
رأس سهمی: بیشینه و کمینهٔ تابع درجه دو
توپی که به هوا پرت میکنی یک منحنیِ مشخص میسازد. آبِ فواره هم. و نمودارِ درآمدِ یک فروشگاه برحسب قیمت هم — اول بالا میرود، بعد پایین میآید. هر سه یک شکلاند: سهمی، نمودارِ تابعِ درجه دو. و در هر سه، همهٔ سؤالهای مهم به یک نقطه ختم میشوند: نوکِ منحنی، که اسمش رأس است.
رأس همانجایی است که بیشینه یا کمینه اتفاق میافتد. این نوشته یک کار میکند: پیداکردنِ رأس را از حفظیات به فهم تبدیل میکند.
کدام سهمی قله دارد، کدام درّه؟
تابع درجه دو یعنی y = ax² + bx + c با a ≠ 0. علامتِ a سرنوشتِ شکل را تعیین میکند:
| علامت a | شکل | رأس چیست؟ |
|---|---|---|
| مثبت | لبخند ∪ (دهانه رو به بالا) | کمینه — گودترین نقطه |
| منفی | اخم ∩ (دهانه رو به پایین) | بیشینه — بلندترین نقطه |
راهِ بهخاطرسپاریِ بیدردسر: aِ مثبت، لبخندِ مثبت. توپِ پرتابی aِ منفی دارد (جاذبه دهانه را برمیگرداند)، پس قله دارد — و همین است که «بیشترین ارتفاعِ توپ» همیشه یک مسئلهٔ رأس است.
فرمول رأس — و اینکه از کجا میآید
x رأس = −b ÷ 2a
ولی قرار شد حفظ نکنیم؛ سندش را ببینیم، با سادگیِ تمام. سهمی متقارن است: دو شاخهاش آینهٔ هماند و رأس دقیقاً روی محورِ تقارن نشسته. حالا دو نقطهٔ همارتفاعِ راحت پیدا میکنیم: کجاها ax² + bx + c با c برابر است؟ جاهایی که ax² + bx = 0، یعنی x(ax + b) = 0، یعنی:
x = 0 و x = −b ÷ a
دو نقطه با ارتفاعِ برابر → محور تقارن از وسطشان میگذرد → وسطِ ۰ و −b/a میشود −b/2a. فرمول «کشف» شد، نه حفظ. (و y رأس؟ همان x را در تابع بگذار — به فرمول جدا نیازی نیست.)
یک مسئلهٔ کامل: از صورت تا معنا
توپی با این معادله بالا میرود (t زمان به ثانیه، h ارتفاع به متر):
h = −5t² + 20t + 1
قدم ۱ — شکل: a = −5 منفی است → دهانه پایین → رأس بیشینه است. سؤالِ «حداکثر ارتفاع؟» یعنی «رأس کجاست؟».
قدم ۲ — زمانِ اوج: t = −b ÷ 2a = −20 ÷ (2 × −5) = 2 ثانیه.
قدم ۳ — خودِ ارتفاع: h = −5(4) + 20(2) + 1 = −20 + 40 + 1 = 21 متر.
راستیآزمایی با تقارن — این همان «سند و مدرکِ» جواب است: اگر رأس واقعاً در ۲ باشد، نقاطِ همفاصله از آن باید همارتفاع باشند. t = 1 میدهد −5 + 20 + 1 = 16 و t = 3 میدهد −45 + 60 + 1 = 16. برابرند ✓. هر وقت رأس حساب کردی، این چکِ دوثانیهای را بزن؛ خطای علامت را همان لحظه میگیرد.
آن −5 هم از هوا نیامده: نصفِ شتابِ جاذبهٔ زمین است (حدود ۱۰ متر بر مجذور ثانیه، با علامتِ رو به پایین) — همان چیزی که در فیزیک مدرسه با h = −½gt² + v₀t + h₀ میبینی. سهمیبودنِ پرتاب، قانونِ فیزیک است، نه سلیقهٔ کتابِ ریاضی.
چرا فقط «سهجملهای درجه دو»؟ چون آخرین ایستگاهِ سادگی است
خطِ راست (y = mx + b) هیچ قلهای ندارد — یا همیشه بالا میرود یا همیشه پایین. درجه دو اولین تابعی است که «تغییرِ جهت» دارد، و برای همین اولینجایی است که سؤالِ «بهترین کجاست؟» جوابدار میشود: بیشترین مساحت با محیطِ ثابت، بیشترین درآمد با قیمتِ بهینه، کمترین مصرف با سرعتِ مناسب. توابعِ پیچیدهتر چند قله و درّه دارند و ابزارِ عمومیترِ خودشان را میخواهند — آن داستان در بیشینه و کمینه چیست؟ آمده و ادامهاش، تا ریاضیاتِ پشتِ هوش مصنوعی، در دورهٔ ریشه.
جمعبندی: رأسِ سهمی در x = −b/2a است؛ اگر a مثبت باشد کمینه است و اگر منفی، بیشینه — و فرمولش چیزی جز «وسطِ دو نقطهٔ همارتفاع» نیست. با چکِ تقارن، جوابت همیشه سندِ خودش را همراه دارد.
اگر میخواهی این موضوع را کامل یاد بگیری
خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی
هیچ ایدهٔ پیشرفتهای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشهای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع میکنیم و به همان ریاضیای میرسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش میبیند — بدون حفظکردنِ بیدلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بودهای.
- ۸ ترم
- ۷۳ فصل
- همهٔ فصلها رایگان




