آموزش ریاضی دهم · فصل ۴

معادله‌ها و نامعادله‌ها، به زبان ساده

فواره‌ای که آبش در یک کمان متقارن بالا می‌رود و پایین می‌آید، توپ بسکتبالی که در چند لحظه روی مسیر خمیده‌اش نشان داده شده با خطی نقطه‌چین از بالاترین نقطه، و یک دیش ماهواره

معادلهٔ درجه دوم همه‌جا پیدا می‌شود: از مساحت یک باغچه تا مسیر پرتاب یک توپ. در این فصل چهار راه حل آن را می‌بینی (تجزیه، ریشه‌گیری، مربع کامل و فرمول کلی با ) و می‌فهمی چرا فرمول کلی از مربع کامل بیرون می‌آید. بعد نمودار یعنی سهمی را رسم می‌کنی و رأس و محور تقارنش را پیدا می‌کنی. آخر فصل یاد می‌گیری علامت یک عبارت را در جدول تعیین کنی و با آن نامعادله‌های درجه اول، درجه دوم، کسری و قدرمطلقی را حل کنی.

صفحه‌های ۶۹ تا ۹۳ کتاب۳ درس۳۰ سؤالآزمون ۲۵ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی معادلهٔ درجه دوم را با تجزیه، ریشه‌گیری، مربع کامل و فرمول کلی حل کنی و روش مناسب را انتخاب کنی.
  • می‌توانی با علامت بگویی معادله چند ریشه دارد.
  • می‌توانی مسئله‌های کلامی را به معادلهٔ درجه دوم تبدیل و حل کنی و جواب‌های غیرقابل‌قبول را کنار بگذاری.
  • می‌توانی رأس، محور تقارن، جهت و نقطه‌های برخورد سهمی با محورها را پیدا کنی و آن را رسم کنی.
  • می‌توانی علامت عبارت‌های درجه اول، درجه دوم و حاصل‌ضرب و خارج‌قسمت آن‌ها را در جدول تعیین کنی.
  • می‌توانی نامعادله‌های درجه اول، دوگانه، درجه دوم، کسری و قدرمطلقی را حل کنی و جواب را به شکل بازه بنویسی.

پیش‌نیاز: بازه‌ها (فصل ۱)، تجزیه و اتحادها (فصل ۳)، رادیکال، قدر مطلق، رسم نقطه و خط در دستگاه مختصات، و حل معادلهٔ درجه اول.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (۱)، پایهٔ دهم، رشته‌های ریاضی و فیزیک و علوم تجربی»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی دهم کدام درس است؟

درس ۱معادلهٔ درجه دوم و روش‌های مختلف حل آن

این درس: صفحه‌های ۷۰ تا ۷۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • را تجزیه کن. جواب: با اتحاد مزدوج: .
  • را تجزیه کن. جواب: با اتحاد جملهٔ مشترک، دو عدد می‌خواهیم که حاصل‌ضربشان و جمعشان باشد: و . پس .
  • را باز کن. جواب: با اتحاد مربع دوجمله‌ای: .

از یک مسئلهٔ ساده تا معادلهٔ درجه دوم#

از یک ورق مقوای مربعی، نواری به پهنای ۳ سانتی‌متر از یک طرف می‌بُریم و مستطیلی به مساحت ۴۰ سانتی‌متر مربع باقی می‌ماند. ضلع ورق چقدر بود؟ اگر ضلع را بگیریم، مستطیل باقی‌مانده در است و

این معادله با روش‌های معادلهٔ درجه اول حل نمی‌شود، چون دارد.

قبل از ادامه، حدس بزن: ضلع ورق چند سانتی‌متر است؟ عددی پیدا کن که اگر در «۳ تا کمتر از خودش» ضرب شود، ۴۰ بدهد.

هر معادله‌ای که بتوان آن را به شکل زیر نوشت، معادلهٔ درجه دوم است:

که ، و عددهای حقیقی‌اند. علامت هر ضریب جزو خود آن است: در داریم ، و . عددهایی که به‌جای تساوی را درست می‌کنند، ریشه‌ها یا جواب‌های معادله‌اند. چهار روش حل داریم.

روش ۱: تجزیه#

پایهٔ این روش یک ویژگی ساده است: اگر حاصل‌ضرب دو عدد صفر باشد، دست‌کم یکی از آن‌ها صفر است. چرا؟ چون حاصل‌ضرب دو عدد ناصفر هیچ‌وقت صفر نمی‌شود.

اگر ، آن‌وقت یا .

پس اگر سمت چپ معادله را تجزیه کنیم، مسئله به دو معادلهٔ درجه اول تبدیل می‌شود.

مثال ۱ (ورق مقوا). را با اتحاد جملهٔ مشترک تجزیه می‌کنیم: دو عدد می‌خواهیم که حاصل‌ضربشان و جمعشان باشد: و .

  1. .
  2. یعنی ، یا یعنی .
  3. ضلع ورق منفی نمی‌شود، پس غیرقابل‌قبول است. ضلع ورق ۸ سانتی‌متر بود و مستطیل باقی‌مانده ۸ در ۵.
  4. بررسی: . اگر ۸ را حدس زده بودی، درست حدس زده بودی.

مثال ۲ (فاکتورگیری). را حل کن: ، پس یا . دو طرف را بر تقسیم نکن؛ اگر این کار را بکنی جواب گم می‌شود (تقسیم بر عددی که ممکن است صفر باشد مجاز نیست).

روش ۲: ریشه‌گیری#

اگر معادله به شکل باشد:

  • : دو ریشه و ؛ چون مربع هر دو برابر است.
  • : یک ریشه .
  • : ریشهٔ حقیقی ندارد (مربع هیچ عددی منفی نیست).

مثال ۳.

  1. یعنی و ؛ جواب گنگ هم جواب است.
  2. یعنی یا ، پس یا . فراموش کردن رایج‌ترین اشتباه اینجاست.
  3. یعنی ، که ریشهٔ حقیقی ندارد.

روش ۳: مربع کامل#

ایده: سمت چپ را به شکل دربیاور و بعد ریشه بگیر. اول تصویرش را ببین. را یک مربع در و یک مستطیل در ۶ بگیر. مستطیل را نصف کن و دو تکهٔ در ۳ را کنار دو ضلع مربع بگذار:

؟

گوشهٔ «؟» خالی مانده: یک مربع ۳ در ۳، یعنی ۹. اگر ۹ را اضافه کنی، کل شکل یک مربع کامل به ضلع می‌شود: . پس به همیشه مربعِ نصفِ ضریب ، یعنی ، را اضافه کن.

مثال ۴. را حل کن.

  1. عدد ثابت را به طرف دیگر ببر: .
  2. نصف ضریب برابر است و مربعش . به دو طرف ۴ اضافه کن: .
  3. سمت چپ مربع کامل است: .

حدوداً چقدر می‌شود؟ عددی است که مربعش ۵ است، یعنی کمی بیشتر از ۲ یا کمی کمتر از (چون ). پس حدود ۴ یا حدود صفر است.

  1. ریشه بگیر: ، پس یا .

با حدسمان می‌خواند؟ ، پس ریشه‌ها حدود و هستند. بله.

مثال ۵ (). را حل کن. وقتی است، اول دو طرف را بر تقسیم کن.

  1. تقسیم بر ۳: .
  2. .
  3. نصف ۲ برابر ۱ است و مربعش ۱: ، یعنی .
  4. یا ، پس یا .

راه دوم: و همان دو جواب. اینجا تجزیه سریع‌تر است؛ مربع کامل وقتی ارزشش را نشان می‌دهد که تجزیه به ذهن نمی‌رسد، مثل مثال ۴.

روش ۴: فرمول کلی#

همان مربع کامل را یک بار برای حالت کلی انجام بدهیم:

  1. دو طرف را بر تقسیم کن: .
  2. را به طرف دیگر ببر: .
  3. نصف ضریب برابر است. مربعش، یعنی ، را به دو طرف اضافه کن: .
  4. سمت چپ مربع کامل است. سمت راست را هم‌مخرج کن ():

عبارت را دلتا می‌نامیم: .

چرا علامت تعداد ریشه‌ها را تعیین می‌کند؟ سمت چپ یک مربع است و هیچ‌وقت منفی نمی‌شود. مخرج سمت راست، ، همیشه مثبت است. پس علامت سمت راست همان علامت است:

  • : سمت راست مثبت است و دو ریشهٔ دوم دارد: . پس دو ریشهٔ متمایز داریم. (چون داریم، علامت در ریشهٔ دوم مهم نیست.)
  • : ، پس فقط یک ریشه داریم: . به آن ریشهٔ مضاعف می‌گوییم.
  • : مربعی باید با عددی منفی برابر شود که ممکن نیست؛ ریشهٔ حقیقی ندارد.

وقتی است، دو ریشه را در یک فرمول می‌نویسیم:

قبل از ادامه، حدس بزن: معادلهٔ چند ریشهٔ حقیقی دارد؟

مثال ۶. : ، ، .

  1. ؛ مثبت، پس دو ریشه.
  2. ، یعنی یا .

راه دوم: تجزیه: ، پس یا . وقتی است پیدا کردن این تجزیه سخت‌تر است، و فرمول همیشه کار می‌کند.

مثال ۷. : ، پس یک ریشه (در واقع ). و : ، پس ریشهٔ حقیقی ندارد.

جواب حدس: در داریم ، پس هیچ ریشهٔ حقیقی ندارد.

🧠 ترفند: اگر باشد، حتماً یکی از ریشه‌هاست؛ چون با گذاشتن سمت چپ دقیقاً می‌شود. به همین دلیل اگر باشد، ریشه است. مثلاً در داریم ، پس ریشه است و تجزیه هم آسان می‌شود: ، پس ریشهٔ دیگر است. این ترفند فقط یک ریشه را می‌دهد و فقط وقتی کار می‌کند که آن جمع واقعاً صفر باشد.

کدام روش؟ اگر است، ریشه‌گیری. اگر است، فاکتورگیری. اگر تجزیه سریع به ذهنت رسید، تجزیه. در غیر این صورت فرمول کلی همیشه کار می‌کند.

مثال ۸ (مسئلهٔ کلامی). حاصل‌ضرب دو عدد طبیعی متوالی ۱۵۶ است. آن‌ها را پیدا کن.

حدوداً چقدر می‌شود؟ و ؛ پس عددها حدود ۱۲ هستند.

  1. یعنی .
  2. و ، پس یا .
  3. چون عدد طبیعی خواسته شده، جواب و است.

با حدسمان می‌خواند؟ بله: .

حالا تو: را حل کن. جواب: ، پس یا .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱ریشه‌های کدام‌اند؟
۲دلتای معادلهٔ چند است؟
۳معادلهٔ چند ریشهٔ حقیقی دارد؟
۴جواب‌های کدام‌اند؟
۵در حل با روش مربع کامل، چه عددی باید به دو طرف اضافه کرد؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

با تجزیه حل کن: الف) ب) پ)

با روش مربع کامل حل کن:

با فرمول کلی حل کن:

توپی از سطح زمین رو به بالا پرتاب می‌شود و ارتفاعش (به متر) بعد از ثانیه است. در چه زمان‌هایی ارتفاع توپ ۱۵ متر است؟ چرا دو جواب دارد؟

به ازای چه مقدار معادلهٔ ریشهٔ مضاعف دارد؟ آن ریشه را هم پیدا کن.

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه را بر تقسیم کرده و فقط جواب را نوشته.

تقسیم بر فقط وقتی مجاز است که باشد؛ با این کار جواب گم شد.

درست، پس و یا .

اشتباه، پس .

هم هست. معادلهٔ با دو ریشه دارد.

درست یا .

اشتباهدر نوشته ، پس ریشه ندارد.

برابر است، نه . علامت را با دقت بگذار.

درست و ریشه‌ها و هستند.

اشتباهدر مسئلهٔ ورق مقوا، هر دو جواب و را به عنوان ضلع قبول کرده.

معادله نمی‌داند طول است؛ ما باید جواب‌ها را با معنای مسئله بسنجیم.

درستفقط قابل قبول است.

فراتر از کتاباز بابل تا خوارزمی: چهار هزار سال معادلهٔ درجه دومبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

لوح‌های گلی بابلی که حدود چهار هزار سال پیش نوشته شده‌اند، مسئله‌هایی مثل «طول و عرض مزرعه‌ای را پیدا کن که مساحت و اختلاف ضلع‌هایش معلوم است» دارند و راه حلشان قدم‌به‌قدم همان مربع کامل است. ولی نه نماد داشتند، نه عدد منفی.

محمد بن موسی خوارزمی در قرن سوم هجری در کتاب «الجبر و المقابله» روش مربع کامل را با شکل هندسی توضیح داد: به یک مربع دو مستطیل اضافه می‌کرد و گوشهٔ خالی را با مربعی کوچک پر می‌کرد. کلمهٔ «جبر» از نام همین کتاب و کلمهٔ «الگوریتم» از نام خود خوارزمی به زبان‌های اروپایی رفته است.

امروز معادلهٔ درجه دوم در محاسبهٔ مسیر پرتابه‌ها، طراحی عدسی‌ها و حتی در گرافیک کامپیوتری (پیدا کردن جایی که یک پرتو نور به یک کره برخورد می‌کند) هر ثانیه میلیون‌ها بار حل می‌شود.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲سهمی

این درس: صفحه‌های ۷۸ تا ۸۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • را با اضافه کردن یک عدد مربع کامل کن. جواب: نصف می‌شود و مربعش ۹: .
  • کمترین مقدار چند است و کجا؟ جواب: صفر، در ؛ چون مربع هیچ عددی منفی نیست.

نمودار عبارت درجه دوم#

نمودار خط را می‌شناسی. حالا نمودار (با ) را می‌خواهیم. با یک جدول شروع کنیم: .

قبل از ادامه، حدس بزن: پایین‌ترین نقطهٔ این نمودار در کدام است؟

اگر این نقطه‌ها را رسم کنی و با یک منحنی نرم به هم وصل کنی، شکلی مثل یک «U» به دست می‌آید. نمودار هر معادلهٔ با یک سهمی است.

به جدول دقت کن: عددهای دو طرف قرینه‌اند ( و ، و ، و ). نمودار نسبت به خط عمودی متقارن است و پایین‌ترین نقطه‌اش است. اگر را حدس زده بودی، درست بود.

چرا متقارن است؟ با مربع کامل: . دو عدد که فاصله‌شان تا ۲ برابر است، مثل ۱ و ۳، مقدار یکسان دارند، پس یکسان دارند.

رأس، محور تقارن و جهت#

  • رأس سهمی: نقطه‌ای که سهمی در آن برمی‌گردد. اگر ، سهمی رو به بالا باز است و رأس پایین‌ترین نقطه است (کمینه). اگر ، رو به پایین است و رأس بالاترین نقطه (بیشینه).
  • محور تقارن: خط عمودی‌ای که از رأس می‌گذرد.
  • هرچه بزرگ‌تر باشد، سهمی باریک‌تر است. جدول را ببین:

با بزرگ‌تر، با دور شدن از رأس سریع‌تر بالا می‌رود؛ پس شاخه‌ها به هم نزدیک‌ترند و سهمی باریک‌تر است.

شکل رأسی: #

به نگاه کن. چون هیچ‌وقت منفی نیست و فقط در صفر است، کمترین مقدار برابر است و در رخ می‌دهد. پس رأس است.

حالا . اینجا هیچ‌وقت مثبت نیست و فقط در صفر است. پس بیشترین مقدار برابر است: رأس و سهمی رو به پایین. همین استدلال نشان می‌دهد چرا علامت جهت سهمی را تعیین می‌کند.

هر سهمی به شکل رأسی به مختصات و محور تقارن دارد. دقت کن: در طول رأس است و در برابر ؛ چون رأس جایی است که داخل پرانتز صفر شود.

پیدا کردن رأس از #

راه اول: مربع کامل. ، پس رأس .

راه دوم: فرمول. همین مربع کامل را برای حالت کلی انجام بدهیم. از بین دو جملهٔ اول فاکتور بگیر و داخل پرانتز را اضافه و کم کن:

این شکل رأسی است با . پس:

و عرض رأس را با گذاشتن همین در معادله پیدا می‌کنیم. (از همان تساوی: .) امتحان روی همان مثال: و . همان رأس. فرمول برای رأس سریع‌تر است؛ مربع کامل کل شکل رأسی را یک‌جا می‌دهد.

🧠 ترفند: اگر دو نقطهٔ سهمی عرض برابر داشته باشند، محور تقارن درست وسط آن‌هاست: . دلیلش تقارن است: نقطه‌های هم‌ارتفاع قرینهٔ هم نسبت به محورند. مثلاً اگر و روی سهمی باشند، محور است. دو ریشه هم عرض برابر (صفر) دارند، پس طول رأس وسط دو ریشه است؛ البته فقط وقتی سهمی واقعاً دو ریشه دارد.

برخورد با محورها#

  • محور ها: با ، نقطهٔ .
  • محور ها: با ، یعنی ریشه‌های . اگر سهمی محور ها را در دو نقطه قطع می‌کند، اگر فقط در یک نقطه به آن می‌رسد، و اگر آن را قطع نمی‌کند.

وقتی است، تنها ریشه است، یعنی همان طول رأس. پس رأس روی محور هاست و سهمی در رأس به محور مماس است.

رسم سهمی قدم‌به‌قدم#

مثال ۱. سهمی را رسم کن.

  1. : رو به پایین، رأس بالاترین نقطه است.
  2. و . رأس و محور تقارن .
  3. برخورد با محور ها: . نقطهٔ قرینه‌اش نسبت به : .
  4. برخورد با محور ها: ، یعنی ، پس و و . (قرینهٔ هم نسبت به هستند، همان‌طور که باید.)
  5. نقطه‌ها را در یک جدول بنویس، رسم کن و با یک منحنی نرم رو به پایین وصل کن. بیشترین مقدار برابر است.

کاربرد: بیشینه و کمینه#

مثال ۲. توپی رو به بالا پرتاب می‌شود و ارتفاعش (به متر) بعد از ثانیه است. بیشترین ارتفاع چقدر است؟

حدوداً چقدر می‌شود؟ و . این دو برابرند، پس بالاترین نقطه وسط آن‌ها، در ، است و ارتفاعش از ۱۶ متر بیشتر است.

  1. ضریب منفی است، پس رأس بیشینه است.
  2. ثانیه.
  3. متر.

با حدسمان می‌خواند؟ بله: در و بیشتر از ۱۶ متر.

پیدا کردن معادلهٔ سهمی#

مثال ۳ (از رأس). رأس سهمی‌ای است و از نقطهٔ می‌گذرد. شکل رأسی: . نقطه را بگذار: ، پس و .

مثال ۴ (از ریشه‌ها). سهمی‌ای محور ها را در و قطع می‌کند و از می‌گذرد. معادله‌اش چیست؟

  1. عبارتی که در و صفر شود، عامل‌های و را دارد (همان تجزیهٔ درس ۱، برعکس): .
  2. نقطهٔ : ، پس .
  3. .
  4. بررسی: می‌دهد ، و و هر دو صفر می‌دهند.

حالا تو: رأس سهمی را پیدا کن. جواب: و ؛ رأس .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱رأس سهمی کدام است؟
۲طول رأس سهمی چند است؟
۳سهمی چه شکلی دارد؟
۴سهمی محور ها را در چند نقطه قطع می‌کند؟
۵سهمی‌ای محور ها را در و قطع می‌کند. معادلهٔ محور تقارنش کدام است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

سهمی : رأس، محور تقارن، برخورد با محورها و کمترین مقدار را پیدا کن.

را به شکل رأسی بنویس.

سود روزانهٔ یک کارگاه (به هزار سکه) وقتی محصول بسازد است. چند محصول بیشترین سود را می‌دهد و آن سود چقدر است؟

معادلهٔ سهمی‌ای را بنویس که رأسش است و از نقطهٔ می‌گذرد.

سهمی‌ای محور ها را در و قطع می‌کند و عرض رأسش است. معادلهٔ آن را بنویس.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهرأس را نوشته.

وقتی صفر است که . علامت داخل پرانتز با علامت طول رأس برعکس است.

درسترأس .

اشتباه (بدون منفی)

در این فرمول می‌دهد، ولی جدول نشان داد رأس در است.

درست.

اشتباه«در رأس پایین‌ترین نقطه است.»

وقتی ، سهمی رو به پایین باز است و رأس بالاترین نقطه است.

درسترأس بیشینه است.

فراتر از کتابسهمی در فواره، آنتن و پلبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

اگر مقاومت هوا را نادیده بگیریم، مسیر هر چیزی که پرتاب شود (توپ بسکتبال، آب فواره، جرقهٔ آتش‌بازی) دقیقاً یک سهمی است؛ چون سرعت افقی ثابت می‌ماند و ارتفاع با مربع زمان تغییر می‌کند. گالیله اولین کسی بود که این را ثابت کرد.

سهمی یک ویژگی هندسی شگفت هم دارد: هر پرتوی که موازی محور تقارن به داخل آن بتابد، بعد از بازتاب از یک نقطهٔ خاص به اسم کانون می‌گذرد. برای همین بشقاب ماهواره، آینهٔ تلسکوپ‌ها و اجاق‌های خورشیدی سهمی‌شکل‌اند: همهٔ موج‌ها یا نورها در کانون جمع می‌شوند. چراغ جلوی خودرو برعکس کار می‌کند: لامپ در کانون است و نور را موازی به جلو می‌فرستد.

برای اینکه ببینی رأس سهمی چطور به بیشینه و کمینه در مسئله‌های واقعی وصل می‌شود: رأس سهمی: بیشینه و کمینهٔ تابع درجه دو.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳تعیین علامت

این درس: صفحه‌های ۸۳ تا ۹۳ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • حاصل‌ضرب دو عدد منفی چه علامتی دارد؟ یک عدد منفی در یک عدد مثبت چطور؟ جواب: منفی در منفی مثبت است و منفی در مثبت منفی. تقسیم هم همین قاعده را دارد.
  • عددهای با را به شکل بازه بنویس. جواب: . پرانتز یعنی خود عدد عضو نیست و کروشه یعنی هست.

چرا علامت مهم است؟#

روزی که دمای هوا کنار دریا ۱۸ درجه است، هوا تقریباً با هر کیلومتر بالا رفتن ۶ درجه سردتر می‌شود؛ پس در ارتفاع کیلومتری دما حدود درجه است. کوهنورد نمی‌پرسد «دما دقیقاً چند است»؛ می‌پرسد «از چه ارتفاعی به بعد زیر صفر است؟» یعنی باید علامت را بداند. چند ارتفاع را امتحان کن:

وقتی ؛ پایین‌تر از ۳ کیلومتر دما مثبت و بالاتر از آن منفی است.

تعیین علامت یعنی گفتن اینکه یک عبارت برای کدام ها مثبت، کدام‌ها صفر و کدام‌ها منفی است. نتیجه را در یک جدول تعیین علامت می‌نویسیم.

علامت عبارت درجه اول#

با فقط در یک نقطه صفر می‌شود: (ریشه). نمودارش خطی است که در این نقطه محور ها را قطع می‌کند. اگر خط بالارونده است: سمت راست ریشه بالای محور (مثبت) و سمت چپ زیر محور (منفی). اگر برعکس.

چرا علامت فقط در ریشه عوض می‌شود؟ خط بدون پرش کشیده می‌شود. برای اینکه از بالای محور به زیر آن برود، باید از خود محور رد شود، یعنی جایی صفر شود؛ و خط فقط یک جا صفر می‌شود. خلاصه:

کوچک‌تر از بزرگ‌تر از
مخالف علامت موافق علامت

مثال ۱. : ریشه و . پس قبل از ۲ منفی و بعد از آن مثبت است.

مثال ۲. : ریشه از یعنی ، و ضریب برابر است. پس برای مثبت و برای منفی.

🧠 ترفند (عدد آزمایشی): بعد از کشیدن جدول، از هر بازه یک عدد ساده بردار و در عبارت بگذار؛ علامتش باید با جدول بخواند. در مثال ۲، می‌دهد ، مثبت؛ و ، درست است. چرا کار می‌کند؟ چون علامت درون یک بازه بین دو ریشه عوض نمی‌شود. فقط عددی بردار که خودش ریشه یا صفرِ مخرج نباشد.

علامت حاصل‌ضرب و خارج‌قسمت#

علامت هر عامل را جدا پیدا کن، همه را در یک جدول زیر هم بنویس و ستون‌به‌ستون با قاعدهٔ علامت ضرب ترکیب کن.

مثال ۳. علامت :

عامل مربعی هیچ‌وقت منفی نیست و فقط در صفر می‌شود؛ پس علامت را عوض نمی‌کند و دو طرف هم‌علامت است.

برای خارج‌قسمت همین کار را بکن، با یک فرق: جایی که مخرج صفر است، عبارت تعریف نشده است (نه صفر).

مثال ۴. علامت : صورت در و مخرج در صفر می‌شود.

تعریف نشده

علامت عبارت درجه دوم#

را با بررسی می‌کنیم. اگر دو ریشهٔ داشته باشد، . علامت دو عامل را زیر هم بگذار:

حاصل‌ضرب بیرون ریشه‌ها مثبت و بین آن‌ها منفی است. حالا در ضرب کن: بیرون ریشه‌ها علامت می‌ماند و بین ریشه‌ها برعکس می‌شود. اگر باشد، از شکل رأسی درس سهمی کمک بگیر: و . از فاکتور بگیر:

وقتی ، داخل کروشه یک مربع منهای یک عدد منفی است، پس همیشه مثبت است و علامت همان علامت است. وقتی ، داخل کروشه همان مربع است. خلاصه:

  • (دو ریشهٔ ): بیرون ریشه‌ها موافق علامت و بین ریشه‌ها مخالف علامت .
  • (ریشهٔ مضاعف ): ، پس همه‌جا موافق علامت و فقط در صفر.
  • : ریشه ندارد و برای همهٔ ها موافق علامت است.

با سهمی هم معنا دارد: اگر سهمی رو به بالاست و فقط بین دو ریشه زیر محور ها می‌رود.

مثال ۵. علامت را تعیین کن.

حدوداً چه انتظاری داریم؟ را بگذار: ، مثبت. پس صفر باید در بازه‌ای باشد که عبارت مثبت است.

  1. ؛ ریشه‌ها یعنی و .
  2. چون : بین ریشه‌ها مثبت (مخالف )، و بیرون آن‌ها منفی (موافق ).

با حدسمان می‌خواند؟ بله: صفر بین و است و آنجا عبارت مثبت است.

مثال ۶. : و ریشهٔ مضاعف . در واقع ؛ پس همه‌جا منفی است جز که صفر است.

یک کاربرد: عبارت به ازای همهٔ ها مثبت است اگر و فقط اگر و . مثلاً (با ) همیشه مثبت است وقتی ، یعنی . به همین ترتیب به ازای همهٔ ها منفی است اگر و فقط اگر و .

نامعادله#

نامعادله تساوی ندارد و یکی از علامت‌های ، ، یا را دارد. جوابش معمولاً یک بازه یا اجتماع چند بازه است. دو ویژگی برای حل:

  1. جمع: اگر ، آن‌وقت (هر عددی را می‌شود به دو طرف اضافه یا از دو طرف کم کرد).
  2. ضرب: اگر و ، آن‌وقت ؛ ولی اگر ، جهت نامعادله برعکس می‌شود: . چرا؟ ضرب در منفی هر عدد را به آن طرف صفر می‌برد و ترتیب را برعکس می‌کند: ولی ، چون روی محور سمت چپ است.

مثال ۷ (درجه اول). : و را جابه‌جا کن: . بر تقسیم کن و جهت را برگردان: . جواب: . امتحان با : ، درست؛ و در جواب هست.

مثال ۸ (دوگانه). یعنی دو نامعادله با هم: و ؛ جواب، عددهایی است که در هر دو صدق کنند (اشتراک دو جواب). می‌شود هر سه بخش را یک‌جا حل کرد: در ۲ ضرب کن: ؛ از هر سه بخش ۱ کم کن: . جواب: .

قبل از ادامه، حدس بزن: جواب چیست؟ فقط ؟

مثال ۹ (درجه دوم). همه را به یک طرف ببر و علامت را تعیین کن.

  1. : ریشه‌ها و ، ، پس بین ریشه‌ها منفی است: .
  2. یعنی : ریشه‌ها و و ، پس بیرون ریشه‌ها: . اگر فقط را حدس زده بودی، نیمهٔ منفی را جا انداخته‌ای: .

مثال ۱۰ (کسری). : از جدول مثال ۴، عبارت برای و مثبت است، در صفر (قبول، چون ) و در تعریف نشده (رد). جواب: .

دو طرف یک نامعادلهٔ کسری را در مخرج ضرب نکن؛ علامت مخرج را نمی‌دانی و ممکن است جهت عوض شود. همیشه با جدول تعیین علامت کار کن.

نامعادله‌های قدر مطلق#

فاصلهٔ تا صفر روی محور است. پس برای :

  • یعنی فاصله تا صفر حداکثر : .
  • یعنی فاصله دست‌کم : یا .

همین برای هر عبارت درست است: و یا .

مثال ۱۱. : یعنی . از هر سه بخش ۵ کم کن: ؛ در ضرب کن و هر دو جهت را برگردان: . جواب: .

راه دوم: و قرینهٔ هم‌اند و قدر مطلقشان برابر است. پس همان ، یعنی فاصلهٔ تا ۵ است. عددهایی که فاصله‌شان تا ۵ کمتر از ۳ است، از تا هستند (✔ یعنی در جواب، ○ یعنی سر بازه ولی بیرون از جواب):

○ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ○

این راه سریع‌تر است، چون با تصویر محور و بدون جابه‌جا کردن علامت‌ها جواب می‌دهد.

مثال ۱۲. : یعنی یا . اولی: و . دومی: و . جواب: .

برعکس: یعنی «فاصلهٔ تا حداکثر ». مثلاً اگر وزن مجاز یک بستهٔ ۵۰۰ گرمی بین ۴۹۰ و ۵۱۰ گرم باشد، وسط بازه ۵۰۰ و نصف‌طولش ۱۰ است و شرط همان است.

حالا تو: را حل کن. جواب: همه را یک طرف ببر: یعنی ؛ ریشه‌ها و و ، پس بیرون ریشه‌ها: . (دو طرف را بر تقسیم نکن؛ علامت را نمی‌دانی.)

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱جواب نامعادلهٔ کدام است؟
۲عبارت برای کدام ها منفی است؟
۳جواب کدام است؟
۴عبارت برای کدام ها مثبت است؟
۵جواب کدام است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

نامعادلهٔ دوگانهٔ را حل کن و جواب را به شکل بازه بنویس.

نامعادلهٔ را حل کن.

علامت را تعیین کن و بگو برای کدام ها برقرار است.

نامعادلهٔ را حل کن.

به ازای چه مقدارهایی از ، عبارت برای همهٔ ها منفی است؟

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه، پس .

تقسیم دو طرف بر عدد منفی، جهت نامعادله را برعکس می‌کند. امتحان: در درست است ولی در نه.

درست.

اشتباه را در ضرب کرده و نوشته .

علامت معلوم نیست؛ وقتی منفی است، ضرب جهت را عوض می‌کند. این‌طور جواب‌های گم شدند.

درستبا جدول تعیین علامت: .

اشتباه، پس .

هم در صدق می‌کند. ریشه گرفتن از دو طرف نامعادله، نیمهٔ منفی را حذف می‌کند.

درست: بیرون ریشه‌ها، یعنی یا (همان ).

اشتباهدر جواب نقطهٔ را هم با کروشه آورده.

در مخرج صفر است و عبارت تعریف نشده؛ جزو جواب نیست، حتی با .

درستکنار پرانتز: .

فراتر از کتابنامعادله‌ها در مهندسی: بازهٔ مجازبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در دنیای واقعی کمتر چیزی «دقیقاً» برابر یک عدد است؛ همه‌چیز در یک بازهٔ مجاز است. روی یک مقاومت الکتریکی نوشته‌اند «۲۲۰ اهم، ۵ درصد». یعنی مقدار واقعی در صدق می‌کند: هر عددی بین ۲۰۹ و ۲۳۱ اهم قبول است. این دقیقاً یک نامعادلهٔ قدرمطلقی است.

مهندس‌ها وقتی مدار یا پل طراحی می‌کنند، به‌جای حل معادله اغلب نامعادله حل می‌کنند: «جریان باید کمتر از حد تحمل LED بماند»، «تنش باید کمتر از مقاومت فولاد باشد». بهینه‌سازی‌هایی که شرکت‌های هواپیمایی یا کارخانه‌ها با کامپیوتر انجام می‌دهند (برنامه‌ریزی خطی) هم هزاران نامعادله را هم‌زمان حل می‌کنند. اگر می‌خواهی ببینی چرا کنار LED مقاومت می‌گذارند و چطور حساب می‌شود: مقاومت از صفر تا صد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۴

۱۵ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۵ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

فرمول دلتا چیست و از کجا می‌آید؟

برای ، و ریشه‌ها هستند. این فرمول حفظی نیست: همان روش مربع کامل است که یک بار برای حالت کلی انجام شده. مثبت بودن یعنی دو ریشه، صفر یعنی یک ریشهٔ مضاعف، و منفی یعنی ریشهٔ حقیقی ندارد.

کی از تجزیه و کی از فرمول کلی استفاده کنم؟

اگر است فاکتور بگیر، اگر است ریشه بگیر، اگر دو عدد با حاصل‌ضرب و جمع مناسب سریع پیدا شد تجزیه کن. در بقیهٔ حالت‌ها فرمول کلی همیشه جواب می‌دهد و ضمناً با نشان می‌دهد معادله اصلاً ریشه دارد یا نه.

رأس سهمی را چطور پیدا کنم؟

طول رأس است و عرضش را با گذاشتن همین در معادله پیدا کن. اگر سهمی به شکل باشد، رأس مستقیماً است. اگر رأس کمترین مقدار و اگر بیشترین مقدار را می‌دهد.

چرا در نامعادله وقتی در منفی ضرب می‌کنیم جهت عوض می‌شود؟

چون ضرب در منفی ترتیب عددها روی محور را برعکس می‌کند: ولی ، چون سمت چپ است. برای همین طرفین یک نامعادلهٔ کسری را در مخرج ضرب نمی‌کنیم؛ علامت مخرج را نمی‌دانیم.

جواب نامعادله را چطور به شکل بازه بنویسم؟

جواب‌ها را روی محور مشخص کن. علامت‌های و یعنی خود نقطه قبول است (کروشه) و و یعنی نه (پرانتز). جایی که مخرج صفر می‌شود همیشه پرانتز است، و اگر جواب دو تکه است آن‌ها را با کنار هم بنویس، مثل .

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی دهم: فصل ۱، مجموعه، الگو و دنباله، فصل ۲، مثلثات، فصل ۳، توان‌های گویا و عبارت‌های جبری، فصل ۵، تابع، فصل ۶، شمارش، بدون شمردن، فصل ۷، آمار و احتمال