (رأس) وقتی به دست می‌آید که ، یعنی : رأسی که در بود حالا در است.

🧠 ترفند: برای پیدا کردن جای تازهٔ رأس در یا بپرس: «داخل پرانتز کجا صفر می‌شود؟». در داخل در صفر است، پس رأس به رفته. دلیلش این است که رأس و جایی است که ورودی صفر باشد. این ترفند فقط برای تابع‌هایی است که رأسشان در است، مثل و .

مثال ۴. نمودار را رسم کن. از شروع کن، ۴ واحد به راست و ۳ واحد پایین ببر. رأس ؛ دقیقاً همان شکل رأسی سهمی در فصل ۴.

راه دوم: پرانتز را باز کن: . با فرمول فصل ۴، و . همان رأس. راه انتقال سریع‌تر است، چون هیچ حسابی ندارد.

مثال ۵. : «V» با رأس ، برد .

حالا تو: رأس نمودار کجاست؟ جواب: یک واحد به چپ و سه واحد بالا: .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱برد تابع ثابت با دامنهٔ کدام است؟
۲برای مقدار چند است؟
۳نمودار از نمودار چطور به دست می‌آید؟
۴کدام تابع، چندجمله‌ای درجهٔ دوم است؟
۵برد تابع کدام است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

تابع داده شده. ، ، ، و را پیدا کن.

تابع را به صورت دوضابطه‌ای بنویس و با آن و را حساب کن.

نمودار را با انتقال رسم کن و رأس، جهت و برد آن را بگو.

فروشگاهی دفتر را این‌طور می‌فروشد: اگر کمتر از ۱۰ دفتر بخری، هر دفتر ۱۲ هزار سکه؛ اگر ۱۰ دفتر یا بیشتر بخری، هر دفتر ۱۰ هزار سکه (برای همهٔ دفترها). هزینهٔ خرید دفتر را به صورت تابع دوضابطه‌ای بنویس و ، و را حساب کن. خریدن ۱۰ دفتر به‌جای ۹ دفتر به صرفه است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهنمودار را ۳ واحد به راست برده.

رأس جایی است که داخل پرانتز صفر شود: یعنی . علامت مثبت داخل یعنی حرکت به چپ.

درست۳ واحد به چپ؛ رأس .

اشتباهدر نوشته .

عدد در شرط نیست؛ در شرط است. همیشه اول بخش را از روی علامت‌ها پیدا کن.

درست.

اشتباه« برای برابر است، پس منفی است.»

وقتی منفی است، مثبت است. مثلاً می‌دهد .

درست هیچ‌وقت منفی نیست؛ بردش است.

فراتر از کتابتابع چندضابطه‌ای در دنیای واقعیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

قبض‌های پلکانی برق و آب، مالیات پلکانی و کرایهٔ تاکسی همه تابع‌های چندضابطه‌ای‌اند: تا یک حدی یک نرخ، بعد از آن نرخی دیگر. برای همین است که گاهی چند کیلووات‌ساعت مصرف بیشتر، قبض را خیلی بیشتر از انتظار بالا می‌برد.

در الکترونیک و رباتیک هم این تابع‌ها همه‌جا هستند. یک ترانزیستور یا دیود را می‌شود تقریباً با یک تابع دوضابطه‌ای توصیف کرد: تا یک ولتاژ معین تقریباً هیچ جریانی نمی‌گذرد، و بعد از آن جریان سریع زیاد می‌شود. در شبکه‌های عصبی هم معروف‌ترین «تابع فعال‌سازی»، تابع ReLU است: برای ورودی منفی صفر، برای ورودی مثبت خود ورودی. یعنی

که دقیقاً برابر است. دیود چیست؟ و شبکهٔ عصبی چیست؟

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۵

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

از کجا بفهمم یک رابطه تابع است؟

یک سؤال کافی است: آیا هر ورودی دقیقاً یک خروجی دارد؟ در زوج‌های مرتب دنبال دو زوج با مؤلفهٔ اول یکسان و مؤلفهٔ دوم متفاوت بگرد. در نمودار پیکانی ببین از هر عضو دامنه دقیقاً یک پیکان بیرون می‌رود. در نمودار مختصاتی از آزمون خط عمودی استفاده کن.

فرق دامنه و برد چیست؟

دامنه مجموعهٔ ورودی‌ها (مؤلفه‌های اول، روی محور ها) و برد مجموعهٔ خروجی‌هایی است که واقعاً به دست می‌آیند (مؤلفه‌های دوم، روی محور ها). مثلاً در دامنه و برد است.

چرا نمودار را به چپ می‌برد و نه راست؟

چون هر اتفاقی که قبلاً در می‌افتاد، حالا وقتی می‌افتد که ، یعنی در . مثلاً رأس در است و رأس در . پس جهت حرکت افقی برعکس علامت داخل پرانتز است. حرکت عمودی این‌طور نیست: واقعاً بالا می‌رود.

تابع چندضابطه‌ای را چطور رسم کنم؟

هر ضابطه را فقط روی بخش خودش از دامنه رسم کن و سر هر تکه را با دقت بگذار: اگر مرز با یا در آن بخش است، نقطهٔ توپر؛ اگر با یا است، توخالی. در آخر بررسی کن که هر خط عمودی فقط یک نقطه را قطع کند.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی دهم: فصل ۱، مجموعه، الگو و دنباله، فصل ۲، مثلثات، فصل ۳، توان‌های گویا و عبارت‌های جبری، فصل ۴، معادله‌ها و نامعادله‌ها، فصل ۶، شمارش، بدون شمردن، فصل ۷، آمار و احتمال