درس ۱مجموعههای متناهی و نامتناهی
این درس: صفحههای ۲ تا ۷ کتاب درسی
یادت هست؟#
- اگر و ، حاصل و چیست؟ جواب: (عضوهایی که در هر دو هستند) و (عضوهای که در نیستند).
- گویاست یا گنگ؟ جواب: گویا، چون . رادیکال داشتن، عدد را گنگ نمیکند. گنگ است، چون هیچ کسری مربعش دقیقاً ۲ نمیشود.
چرا دوباره سراغ مجموعهها میرویم؟#
در ریاضی نهم با مجموعه آشنا شدی: یک دسته از چیزهای مشخص که هر کدام را عضو آن مجموعه میگوییم. یک یادآوری کوتاه از نمادها:
- یعنی عضو است و یعنی عضو آن نیست.
- یعنی هر عضو عضو هم هست ( زیرمجموعهٔ است).
- (اجتماع): عضوهایی که دستکم در یکی از دو مجموعه هستند.
- (اشتراک): عضوهایی که در هر دو مجموعه هستند.
- (تفاضل): عضوهایی از که در نیستند.
امسال همین زبان را برای «تکههایی از محور عددها» به کار میبریم. وقتی میگوییم «دمای مناسب نگهداری این دارو بین ۲ تا ۸ درجه است»، منظورمان فقط ۲، ۳، ۴ و … نیست؛ ۲٫۵ و ۷٫۱۲ هم قبول است. یعنی یک تکهٔ کامل از محور. برای نوشتن چنین مجموعههایی به نماد تازهای به اسم بازه نیاز داریم.
مجموعههای عددی#
- عددهای طبیعی:
- عددهای حسابی:
- عددهای صحیح:
- عددهای گویا: ؛ هر عددی که بشود به شکل کسرِ دو عدد صحیح نوشت، مثل یا یا .
- عددهای گنگ: ؛ عددهایی که به شکل کسر دو عدد صحیح درنمیآیند، مثل ، و .
- عددهای حقیقی: ؛ همهٔ عددهای گویا و گنگ با هم.
هر مجموعه داخل مجموعهٔ بعدی جا میشود:
و نکتهٔ مهم: به هر نقطهٔ محور دقیقاً یک عدد حقیقی میرسد و هر عدد حقیقی دقیقاً یک نقطه روی محور دارد. پس «تکهای از محور» همان «مجموعهای از عددهای حقیقی» است.
بازهها#
فرض کن و دو عدد حقیقی باشند و . همهٔ عددهای حقیقی بین و را با دو سر یا بدون دو سر، اینطور مینویسیم:
| نماد بازه | با نماد مجموعه | روی محور | نام |
|---|---|---|---|
| هر دو سر توپر | بسته | ||
| هر دو سر توخالی | باز | ||
| چپ توپر، راست توخالی | نیمباز | ||
| چپ توخالی، راست توپر | نیمباز |
قاعدهٔ حفظکردنی ندارد: کروشه یعنی «این سر هم جزو بازه است» و پرانتز یعنی «این سر جزو بازه نیست». روی محور هم نقطهٔ توپر یعنی عضو است و نقطهٔ توخالی یعنی عضو نیست. طول بازه برابر است.
گاهی یک طرف بازه تا بینهایت ادامه دارد. مثلاً همهٔ عددهای بزرگتر از ۲ را مینویسیم . نماد (مثبت بینهایت) و (منفی بینهایت) عدد نیستند؛ فقط میگویند «بدون مرز ادامه دارد». چون عدد نیستند، هیچوقت عضو بازه هم نیستند و کنارشان همیشه پرانتز میآید:
| نماد بازه | یعنی |
|---|---|
| همهٔ |
مثال ۱. مجموعهٔ را به شکل بازه بنویس و بگو چند عدد صحیح دارد.
- سمت چپ علامت است، پس عضو نیست: پرانتز. سمت راست است، پس عضو است: کروشه.
- بازه: و طولش .
- حدوداً چند عدد صحیح؟ طول بازه ۷ است و هر یک واحد طول تقریباً یک عدد صحیح دارد؛ پس حدود ۷ تا.
- روی محور (نقطهٔ توخالی ○ یعنی عضو نیست، توپر ● یعنی عضو است، و ━ یعنی همهٔ عددهای این فاصله):
| ○ | ━ | ━ | ━ | ━ | ━ | ━ | ● |
- عددهای صحیح داخلش: ، یعنی ۷ عدد صحیح. ( را نشمردیم چون عضو نیست.) با حدسمان میخواند؟ بله.
راه دوم، بدون نوشتن عددها: اگر هر دو سر عضو بودند، از تا تعداد قدم یکواحدی داشتیم و عدد صحیح (هر قدم یک عدد تازه، بهاضافهٔ خود نقطهٔ شروع). ولی سر باز است، پس یکی کم میکنیم: .
🧠 ترفند: اگر و عدد صحیح باشند، بازهٔ دقیقاً عدد صحیح دارد و بهازای هر سرِ باز (پرانتز) یکی کم کن. چرا؟ از تا تعداد قدم یکواحدی است، هر قدم یک عدد صحیح تازه میدهد و خود هم یکی است. شرطش مهم است: اگر سرها صحیح نباشند (مثل )، عددهای صحیح را بشمار.
اجتماع، اشتراک و تفاضل بازهها#
بهترین ابزار، کشیدن هر دو بازه روی یک محور است؛ یکی بالای دیگری.
مثال ۲. و . حاصل ، ، و را پیدا کن.
| ● | ━ | ━ | ━ | ━ | ○ | ||||
| ● | ━ | ━ | ━ | ━ | ● |
- از (توپر) تا (توخالی) است و از (توپر) تا (توپر).
- اشتراک جایی است که هر دو رنگ روی هم افتادهاند: از تا . عدد در هر دو هست (توپر)، ولی در نیست، پس در اشتراک هم نیست: .
- اجتماع هر جایی است که دستکم یک رنگ دارد: از تا . خود در هست، پس جای خالی نمیماند: .
- یعنی بخشی از که رویش نیست: از تا قبل از . خود در است، پس کنار گذاشته میشود: .
- یعنی بخشی از که رویش نیست: از تا . خود عضو نیست، پس در میماند: .
مثال ۳. و . اشتراک از (توخالی) تا (توپر) است: . اجتماعشان کل محور را میپوشاند: .
مجموعهٔ متناهی و نامتناهی#
مجموعهای که بتوان تعداد عضوهایش را با یک عدد حسابی (، ، ، …) گفت، متناهی است. مجموعهای که هرچه عضوهایش را بشماری تمام نمیشود، نامتناهی است.
- رقمهای دستگاه دهدهی: ۱۰ عضو، متناهی.
- حرفهای الفبای فارسی: ۳۲ عضو، متناهی.
- مجموعهٔ تهی : صفر عضو، متناهی.
- مضربهای طبیعی ۷: ، نامتناهی.
- دانههای شن همهٔ ساحلهای زمین: عددی بسیار بزرگ، ولی متناهی. «خیلی زیاد» با «بیپایان» فرق دارد.
قبل از ادامه، حدس بزن: بازهٔ کوچکی مثل چند عضو دارد؟ ده تا؟ صد تا؟
هر بازهای مثل با نامتناهی است. حتی بازهٔ کوچک : عددهای ، ، ، … همه داخلش هستند و تمامی ندارند. اشتباه نکن: بازهٔ فقط دو عدد صحیح دارد (۲ و ۳)، ولی بینهایت عدد حقیقی.
دو نکتهٔ کاربردی:
- زیرمجموعهٔ یک مجموعهٔ متناهی، متناهی است.
- اگر مجموعهای یک زیرمجموعهٔ نامتناهی داشته باشد، خودش هم نامتناهی است. مثلاً نامتناهی است، چون .
مثال ۴. آیا متناهی است؟ عددهای طبیعی را امتحان میکنیم: ولی و از آن به بعد مربعها فقط بزرگتر میشوند. پس مجموعه است: متناهی با ۷ عضو. ولی اگر شرط را برعکس کنیم و عددهای صحیح را بگیریم، نامتناهی است: و هر عدد صحیحی که از بزرگتر یا از کوچکتر باشد عضو آن است.
حالا تو: بازههای و را روی یک محور بکش و اشتراکشان را بنویس. جواب: .
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
اگر و ، حاصل ، ، و را بنویس. (یکی از جوابها اجتماع دو بازه است و یکی تهی.)
مجموعهٔ همهٔ عددهای حقیقی که یا را به شکل اجتماع دو بازه بنویس. آیا و عضو آن هستند؟ چند عدد صحیح عضو آن نیستند؟
متناهی یا نامتناهی بودن هر مجموعه را مشخص کن و اگر متناهی است تعداد عضوهایش را بگو: الف) ب) پ) مضربهای طبیعی ۴ که از ۵۰ کمترند ت)
اگر و ، حاصل ، و را بنویس.
اشتباههای رایج ۳
اشتباه را نوشته:
عدد نیست که عضو بازه باشد؛ فقط میگوید بازه بیپایان ادامه دارد. کروشه کنار آن یعنی «بینهایت هم عضو است» که معنا ندارد.
درست؛ کنار و همیشه پرانتز.
اشتباه«بازهٔ فقط عددهای ۲ و ۳ را دارد، پس متناهی است.»
بازه شامل همهٔ عددهای حقیقی بین دو سر است، نه فقط عددهای صحیح. ، و هم داخلش هستند.
درست نامتناهی است؛ فقط تعداد عددهای صحیح داخلش ۲ تاست.
اشتباه و ، پس .
برای اینکه عددی در اشتراک باشد باید در هر دو مجموعه باشد. عضو هست ولی عضو نیست (پرانتز).
درست.
فراتر از کتابآیا همهٔ بینهایتها یک اندازهاند؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
نظریهٔ مجموعهها را گئورگ کانتور، ریاضیدان آلمانی، در دههٔ ۱۸۷۰ میلادی بنا کرد و به سؤالی رسید که عجیب به نظر میآید: آیا یک بینهایت میتواند از بینهایت دیگر «بزرگتر» باشد؟
او دو مجموعه را «هماندازه» گرفت اگر بتوان عضوهایشان را یکبهیک جفت کرد. با این تعریف، عددهای طبیعی و عددهای زوج هماندازهاند (، ، ، …)، با اینکه زوجها فقط بخشی از طبیعیها هستند. حتی عددهای گویا را هم میشود با طبیعیها جفت کرد.
ولی کانتور ثابت کرد عددهای حقیقی بازهٔ را نمیشود با عددهای طبیعی جفت کرد: هر فهرستی بنویسی، عددی میسازد که در فهرست نیست. پس بینهایتِ نقطههای یک پارهخط کوچک، از بینهایتِ عددهای طبیعی بزرگتر است. این ایده امروز پایهٔ بخشهایی از علوم کامپیوتر است؛ مثلاً اثبات اینکه بعضی مسئلهها را هیچ برنامهای نمیتواند حل کند.
درس ۲متمم یک مجموعه
این درس: صفحههای ۸ تا ۱۳ کتاب درسی
یادت هست؟#
- حاصل چیست؟ جواب: ؛ عضوهای مجموعهٔ اول که در دومی نیستند.
- چیست؟ جواب: . صفر تنها عدد حسابی است که طبیعی نیست.
مجموعهٔ مرجع: «همه» یعنی چه کسانی؟#
فرض کن مدرسهای اعلام کند «همهٔ کسانی که در باشگاه رباتیک نیستند، پنجشنبه اردو میروند». «همه» یعنی چه کسانی؟ همهٔ دانشآموزان مدرسه؟ همهٔ پایهٔ دهم؟ همهٔ مردم شهر؟ تا معلوم نکنیم دربارهٔ چه جمعی حرف میزنیم، «کسانی که در باشگاه نیستند» معنای روشنی ندارد.
در ریاضی هم همین است. مجموعهای که همهٔ مجموعههای مورد بحث زیرمجموعهٔ آن هستند، مجموعهٔ مرجع نام دارد و آن را با نشان میدهیم.
متمم یک مجموعه#
اگر ، مجموعهٔ عضوهایی از که در نیستند، متمم نامیده میشود و آن را با نشان میدهیم:
در نمودار ون، یک مستطیل است، دایرهای داخل آن، و همهٔ بخشهای مستطیل بیرون از دایره.
مثال ۱. ، مجموعهٔ عددهای زوج آن و مجموعهٔ عددهای اول آن است.
- و .
- (عضوهای که زوج نیستند).
- (عضوهای که اول نیستند؛ دقت کن ۱ عدد اول نیست).
متمم به مرجع بستگی دارد. اگر مجموعهٔ عددهای زوج طبیعی باشد:
- با مرجع : (فردهای طبیعی).
- با مرجع : ؛ صفر هم اضافه شد، چون عضو مرجع است ولی عضو نیست.
مثال ۲. با مرجع ، متمم چیست؟ هر عددی که در نیست: عددهای تا و عددهای بیشتر از . چون عضو نیست، در هست؛ چون عضو است، در نیست:
پس هنگام گرفتن متمم یک بازه، توپر و توخالی سرها جابهجا میشوند.
ویژگیهای متمم#
اینها را لازم نیست حفظ کنی؛ هر کدام با یک نمودار ون روشن است:
- : بیرونِ بیرون، همان داخل است.
- و .
- و .
- : «در باشد و در نباشد» یعنی «در باشد و در باشد».
- اگر ، آنوقت : هر چیزی که بیرون مجموعهٔ بزرگتر است، حتماً بیرون مجموعهٔ کوچکتر هم هست.
قبل از ادامه، حدس بزن: «بیرونِ اجتماع»، یعنی ، با برابر است یا با ؟
کسی که بیرونِ اجتماع است، نه در است و نه در ؛ پس هم بیرون است و هم بیرون . جواب، اشتراک است. اینها دو قانون مهم به اسم قانونهای دمورگان هستند:
اولی را با زبان روزمره بخوان: «نه در باشد و نه در » یعنی «بیرون باشد و بیرون باشد». در مثال ۱ امتحانش کنیم:
- ، پس .
- . یکی شد.
- ولی نُه عضو دارد؛ پس حدسِ «اجتماع» غلط بود.
🧠 ترفند: برای متمم یک اجتماع یا اشتراک، پریم را روی هر مجموعه پخش کن و و را با هم عوض کن. چرا؟ «بیرونِ اجتماع» یعنی بیرون هر دو، و «بیرونِ اشتراک» یعنی بیرون دستکم یکی.
مجموعههای جدا از هم#
دو مجموعه که هیچ عضو مشترکی ندارند ()، جدا از هم (یا مجزا) نامیده میشوند؛ مثل مجموعهٔ عددهای زوج و عددهای فرد. هر مجموعه با متممش همیشه جدا از هم است.
تعداد عضوهای اجتماع دو مجموعه#
تعداد عضوهای مجموعهٔ متناهی را با نشان میدهیم. اگر و جدا از هم باشند، شمردن ساده است: . ولی اگر عضو مشترک داشته باشند، با جمع عضوهای مشترک دو بار شمرده میشوند؛ یک بار باید کمشان کنیم:
و چون و با هم کل را میسازند و جدا از هماند:
مثال ۳. باشگاهی ۴۲ عضو دارد. ۱۸ نفر فقط شنا میکنند، ۱۰ نفر فقط دوچرخهسواری و ۶ نفر هیچکدام از این دو را. چند نفر هر دو کار را میکنند؟
- نمودار ون را بکش: چهار ناحیه داریم: فقط شنا ()، فقط دوچرخه ()، هر دو () و بیرون هر دو دایره (). میشود همین چهار ناحیه را در یک جدول هم دید:
| ناحیه | فقط شنا | هر دو | فقط دوچرخه | هیچکدام | کل باشگاه |
|---|---|---|---|---|---|
| تعداد | ۱۸ | ؟ | ۱۰ | ۶ | ۴۲ |
- این چهار ناحیه جدا از هماند و با هم کل باشگاهاند: ، پس نفر.
- حالا تعداد هر گروه: و .
- راه دوم، با فرمول: و از طرف دیگر . یکی شد.
مثال ۴. اگر ، و ، آنوقت ، و چندند؟ اجتماع از سه تکهٔ جدا از هم ساخته شده: «فقط »، «فقط » و اشتراک. پس و ؛ در نتیجه و . بررسی: .
اشتراک دستکم چقدر است؟#
اجتماع دو مجموعه داخل مرجع است، پس نمیتواند از آن بیشتر عضو داشته باشد: . اگر این را در فرمول اجتماع بگذاریم:
یعنی وقتی از کل جمع بیشتر شود، زیادیاش حتماً از کسانی است که دو بار شمرده شدهاند.
مثال ۵. کلاسی ۳۰ دانشآموز دارد؛ ۲۰ نفر فوتبال بازی میکنند و ۱۶ نفر والیبال. دستکم چند نفر هر دو را بازی میکنند؟
- حدوداً: از ۳۰ نفر بیشتر است، پس چند نفری حتماً دو بار شمرده شدهاند؛ حدود ۶ نفر.
- .
- آیا ۶ ممکن است؟ بله: ۱۴ نفر فقط فوتبال، ۶ نفر هر دو، ۱۰ نفر فقط والیبال؛ جمع . با حدسمان میخواند.
- بیشترین مقدار هم ۱۶ است: وقتی همهٔ والیبالیستها فوتبال هم بازی کنند. اشتراک نمیتواند از مجموعهٔ کوچکتر بزرگتر باشد.
مثال ۶. اگر در همان کلاس ۱۲ نفر شطرنج و ۱۰ نفر نقاشی کار کنند، دستکم چند نفر هر دو را کار میکنند؟ از ۳۰ کمتر است، پس ممکن است هیچکس هر دو را کار نکند: کمترین مقدار صفر است. (فرمول عدد منفی میدهد و تعداد نمیتواند منفی باشد.)
حالا تو: اگر مرجع باشد، متمم چیست؟ جواب: ؛ فقط بخشهایی از مرجع که در نیستند، نه همهٔ عددهای حقیقی.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
مرجع است و میدانیم و . اول با قانون دمورگان را پیدا کن و از آن را. بعد را از راه پیدا کن. آخر سر و را بنویس و جوابها را مستقیم بررسی کن.
با مرجع ، اگر و ، مجموعههای ، ، و را بنویس.
از عددهای طبیعی ۱ تا ۱۰۰، چند عدد بر ۳ یا بر ۵ بخشپذیرند؟ چند عدد بر هیچکدام بخشپذیر نیستند؟
در مرجعی با میدانیم ، و . مقدار ، ، ، و را پیدا کن.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهبا مرجع : متمم را نوشته .
و عضو خود هستند، پس نمیتوانند در متمم آن هم باشند. هیچ عددی همزمان در و نیست.
درست؛ توپر و توخالی سرها جابهجا میشود.
اشتباه
در مثال با زوجها و اولها، ولی نُه عضو دارد. متمم، اجتماع را به اشتراک تبدیل میکند و برعکس.
درست و .
اشتباهدر باشگاه ۲۶ نفر شنا و ۱۸ نفر دوچرخهسواری میکنند، پس نفر دستکم یکی از این دو کار را میکنند.
۸ نفری که هر دو کار را میکنند یک بار در ۲۶ و یک بار در ۱۸ شمرده شدهاند. (باشگاه اصلاً ۴۲ عضو دارد، پس ۴۴ ممکن نیست.)
درست نفر.
فراتر از کتابدمورگان در کد و موتور جستوجوبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
قانونهای دمورگان فقط مال مجموعهها نیستند؛ در منطق و برنامهنویسی هر روز به کار میروند. در پایتون، شرط not (raining or cold) («نه باران باشد نه سرد») دقیقاً همارز (not raining) and (not cold) است. برنامهنویسها از همین قانون برای ساده کردن شرطهای پیچیده و پیدا کردن باگها استفاده میکنند.
وقتی در یک فروشگاه اینترنتی فیلتر «نه سامسونگ و نه اپل» را میزنی، پایگاه داده در واقع متمم اجتماع دو مجموعه را حساب میکند. مدارهای منطقی داخل پردازندهها هم با همین جبر طراحی میشوند: یک گیت NOR (نقیضِ «یا») را میشود با دو گیت NOT و یک گیت AND ساخت.
اگر دوست داری این منطق را در کد ببینی، دورهٔ سرنخ برنامهنویسی پایتون را از صفر درس میدهد.
درس ۳الگو و دنباله
این درس: صفحههای ۱۴ تا ۲۰ کتاب درسی
یادت هست؟#
- دستگاه و را حل کن. جواب: دو معادله را جمع کن تا حذف شود: ، پس و .
- شیب خط چند است و یعنی چه؟ جواب: ۳؛ هر بار که یک واحد زیاد شود، سه واحد زیاد میشود.
الگو چیست و چرا جملهٔ عمومی؟#
یک کافه میزهای مربعی دارد که دور هر کدام ۴ صندلی جا میشود. وقتی برای یک گروه چند میز را در یک ردیف به هم میچسبانند، صندلیهای بین دو میز حذف میشوند:
| تعداد میز | ۱ | ۲ | ۳ | ۴ |
|---|---|---|---|---|
| تعداد صندلی | ۴ | ۶ | ۸ | ۱۰ |
سه میز چسبیده اینطور است (■ میز و ص صندلی):
| ص | ص | ص | ||
|---|---|---|---|---|
| ص | ■ | ■ | ■ | ص |
| ص | ص | ص |
اگر ۳۰ میز به هم چسبانده شود چند صندلی لازم است؟
قبل از ادامه، حدس بزن: هر میز ۴ صندلی دارد؛ پس برای ۳۰ میز صندلی لازم است؟
جدول را دوباره ببین: ۲ میز ۸ صندلی ندارد، ۶ تا دارد؛ چون صندلیهای بین دو میز حذف شدهاند. پس ۱۲۰ خیلی زیاد است. میشود شکل را تا ۳۰ کشید، ولی راه بهتر پیدا کردن قاعده است: هر میز تازه ۲ صندلی اضافه میکند (یکی بالا، یکی پایین) و دو سر ردیف هم هر کدام یک صندلی دارند. پس برای میز:
و برای ۳۰ میز: صندلی.
نمادها: عددهای جدول را به ترتیب ، ، ، … مینامیم و میخوانیم «a اندیس ۱»، «a اندیس ۲» و … . عدد پایین (اندیس) شمارهٔ جمله است و خود مقدار جملهٔ ام. رابطهای که را برحسب میدهد، جملهٔ عمومی الگو نام دارد. داشتن جملهٔ عمومی یعنی هر جملهای را بدون کشیدن شکلهای قبلی میدانی.
الگوی خطی#
در الگوی صندلیها، اختلاف هر دو جملهٔ متوالی ثابت بود (همیشه ۲). به چنین الگویی الگوی خطی میگوییم و جملهٔ عمومیاش همیشه این شکل را دارد:
که در آن همان اختلاف ثابت است. چرا؟ چون هر بار که یکی زیاد شود، دقیقاً واحد زیاد میشود. اسم «خطی» هم از اینجا میآید: اگر نقطههای را در صفحهٔ مختصات بکشی، همه روی خط میافتند و اختلاف ثابت، همان شیب این خط است.
مثال ۱. جملهٔ عمومی الگوی را پیدا کن.
- اختلافها: ، ، . ثابت است، پس الگو خطی است و .
- . جملهٔ اول را میگذاریم: ، پس .
- . بررسی با جملهٔ چهارم: . درست است.
- حالا هر سؤالی ساده است. جملهٔ پنجاهم حدوداً چقدر است؟ پنجاه قدمِ ۴تایی حدود ۲۰۰ میشود. دقیقش: ؛ با حدسمان میخواند. آیا ۹۹ جملهٔ این الگوست؟ یعنی ، پس بله، جملهٔ ۲۴ام. آیا ۱۰۰ هست؟ و طبیعی نمیشود، پس نه.
مثال ۲. شمعی روشن است و طولش با سرعت ثابت کم میشود. ۳ ساعت بعد از روشن شدن ۲۲ سانتیمتر و ۸ ساعت بعد ۱۲ سانتیمتر طول دارد. اگر طول شمع ساعت بعد از روشن شدن باشد، را پیدا کن.
- سرعت ثابت یعنی الگو خطی است: . پس و .
- این همان دستگاه دو معادلهای ریاضی نهم است: معادلهٔ اول را از دومی کم میکنیم تا حذف شود: ، پس .
- در معادلهٔ اول: ، پس و .
- معنای عددها: یعنی هر ساعت ۲ سانتیمتر کوتاهتر، و همان عددی است که فرمول برای میدهد، یعنی طول شمع در لحظهٔ روشن شدن. شمع وقتی تمام میشود که ، یعنی بعد از ۱۴ ساعت.
- منطق سادهتر، بدون دستگاه: از ساعت ۳ تا ساعت ۸ پنج ساعت گذشته و ۱۰ سانتیمتر کم شده، پس هر ساعت ۲ سانتیمتر.
اگر اختلاف منفی باشد، الگو کاهشی است: اختلاف دارد و .
🧠 ترفند: در الگوی خطی ، عدد ثابت همان «جملهٔ اول منهای اختلاف» است: . چرا؟ چون . مثلاً در : . شرطش این است که شمارهٔ جملهها از شروع شود.
الگوهای غیرخطی#
همهٔ الگوها خطی نیستند. مربعهای کامل را ببین: اختلافها هستند، ثابت نیستند. جملهٔ عمومی این الگو است.
عددهای مثلثی. با سکه مثلث بچین: ردیف اول ۱ سکه، ردیف دوم ۲ سکه و … . تعداد کل سکهها است. برای پیدا کردن قاعده، یک کپی از همان مثلث را وارونه کنار آن بگذار: یک مستطیل ساخته میشود که دو برابر مثلث است. پس:
برای اینطور است (● مثلث اصلی و ○ کپی وارونه):
| ● | ○ | ○ | ○ | ○ |
|---|---|---|---|---|
| ● | ● | ○ | ○ | ○ |
| ● | ● | ● | ○ | ○ |
| ● | ● | ● | ● | ○ |
مستطیل خانه دارد و نصفش ● است: .
مثلاً حدوداً چقدر است؟ صد عدد داریم که میانگینشان حدود ۵۰ است، پس حدود ۵۰۰۰. دقیقش: . با حدسمان میخواند.
راه دوم، جفت کردن: اولی را با آخری، دومی را با یکیماندهبهآخر و … جفت کن: ، ، … . پنجاه جفت داریم و هر جفت ۱۰۱ است: . این همان ایدهٔ مثلث وارونه است.
دنبالهٔ درجهٔ دوم. اگر جملهٔ عمومی به شکل باشد ()، به آن الگو یا دنبالهٔ درجهٔ دوم میگوییم؛ مثل و .
راه اصلی: شکل را تکهتکه ببین. وقتی الگو از یک شکل آمده، بهترین راه نگاه کردن به خود شکل است. فرض کن شکل ام یک مربع از کاشی است، یک ردیف تایی کاشی به بالای آن چسبیده و یک کاشی تنها هم روی گوشه گذاشتهایم. تعداد کاشیها:
- مربع کاشی دارد، ردیف بالا کاشی و کاشی تنها کاشی.
- پس . بررسی: .
- همان شکل را جور دیگری هم میشود دید: مربع و ردیف بالایش با هم یک مستطیل میسازند، پس . اگر پرانتز را باز کنی، باز همان است. دو نگاه متفاوت، یک جواب؛ و همین برابری نشان میدهد جوابت درست است.
یک روش کمکی (در کتاب درسی نیامده): وقتی فقط عددها را داری و شکلی در کار نیست، اختلافها را حساب کن. در دنبالهٔ درجهٔ دوم اختلافها ثابت نیستند، ولی اختلافِ اختلافها ثابت است و این عدد ثابت برابر است. چرا؟ چون خودش یک الگوی خطی است که اختلاف ثابتش است. این روش برای بررسی جواب هم خوب است؛ ولی اگر سؤال از روی شکل است، راه شکل را هم بلد باش.
مثال ۳. جملهٔ عمومی را با روش کمکی پیدا کن.
- اختلافها: . اختلاف دوم: . پس درجهٔ دوم است و ، یعنی .
- را از هر جمله کم کن: ، ، ، ، . این یک الگوی خطی است: .
- پس . بررسی: .
دنباله#
هر فهرست مرتب از عددها که جای هر عدد در آن مشخص است (اولی، دومی، سومی و …) یک دنباله است و هر عدد آن یک جملهٔ دنباله. الگوهای عددی بالا همه دنبالهاند. اگر جملهٔ عمومی را بدانی، با گذاشتن جملهها را میسازی:
- :
- : (علامتها یکیدرمیان عوض میشوند).
- : (نه خطی، نه درجهٔ دوم).
- رقمهای بعد از ممیز : هم یک دنباله است، ولی هیچ جملهٔ عمومی سادهای برایش نمیشناسیم. لازم نیست هر دنبالهای قاعدهٔ ساده داشته باشد؛ کافی است جای هر عدد مشخص باشد.
مثال ۴. اگر ، چهار جملهٔ اول و جملهٔ دهم را بنویس. ، ، ، و .
حالا تو: جملهٔ عمومی را پیدا کن. جواب: .
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
دو الگوی خطی داریم: و . جملهٔ چندمِ این دو با هم برابر است و مقدارش چیست؟ از کدام جمله به بعد بزرگتر از است؟
در یک الگوی خطی جملهٔ پنجم است و هر جمله ۴ واحد از جملهٔ قبلی کمتر است. جملهٔ اول و جملهٔ عمومی را پیدا کن. آیا جملهای از این الگوست؟ چطور؟
جملهٔ عمومی دنبالهٔ را پیدا کن و جملهٔ دهم را بنویس.
در یک جمع ۱۲ نفره، هر نفر با هر کدام از بقیه دقیقاً یک بار دست میدهد. روی هم چند دست دادن انجام میشود؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهبرای نوشته .
ضریب اختلاف ثابت است، نه جملهٔ اول. با این رابطه میشود که غلط است.
درست (ضریب ۴ = اختلاف، و ۳ را از پیدا میکنیم).
اشتباه« مرتب زیاد میشود، پس خطی است.»
خطی یعنی اختلاف ثابت؛ اینجا اختلافها هستند. هر الگوی صعودی خطی نیست.
درستاین الگو درجهٔ دوم است: .
اشتباهاگر ، آنوقت .
یعنی در جملهٔ عمومی بهجای کل را بگذاری، نه اینکه به جواب یکی اضافه کنی.
درست.
فراتر از کتابالگو در طبیعت و در هوش مصنوعیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
بعضی دنبالهها با جملهٔ عمومی تعریف نمیشوند، بلکه با قاعدهای که هر جمله را از جملههای قبلی میسازد. معروفترینش دنبالهٔ فیبوناچی است: که هر جمله جمع دو جملهٔ قبلی است. تعداد مارپیچهای دانههای آفتابگردان یا فلسهای میوهٔ کاج اغلب دو عدد پشتسرهم همین دنبالهاند؛ چون این آرایش، دانهها را با کمترین فضای خالی کنار هم میچیند.
کاری که در این درس کردی، یعنی دیدن چند نمونه و حدس زدن قاعده، دقیقاً همان کاری است که در «یادگیری ماشین» از کامپیوتر میخواهیم: بهجای نوشتن قاعده، نمونه نشانش میدهیم تا خودش الگو را پیدا کند. وقتی هم که دو نقطه کافی است تا یک الگوی خطی را بشناسی، در واقع سادهترین مدل یادگیری را ساختهای. یادگیری ماشین چیست؟
درس ۴دنبالههای حسابی و هندسی
این درس: صفحههای ۲۱ تا ۲۷ کتاب درسی
یادت هست؟#
- جملهٔ عمومی الگوی چیست؟ جواب: اختلاف ثابت ۴ است، پس و از : . یعنی .
- و چندند؟ جواب: و . توان زوجِ یک عدد منفی، مثبت است.
دنبالهٔ حسابی: هر بار یک عدد ثابت اضافه کن#
یک دستگاه چاپ سهبعدی هر ساعت ۴ لایهٔ تازه روی کارش میگذارد و در شروع کار ۵ لایه آماده است. تعداد لایهها در شروع ساعتهای متوالی:
دنبالهای که در آن هر جمله (به جز جملهٔ اول) از اضافه شدن یک عدد ثابت به جملهٔ قبلی به دست میآید، دنبالهٔ حسابی نام دارد. آن عدد ثابت را قدر نسبت مینامیم و با نشان میدهیم. این همان الگوی خطی درس قبل است، با یک نام تازه.
قبل از ادامه، حدس بزن: جملهٔ سیام این دنباله است یا ؟
جملهها و قدمهای بینشان را ببین:
چهار جمله، ولی فقط سه قدم. پس تا جملهٔ سیام ۲۹ قدم است و جواب است.
جملهٔ عمومی. برای رسیدن از به باید قدم برداری و هر قدم اضافه کنی:
مثال ۱. در داریم و :
جملهٔ سیام حدوداً چقدر است؟ حدود ۳۰ قدمِ ۴تایی، یعنی حدود ۱۲۰. دقیقش: . با حدسمان میخواند.
🧠 ترفند: بعد از نوشتن هر جملهٔ عمومی، را در آن بگذار؛ باید خود دربیاید. اینجا است، پس درست است. چرا همیشه کار میکند؟ جملهٔ اول هنوز هیچ قدمی برنداشته، پس هر رابطهٔ درستی برای باید همان را بدهد.
مثال ۲. در یک دنبالهٔ حسابی مجموع جملهٔ دوم و ششم و جملهٔ دهم است. جملهٔ اول، قدر نسبت و را پیدا کن.
- هر جمله را برحسب و بنویس: ، پس .
- .
- اولی را از دومی کم کن: ، پس و .
- . بررسی: .
قدر نسبت میتواند منفی باشد ( با ) یا حتی صفر ().
واسطهٔ حسابی#
سه عدد ، و (به همین ترتیب) جملههای متوالی یک دنبالهٔ حسابیاند اگر ، یعنی:
جملهٔ وسط، میانگین دو جملهٔ کناری است. به واسطهٔ حسابی بین و میگوییم.
اگر بخواهیم بین دو عدد و تعداد عدد درج کنیم تا دنبالهٔ حسابی بسازند، کل دنباله جمله دارد و از تا تعداد قدم است:
مثال ۳. دو سر یک سطح شیبدار ستونهایی به ارتفاع ۳۰ و ۹۰ سانتیمتر دارد. میخواهیم ۴ ستون دیگر با فاصلههای مساوی بین آنها بگذاریم، طوری که ارتفاع ستونها یک دنبالهٔ حسابی بسازد. کل ستونها ۶ تاست و از اولی تا آخری ۵ قدم: . ارتفاعها: سانتیمتر.
دنبالهٔ هندسی: هر بار در یک عدد ثابت ضرب کن#
۳ برگ کاغذ را روی هم میگذاریم، دسته را از وسط میبریم و دو نیمه را روی هم میگذاریم؛ بعد دوباره همین کار را تکرار میکنیم. تعداد برگههای دسته بعد از هر بار:
اختلافها ثابت نیستند، ولی نسبت هر جمله به جملهٔ قبلی ثابت است: . دنبالهای که در آن هر جمله (به جز اولی) از ضرب جملهٔ قبلی در یک عدد ثابت و ناصفر به دست میآید، دنبالهٔ هندسی نام دارد. آن عدد ثابت قدر نسبت است و با نشان داده میشود. جملهٔ اول هم باید ناصفر باشد.
جملهٔ عمومی. برای رسیدن به جملهٔ ام، بار در ضرب میکنیم:
مثال ۴. در داریم و .
راه دوم: جملهها را ادامه بده و هر بار دو برابر کن: . جملهٔ هشتم همان است. برای جملههای نزدیک این راه هم خوب است، ولی برای جملهٔ بیستم فرمول خیلی کوتاهتر است.
مثال ۵. در قدر نسبت است: هر جمله نصف قبلی، با علامت عوضشده. . (توان فرد، پس علامت منفی میماند.)
قدر نسبت منفی علامتها را یکیدرمیان عوض میکند: با .
واسطهٔ هندسی#
سه عدد ناصفر ، و جملههای متوالی یک دنبالهٔ هندسیاند اگر ، یعنی:
به واسطهٔ هندسی بین و میگوییم. مثلاً بین ۲ و ۵۰: ، پس یا . هر دو درستاند: با و با .
برای درج عدد بین و : .
مثال ۶. عکسی با عرض ۵ سانتیمتر را در سه مرحله، هر بار با یک ضریب بزرگنمایی یکسان، بزرگ کردهایم و عرضش به ۱۳۵ سانتیمتر رسیده است. ضریب و اندازههای میانی چیست؟ اندازهها یک دنبالهٔ هندسی میسازند که بین ۵ و ۱۳۵ دو جمله درج شده: ، پس و (هیچ عدد حقیقی دیگری مکعبش ۲۷ نیست). اندازهها: .
رشد و کاهش درصدی#
قبل از ادامه، حدس بزن: اگر قیمتی ۲۰ درصد بالا برود و بعد ۲۰ درصد پایین بیاید، به قیمت اول برمیگردد؟
هر رشد یا کاهش «درصدی ثابت» یک دنبالهٔ هندسی میسازد. اگر چیزی هر سال ۱۰ درصد زیاد شود، هر سال در ضرب میشود؛ اگر هر سال ۲۵ درصد کم شود، هر سال در ضرب میشود. مثلاً اگر در خون بیماری ۲۰۰ میلیگرم دارو باشد و بدن هر ساعت ۲۵ درصدِ داروی باقیمانده را دفع کند، مقدار دارو در ساعتهای متوالی میلیگرم است: یک دنبالهٔ هندسی با .
حالا جواب حدس: قیمت ۱۰۰ سکه اول ۲۰ درصد بالا میرود: . بعد ۲۰ درصدِ همین ۱۲۰ کم میشود: . پس به ۱۰۰ برنمیگردد و ۴ درصد کمتر میشود. دو تغییر درصدی پشت سر هم یعنی دو ضرب پشت سر هم: . به همین دلیل دو بار رشد ۱۰ درصدی هم ۲۱ درصد است ()، نه ۲۰ درصد.
آیا دنبالهای هم حسابی است و هم هندسی؟ بله، دنبالهٔ ثابت با جملهٔ ناصفر، مثل : اختلافها صفر و نسبتها یک است.
حالا تو: جملهٔ دهم دنبالهٔ هندسی چند است؟ جواب: .
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۵ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
دنبالهٔ حسابی چند جملهٔ مثبت دارد؟ اولین جملهٔ منفی آن چیست؟
بین و چند عدد درج کردهایم و یک دنبالهٔ حسابی با قدر نسبت ساختهایم. چند عدد درج شده است؟ آنها را بنویس.
توپی را از ارتفاع ۸۱ متری رها میکنیم. بعد از هر برخورد با زمین، توپ تا ارتفاع قبلیاش بالا میرود. توپ بعد از برخورد چهارم تا چه ارتفاعی بالا میرود؟ بعد از چندمین برخورد ارتفاعش برای اولین بار از ۱۰ متر کمتر میشود؟
کانالی ۱۰۰۰۰ دنبالکننده دارد. دو پیشبینی برای آینده هست: (الف) هر سال ۱۰ درصد زیاد شود؛ (ب) هر سال ۱۲۰۰ نفر ثابت اضافه شود. بعد از ۳ سال کدام پیشبینی عدد بیشتری میدهد؟ بعد از چند سال پیشبینی (الف) برای اولین بار جلو میافتد؟
اگر ، و به همین ترتیب سه جملهٔ متوالی یک دنبالهٔ هندسی باشند، و قدر نسبت را پیدا کن.
اشتباههای رایج ۴
اشتباهبرای نوشته .
با این رابطه میشود. از جملهٔ اول تا جملهٔ ام فقط قدم است، نه قدم.
درست.
اشتباهبرای نوشته .
این رابطه میدهد. جملهٔ اول هنوز هیچ ضربی نخورده، پس توان باید برای صفر شود.
درست.
اشتباهواسطهٔ هندسی بین ۲ و ۵۰ را گرفته.
میانگین، واسطهٔ حسابی است. در نسبتها و حدود هستند، پس هندسی نیست.
درست، پس یا .
اشتباه«قیمتی دو سال پشت سر هم ۱۰ درصد بالا رفته، پس روی هم ۲۰ درصد گران شده.»
افزایش سال دوم روی قیمتِ بالارفته حساب میشود. دو بار ضرب در یعنی ضرب در .
درستروی هم ۲۱ درصد افزایش.
فراتر از کتابرشد نمایی: از سود بانکی تا تراشههابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
دنبالهٔ هندسی با در ابتدا آرام است و بعد ناگهان منفجر میشود. افسانهای قدیمی میگوید مخترع شطرنج از پادشاه خواست در خانهٔ اول صفحه ۱ دانه گندم، در دومی ۲، در سومی ۴ و هر خانه دو برابر خانهٔ قبل بگذارد. خانهٔ آخر بهتنهایی دانه میخواهد؛ بیش از گندمی که بشر تا امروز کاشته است.
همین رشد در دنیای واقعی هم هست. سود مرکب بانکی هر سال روی پولِ سودگرفتهٔ قبلی حساب میشود، پس پول یک دنبالهٔ هندسی میسازد. «قانون مور» هم پیشبینی میکرد تعداد ترانزیستورهای یک تراشه تقریباً هر دو سال دو برابر شود؛ این پیشبینی دهها سال درست ماند و رشد هندسی، گوشیهای امروز را ممکن کرد.
برعکس آن، دنبالهٔ هندسی با مثل نیمهعمر مواد رادیواکتیو است: هر دوره نصف میشود ولی هرگز به صفر نمیرسد. اگر دوست داری ببینی چرا درصدها اینقدر گولزنندهاند: دامهای درصد.
آزمون فصل ۱
۱۴ سؤال از همهٔ درسها، ۲۰ دقیقه.
اگر میخواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی
خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی
هیچ ایدهٔ پیشرفتهای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشهای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع میکنیم و به همان ریاضیای میرسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش میبیند — بدون حفظکردنِ بیدلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بودهای.
- ۸ ترم
- ۷۳ فصل
- همهٔ فصلها رایگان
پرسشهای رایج
فرق بازهٔ باز و بسته چیست؟
در بازهٔ بسته خود دو سر هم عضوند (روی محور توپر) و در بازهٔ باز نیستند (توخالی). نیمباز یعنی یک سر عضو است و سر دیگر نه. کنار همیشه پرانتز میآید، چون بینهایت عدد نیست.
متمم یک مجموعه چطور پیدا میشود؟
اول مجموعهٔ مرجع را مشخص کن؛ متمم همهٔ عضوهای است که در نیستند: . برای بازهها با مرجع ، سرهای توپر توخالی میشوند و برعکس؛ مثلاً متمم برابر است.
فرق دنبالهٔ حسابی و هندسی چیست؟
در حسابی هر بار یک عدد ثابت اضافه میشود ()، مثل . در هندسی هر بار در یک عدد ثابت ضرب میشود ()، مثل . برای تشخیص، اختلافها و نسبتهای جملههای متوالی را حساب کن: کدام ثابت است؟
چرا در جملهٔ عمومی میآید و نه ؟
چون جملهٔ اول خودش شروع کار است و هنوز هیچ قدمی برنداشته. از جملهٔ اول تا جملهٔ ام فقط قدم (یا ضرب) فاصله است. برای اطمینان همیشه را در رابطه بگذار؛ باید خود دربیاید.
واسطهٔ هندسی چرا دو جواب دارد؟
چون از دو عدد قرینه به دست میآید. مثلاً بین ۲ و ۵۰ هم و هم درست است: با قدر نسبت ۵ و با قدر نسبت . اگر سؤال گفته باشد جملهها مثبتاند، فقط قبول است.
برای عمیقتر یاد گرفتن
- معادلهٔ خط: y = mx + b یعنی چه؟
- شیب چیست؟ عددی که تندیِ هر تغییر را میگوید
- دامهای درصد: چرا ۲۰٪ تخفیف و ۲۰٪ افزایش تو را سرِ جای اولت برنمیگرداند
فصلهای دیگر ریاضی دهم: فصل ۲، مثلثات، فصل ۳، توانهای گویا و عبارتهای جبری، فصل ۴، معادلهها و نامعادلهها، فصل ۵، تابع، فصل ۶، شمارش، بدون شمردن، فصل ۷، آمار و احتمال


