آموزش ریاضی دهم · فصل ۲

مثلثات، به زبان ساده

زاویه‌سنج برنجی با شاقول کنار ماکت درختی بلند که سایه‌ای دراز روی میز انداخته، نردبانی چوبی که به دیواری آجری تکیه داده و با زمین مثلث قائم‌الزاویه ساخته، نقاله و گونیا روی کاغذ شطرنجی، و صفحهٔ ساعتی با یک عقربه که مسیر نوکش دایره‌ای کم‌رنگ کشیده است

مثلثات یعنی حساب کردن طول‌هایی که نمی‌شود متر کرد، فقط با دانستن یک زاویه. این فصل از مثلث قائم‌الزاویه شروع می‌کند و نشان می‌دهد چرا سینوس، کسینوس، تانژانت و کتانژانت فقط به زاویه بستگی دارند. بعد مقدار دقیق آن‌ها را برای ۳۰، ۴۵ و ۶۰ درجه از روی شکل به دست می‌آوری (بدون حفظ کردن)، با دایرهٔ مثلثاتی زاویه‌ها را تا ۳۶۰ درجه و منفی گسترش می‌دهی و آخر سر رابطهٔ مهم و اتحادهای مثلثاتی را یاد می‌گیری.

صفحه‌های ۲۸ تا ۴۶ کتاب۳ درس۳۰ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی سینوس، کسینوس، تانژانت و کتانژانت یک زاویهٔ حاده را در مثلث قائم‌الزاویه پیدا کنی و بگویی چرا فقط به زاویه بستگی دارند.
  • می‌توانی نسبت‌های مثلثاتی ۳۰، ۴۵ و ۶۰ درجه را از روی شکل به دست بیاوری؛ مثلاً اینکه چرا تانژانت ۴۵ درجه ۱ و تانژانت ۶۰ درجه است.
  • می‌توانی با نسبت‌های مثلثاتی ارتفاع، فاصله و مساحت مثلث را حساب کنی.
  • می‌توانی هر زاویه را روی دایرهٔ مثلثاتی نشان بدهی، ناحیه‌اش را بگویی و علامت نسبت‌هایش را تعیین کنی.
  • می‌توانی با دانستن یک نسبت مثلثاتی و ناحیهٔ زاویه، بقیهٔ نسبت‌ها را پیدا کنی.
  • می‌توانی درستی اتحادهای مثلثاتی ساده را ثابت کنی.

پیش‌نیاز: قضیهٔ فیثاغورس، تشابه مثلث‌ها، دستگاه مختصات و شیب خط (ریاضی نهم)، کار با رادیکال‌ها و گویا کردن مخرج‌های ساده مثل .

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (۱)، پایهٔ دهم، رشته‌های ریاضی و فیزیک و علوم تجربی»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی دهم کدام درس است؟

درس ۱نسبت‌های مثلثاتی (سینوس، کسینوس، تانژانت)

این درس: صفحه‌های ۲۹ تا ۳۵ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • دو مثلث که دو زاویهٔ یکی با دو زاویهٔ دیگری برابر است، چه رابطه‌ای دارند؟ جواب: متشابه‌اند. یعنی ضلع‌های متناظرشان متناسب‌اند: اگر یک ضلعِ مثلث بزرگ دو برابر ضلع متناظرش باشد، بقیهٔ ضلع‌ها هم دو برابرند.
  • در مثلث قائم‌الزاویه‌ای دو ضلع قائمه و هستند. وتر چند است؟ جواب: با فیثاغورس: .
  • را با مخرج گویا بنویس. جواب: صورت و مخرج را در ضرب کن: .

مسئله: ارتفاعی که نمی‌شود متر کرد#

می‌خواهی ارتفاع یک دکل مخابراتی را بدانی. بالا رفتن از آن ممکن نیست و متر هم به نوکش نمی‌رسد. ولی دو چیز را راحت می‌شود اندازه گرفت: فاصلهٔ تو تا پای دکل (روی زمین)، و زاویه‌ای که چشمت برای دیدن نوک دکل بالا می‌رود. مثلثات دقیقاً همین را می‌گوید: با یک طول و یک زاویه، طول‌های دیگر را حساب کن.

چرا فقط زاویه مهم است؟ تشابه#

از ریاضی نهم می‌دانی: اگر دو زاویه از مثلثی با دو زاویه از مثلث دیگر برابر باشند، دو مثلث متشابه‌اند و ضلع‌های متناظرشان متناسب‌اند.

یک نمونهٔ واقعی: سه سطح شیب‌دار (رَمپ) با یک شیب ساخته‌ایم؛ یعنی هر سه با زمین زاویهٔ یکسانی می‌سازند. فقط اندازه‌شان فرق دارد. ارتفاع، فاصلهٔ افقی و طول خود سطح را اندازه گرفته‌ایم (به متر) و دو نسبت را حساب کرده‌ایم:

رَمپ ارتفاع فاصلهٔ افقی طول سطح ارتفاع ÷ طول سطح ارتفاع ÷ فاصلهٔ افقی
کوچک
متوسط
بزرگ

اندازه‌ها عوض شدند، ولی نسبت‌ها نه. دلیلش تشابه است: هر سه رَمپ یک زاویهٔ قائمه (پای دیوارهٔ عمودی) و یک زاویهٔ کفِ برابر دارند، پس متشابه‌اند. همین فکر برای هر زاویه‌ای کار می‌کند:

حالا همهٔ مثلث‌های قائم‌الزاویه‌ای را در نظر بگیر که یک زاویهٔ حاده‌شان مثلاً ۳۵ درجه است. هر کدام یک زاویهٔ ۹۰ درجه و یک زاویهٔ ۳۵ درجه دارند، پس همه با هم متشابه‌اند؛ کوچک یا بزرگ فرقی نمی‌کند. نتیجه: نسبت هر دو ضلعِ متناظر در همهٔ آن‌ها یکی است. یعنی نسبت ضلع‌ها فقط به زاویه بستگی دارد، نه به اندازهٔ مثلث. همین نسبت‌ها را نسبت‌های مثلثاتی می‌نامیم.

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر رَمپ را تندتر کنیم (زاویه‌اش با زمین بیشتر شود) ولی طول سطح را همان نگه داریم، نسبت «ارتفاع ÷ طول سطح» بزرگ‌تر می‌شود یا کوچک‌تر؟

نام ضلع‌ها نسبت به یک زاویه#

مثلث را در نظر بگیر که زاویهٔ آن قائمه است. نسبت به زاویهٔ حادهٔ :

  • وتر: ضلع روبه‌روی زاویهٔ قائمه، یعنی (بلندترین ضلع).
  • ضلع مقابل زاویهٔ : ضلعی که به رأس نمی‌چسبد، یعنی .
  • ضلع مجاور زاویهٔ : ضلع دیگری که به چسبیده و وتر نیست، یعنی .

اگر زاویهٔ را نگاه کنی، مقابل و مجاور جای خود را عوض می‌کنند؛ وتر همان می‌ماند:

ضلع نسبت به زاویهٔ نسبت به زاویهٔ
وتر وتر
مقابل مجاور
مجاور مقابل

چهار نسبت مثلثاتی#

برای زاویهٔ حادهٔ :

  • تانژانت: ضلع مقابل تقسیم بر ضلع مجاور:
  • کتانژانت: ضلع مجاور تقسیم بر ضلع مقابل (وارون تانژانت):
  • سینوس: ضلع مقابل تقسیم بر وتر:
  • کسینوس: ضلع مجاور تقسیم بر وتر:

چند نتیجهٔ فوری:

  • چون وتر از هر دو ضلع دیگر بلندتر است، برای زاویهٔ حاده و .
  • ، چون . به همین ترتیب .

مثال ۱. در مثلث قائم‌الزاویه‌ای دو ضلع زاویهٔ قائمه و هستند. نسبت‌های مثلثاتی زاویهٔ روبه‌روی ضلع را پیدا کن.

  1. وتر را با فیثاغورس پیدا کن: .
  2. برای این زاویه، مقابل ، مجاور و وتر است.
  3. ، ، ، .
  4. برای زاویهٔ حادهٔ دیگر مقابل و مجاور عوض می‌شوند: سینوسش است، یعنی همان کسینوس زاویهٔ اول.

🧠 ترفند: در مثلث قائم‌الزاویه دو زاویهٔ حاده متمم‌اند (جمعشان است) و ضلع مقابلِ یکی، ضلع مجاورِ دیگری است. پس برای هر زاویهٔ حادهٔ همیشه ؛ مثلاً . شرط: حاده باشد.

زاویه‌های ۴۵، ۳۰ و ۶۰ درجه: از روی شکل، نه از حفظ#

۴۵ درجه. مثلث قائم‌الزاویهٔ متساوی‌الساقینی بکش که دو ضلع قائمه‌اش ۱ باشند. دو زاویهٔ حاده‌اش برابرند و هر کدام ۴۵ درجه. وتر: .

چرا تانژانت ۴۵ درجه برابر ۱ است؟ چون در این مثلث ضلع مقابل و ضلع مجاور مساوی‌اند و هر عدد تقسیم بر خودش ۱ می‌شود. یعنی وقتی شیب جاده ۴۵ درجه است، به ازای هر متر جلو رفتن، دقیقاً یک متر بالا می‌روی.

۳۰ و ۶۰ درجه. یک مثلث متساوی‌الاضلاع با ضلع ۲ بکش؛ هر زاویه‌اش ۶۰ درجه است. ارتفاعِ یک رأس، ضلع روبه‌رو را نصف می‌کند و زاویهٔ آن رأس را هم نصف می‌کند (مثلث متساوی‌الاضلاع متقارن است و دو نیمه‌اش هم‌نهشت‌اند). یک مثلث قائم‌الزاویه به دست می‌آید با وتر ، ضلع کوتاه و زاویه‌های و . ضلع سوم (ارتفاع): .

  • ضلع روبه‌روی زاویهٔ است و ضلع روبه‌روی زاویهٔ .

تانژانت ۶۰ درجه برابر است، یعنی تقریباً : در شیب ۶۰ درجه، به ازای هر متر جلو رفتن حدود ۱٫۷۳ متر بالا می‌روی.

سینوس
کسینوس
تانژانت
کتانژانت

جواب حدسِ اول درس: بزرگ‌تر. ردیف سینوس را ببین: ، ، . رَمپی با طول ثابت هرچه تندتر باشد، نوکش بالاتر می‌رود. ولی دقت کن: زاویه از ۳۰ به ۶۰ دو برابر شد، سینوس دو برابر نشد (۰٫۵ به ۰٫۸۷ رسید، نه به ۱).

🧠 ترفند: در هر مثلث قائم‌الزاویه، ضلع روبه‌روی زاویهٔ نصف وتر است. دلیل: ، یعنی مقابل ÷ وتر . شرط: مثلث قائم‌الزاویه باشد و آن زاویه دقیقاً ۳۰ درجه.

جدول را برعکس هم می‌شود خواند: اگر سینوس یک زاویهٔ حاده باشد، آن زاویه است. فقط یک زاویهٔ حاده این سینوس را دارد، چون با بزرگ شدن زاویه سینوس مدام بزرگ می‌شود.

یک راه برای به یاد آوردن: سینوس‌های ۳۰، ۴۵ و ۶۰ به ترتیب ، و هستند و کسینوس‌ها همین‌ها به ترتیب برعکس. هرچه زاویه بزرگ‌تر، سینوس و تانژانت بزرگ‌تر و کسینوس کوچک‌تر. مقدارهای تقریبی: ، ، .

برای زاویه‌های دیگر (مثلاً ) مقدار تقریبی را ماشین حساب می‌دهد یا در صورت مسئله داده می‌شود؛ مثلاً .

کاربردها#

مثال ۲ (ارتفاع). ۳۰ متر از پای دکل فاصله داری و برای دیدن نوکش، نگاهت ۶۰ درجه از راستای افقی بالا می‌رود. چشمت ۱٫۶ متر بالاتر از زمین است.

حدوداً چقدر می‌شود؟ ، پس بخش بالای چشم حدود متر است و کل دکل کمی بیشتر از ۵۲ متر.

  1. مثلث قائم‌الزاویه: رأس زاویه چشم توست، ضلع مجاور فاصلهٔ افقی () و ضلع مقابل ارتفاع دکل از سطح چشم ().
  2. ، پس متر.
  3. ارتفاع کل: متر.

با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی بیشتر از ۵۲ متر است.

مثال ۳ (سطح شیب‌دار). برای بالا بردن جعبه‌ها روی سکویی که ۱٫۲ متر از زمین بلندتر است، یک تختهٔ شیب‌دار می‌گذاریم که با زمین زاویهٔ ۳۰ درجه بسازد. طول تخته و فاصلهٔ پای آن تا سکو چقدر است؟

  1. ارتفاع سکو ضلع مقابل زاویهٔ ۳۰ درجه است و خود تخته وتر.
  2. ، پس و متر. (این بار مجهول در مخرج است: طرفین وسطین کن.)
  3. فاصلهٔ افقی ضلع مجاور است: متر.

راه دوم برای فاصلهٔ افقی: حالا که وتر و یک ضلع را داریم، فیثاغورس هم کار می‌کند: متر. همان جواب. راه اول کوتاه‌تر است، چون جذر نمی‌خواهد.

مثال ۴ (مساحت مثلث). در مثلث دو ضلع و و زاویهٔ بین آن‌ها، (حاده)، را می‌دانیم. مساحت چقدر است؟

  1. مساحت هر مثلث، نصفِ قاعده ضرب در ارتفاع است. ضلع را قاعده بگیر.
  2. از رأس ارتفاعی بر ضلع بکش و طولش را بنام. یک مثلث قائم‌الزاویهٔ کوچک ساخته می‌شود که وترش است و روبه‌روی زاویهٔ است.
  3. در این مثلث کوچک: ، پس .
  4. مساحت: . پس:

مثلثی با دو ضلع و و زاویهٔ بین آن‌ها: .

حالا تو: در مثلث قائم‌الزاویه‌ای وتر ۱۲ و یکی از زاویه‌ها ۶۰ درجه است. ضلع مجاور این زاویه چقدر است؟ جواب: .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱در مثلث قائم‌الزاویه‌ای دو ضلع قائمه و هستند. سینوس زاویه‌ای که روبه‌روی ضلع است کدام است؟
۲تانژانت ۶۰ درجه کدام است؟
۳حاصل چند است؟
۴پهپادی ۴۰ متر بالاتر از زمین ثابت ایستاده است. از نقطه‌ای روی زمین، نگاه برای دیدن پهپاد ۴۵ درجه از افق بالا می‌رود. فاصلهٔ افقی این نقطه تا زیر پهپاد چند متر است؟
۵کدام مقدار برای یک زاویهٔ حاده در مثلث قائم‌الزاویه غیرممکن است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

در مثلث قائم‌الزاویهٔ (زاویهٔ قائمه) می‌دانیم . بقیهٔ نسبت‌های مثلثاتی زاویهٔ و سینوس زاویهٔ را پیدا کن.

نخ یک بادبادک ۵۰ متر است و کاملاً کشیده است. بادبادک ۲۵ متر بالاتر از دست نگه‌دارنده است. نخ با افق چه زاویه‌ای می‌سازد؟

۲۰ متر از پای ساختمانی ایستاده‌ای و برای دیدن لبهٔ بام، نگاهت ۳۵ درجه بالا می‌رود. چشمت ۱٫۵ متر بالاتر از زمین است. با فرض ارتفاع ساختمان را پیدا کن.

مساحت مثلثی سانتی‌متر مربع است و دو ضلعش و سانتی‌متر. اگر زاویهٔ بین این دو ضلع حاده باشد، اندازه‌اش چند درجه است؟

حاصل را حساب کن.

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه (مجاور بر مقابل)

این کتانژانت است. تانژانت «مقابل بر مجاور» است؛ مثل شیب: بالا رفتن تقسیم بر جلو رفتن.

درست و .

اشتباه

مقدارهای ۳۰ و ۶۰ قاطی شده. در مثلث ۳۰-۶۰-۹۰ ضلع کوتاه () روبه‌روی زاویهٔ کوچک‌تر یعنی ۳۰ درجه است. هرچه زاویه بزرگ‌تر، سینوسش بزرگ‌تر.

درست و .

اشتباه

سینوس مثل ضرب در یک عدد رفتار نمی‌کند: دو برابر شدن زاویه، سینوس را دو برابر نمی‌کند. سینوس ۶۰ درجه حتی از ۱ کمتر است، چون ضلع مقابل از وتر کوتاه‌تر است.

درست.

اشتباهدر مثلثی با ضلع‌های ، و ، برای هر دو زاویهٔ حاده نوشته .

مقابل و مجاور نسبت به هر زاویه تعریف می‌شوند. ضلعی که مقابل یک زاویهٔ حاده است، مجاور زاویهٔ حادهٔ دیگر است.

درستبرای یکی و برای دیگری .

فراتر از کتابسینوس از کجا آمده و ربات‌ها با آن چه می‌کنند؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

ریاضی‌دان‌های هندی برای نصفِ وتر یک دایره کلمهٔ «جیوا» (زه کمان) را به کار می‌بردند. مترجم‌های عرب آن را «جیب» نوشتند و مترجم‌های لاتین «جیب» را به معنای «گریبان» گرفتند و به لاتین برگرداندند: sinus. کلمهٔ سینوس یادگار همین ترجمهٔ اشتباه است. ریاضی‌دان‌های ایرانی مثل ابوالوفای بوزجانی و ابوریحان بیرونی جدول‌های دقیق سینوس ساختند و مثلثات را به شاخه‌ای مستقل از نجوم تبدیل کردند.

امروز هر بازوی رباتیک با همین نسبت‌ها کار می‌کند. اگر بازویی به طول با زاویهٔ بالا رفته باشد، نوک آن جلوتر و بالاتر از مفصل است. کنترل‌کنندهٔ ربات هر لحظه همین حساب را برای همهٔ مفصل‌ها انجام می‌دهد تا بداند دستش کجاست. در دورهٔ آیرو سروو موتور را با زاویه کنترل می‌کنی، و در مقالهٔ تانژانت چیست؟ می‌بینی چطور با تانژانت ارتفاع چیزهای دست‌نیافتنی را اندازه می‌گیرند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲دایرهٔ مثلثاتی

این درس: صفحه‌های ۳۶ تا ۴۱ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • نقطهٔ نسبت به مبدأ کجاست و فاصله‌اش از مبدأ چقدر است؟ جواب: منفی است، پس سمت چپ محور ها؛ مثبت است، پس بالای محور ها. فاصله با فیثاغورس: .
  • شیب خطی که از و می‌گذرد چند است؟ جواب: شیب = تغییر عرض ÷ تغییر طول .
  • و چندند؟ جواب: و ؛ از نصفِ مثلث متساوی‌الاضلاع با ضلع ۲.

چرا زاویهٔ بزرگ‌تر از ۹۰ درجه؟#

در مثلث قائم‌الزاویه هر زاویهٔ حاده کمتر از ۹۰ درجه است. ولی چیزهای زیادی دور خودشان می‌چرخند: عقربهٔ ساعت، پرهٔ پنکه، چرخ دوچرخه، محور سروو موتور. یک عقربه می‌تواند ۱۵۰ درجه یا ۲۷۰ درجه بچرخد، یا در جهت مخالف. برای اینکه سینوس و کسینوس این زاویه‌ها هم معنا داشته باشد، تعریف را روی یک دایره می‌بریم.

دایرهٔ مثلثاتی#

دایره‌ای به مرکز مبدأ مختصات و شعاع ۱ در نظر بگیر. از نقطهٔ (روی جهت مثبت محور ها) شروع کن و روی دایره حرکت کن:

  • حرکت خلاف جهت حرکت عقربه‌های ساعت زاویهٔ مثبت می‌سازد.
  • حرکت در جهت عقربه‌های ساعت زاویهٔ منفی می‌سازد.

این دایره با این قرارداد جهت، دایرهٔ مثلثاتی نام دارد. چند نمونه:

  • : یک‌چهارم دور خلاف ساعت، به نقطهٔ .
  • : نیم دور، به نقطهٔ .
  • : یک‌چهارم دور در جهت ساعت، به نقطهٔ ؛ همان نقطه‌ای که به آن می‌رسد.
  • : کمی پایین‌تر از .

چهار نقطهٔ مهم دایره، روی محورها:

سینوس و کسینوس روی دایره#

زاویهٔ حادهٔ را روی دایره بساز و نقطهٔ انتهای آن را بنام. از عمودی بر محور ها بکش تا در به آن برسد. مثلث قائم‌الزاویهٔ ساخته می‌شود که:

  • وترش است (شعاع دایره)،
  • ضلع مجاور زاویهٔ برابر است،
  • ضلع مقابلش برابر است.

پس و . حالا این را برای هر زاویه‌ای، حاده یا نه، تعریف می‌کنیم: اگر انتهای زاویهٔ روی دایرهٔ مثلثاتی نقطهٔ باشد،

برای همین به محور ها محور کسینوس‌ها و به محور ها محور سینوس‌ها می‌گویند. برای زاویه‌های حاده این تعریف دقیقاً همان تعریف درس قبل است؛ چیزی عوض نشده، فقط گسترش پیدا کرده.

مثال ۱. انتهای زاویهٔ نقطهٔ است، چون و .

قبل از ادامه، حدس بزن: مثبت است یا منفی؟ چطور؟ (نقطهٔ انتهای ۱۵۰ درجه را روی دایره تصور کن.)

چهار ناحیه#

دو محور، صفحه را به چهار ناحیه تقسیم می‌کنند. جایشان روی صفحه این‌طور است:

ناحیهٔ دوم: ، ناحیهٔ اول: ،
ناحیهٔ سوم: ، ناحیهٔ چهارم: ،

و برحسب زاویه:

ناحیه زاویه بین علامت و
اول و و
دوم و و
سوم و و
چهارم و و

زاویه‌های ، ، ، و روی محورها می‌افتند و در هیچ ناحیه‌ای نیستند (زاویه‌های مرزی). برای زاویهٔ منفی، دور را در جهت ساعت بزن: در ناحیهٔ چهارم است و در ناحیهٔ سوم. اگر باز هم بچرخی، زاویه‌های بین و در ناحیهٔ دوم‌اند؛ مثلاً یعنی در جهت ساعت و بیشتر، که بالای نیمهٔ منفی محور ها می‌ایستد.

نسبت‌های زاویه‌های مرزی#

نقطه‌ها را بخوان: ، ، ، ، .

سینوس
کسینوس
تانژانت تعریف‌نشده تعریف‌نشده
کتانژانت تعریف‌نشده تعریف‌نشده تعریف‌نشده

چرا تعریف نشده؟ چون و تقسیم بر صفر معنا ندارد.

علامت نسبت‌ها در هر ناحیه#

علامت سینوس همان علامت است، علامت کسینوس همان علامت ، و تانژانت و کتانژانت مثبت‌اند اگر و هم‌علامت باشند:

ناحیهٔ اول ناحیهٔ دوم ناحیهٔ سوم ناحیهٔ چهارم
سینوس
کسینوس
تانژانت و کتانژانت

خلاصه: در ناحیهٔ اول همه مثبت‌اند؛ در دوم فقط سینوس؛ در سوم فقط تانژانت و کتانژانت؛ در چهارم فقط کسینوس.

جواب حدس: بین ۹۰ و ۱۸۰ درجه است، پس در ناحیهٔ دوم. نقطه‌اش بالای محور ها است () و سمت چپ محور ها (). پس و .

🧠 ترفند: لازم نیست جدول علامت‌ها را حفظ کنی. دو سؤال بپرس: «نقطه بالای محور هاست یا پایین؟» (علامت سینوس) و «سمت راست محور هاست یا چپ؟» (علامت کسینوس). تانژانت است، پس وقتی این دو هم‌علامت‌اند مثبت است. این همیشه درست است، چون سینوس و کسینوس خودِ مختصات نقطه‌اند.

یک نتیجهٔ مهم: نقطه‌های دایره هیچ‌وقت از تا بیرون نمی‌روند، پس برای هر زاویه:

ولی تانژانت هر عدد حقیقی‌ای می‌تواند باشد.

از یک نسبت و ناحیه، بقیهٔ نسبت‌ها#

هر نقطهٔ روی دایرهٔ مثلثاتی از مبدأ فاصلهٔ ۱ دارد، پس طبق فیثاغورس .

مثال ۲. می‌دانیم و . انتهای در کدام ناحیه است و بقیهٔ نسبت‌ها چیست؟

  1. ناحیه را از علامت‌ها پیدا کن: (ناحیهٔ دوم یا سوم) و (ناحیهٔ سوم یا چهارم). مشترک: ناحیهٔ سوم.
  2. . از : ، پس .
  3. در ناحیهٔ سوم ، پس .
  4. و ؛ هر دو مثبت، همان‌طور که در ناحیهٔ سوم انتظار داشتیم.

راه دوم: اول علامت‌ها را کنار بگذار و فقط اندازه‌ها را با یک مثلث قائم‌الزاویه پیدا کن: ضلع و وتر ، پس ضلع سوم . اندازهٔ سینوس است. حالا علامت را از ناحیه بگیر: در ناحیهٔ سوم سینوس منفی است، پس . این راه وقتی عددها سه‌تایی فیثاغورسی‌اند (مثل ۸، ۱۵، ۱۷) سریع‌تر است.

تانژانت و شیب خط#

خطی که با جهت مثبت محور ها زاویهٔ می‌سازد را در نظر بگیر. اگر روی آن به اندازهٔ ۱ واحد از نقطهٔ برخورد با محور جلو بروی، به اندازهٔ به راست و به بالا رفته‌ای. شیب یعنی «تغییر عرض تقسیم بر تغییر طول»، پس:

شیب هر خط برابر تانژانت زاویهٔ آن با جهت مثبت محور ها است. شیب مثبت یعنی حاده است و شیب منفی یعنی بین ۹۰ و ۱۸۰ درجه است.

مثال ۳. خطی از دو نقطهٔ و می‌گذرد. با جهت مثبت محور ها چه زاویه‌ای می‌سازد؟

  1. شیب: .
  2. و شیب مثبت است، پس حاده است.
  3. زاویهٔ حاده‌ای که تانژانتش ۱ است: .

مثال ۴. معادلهٔ خطی را بنویس که با جهت مثبت محور ها زاویهٔ می‌سازد و محور ها را در نقطهٔ قطع می‌کند.

  1. .
  2. عرض از مبدأ است، پس .
  3. اگر به‌جای عرض از مبدأ یک نقطهٔ دیگر داده شده بود، همین معادله را با مجهول می‌نوشتی و مختصات نقطه را می‌گذاشتی تا پیدا شود.

حالا تو: خط با جهت مثبت محور ها زاویهٔ می‌سازد. چند است و حاده است یا باز؟ جواب: ، و چون منفی است باز است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱انتهای زاویهٔ روی دایرهٔ مثلثاتی در کدام ناحیه است؟
۲مقدار چند است؟
۳اگر انتهای زاویهٔ در ناحیهٔ سوم باشد، کدام درست است؟
۴کدام مقدار غیرممکن است؟
۵خط با جهت مثبت محور ها زاویهٔ می‌سازد. چند است؟ (به صورت عدد اعشاری بنویس)

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

نقطهٔ روی دایرهٔ مثلثاتی، انتهای زاویهٔ است و . مقدار و نسبت‌های مثلثاتی را پیدا کن.

روی دایرهٔ مثلثاتی دو نقطه هست که طولشان است. مختصات هر دو را پیدا کن، بگو هر کدام انتهای زاویه‌ای در کدام ناحیه است و تانژانت هر کدام را بنویس. کدامشان انتهای زاویهٔ است؟

حاصل را حساب کن.

زاویهٔ هر کدام از این خط‌ها را با جهت مثبت محور ها پیدا کن (همهٔ زاویه‌ها حاده‌اند): الف) ب) پ) . کدام خط از همه شیب‌دارتر است؟

اگر ، انتهای در کدام ناحیه‌ها می‌تواند باشد؟

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباهزاویهٔ را خلاف جهت عقربه‌های ساعت چرخانده و در ناحیهٔ اول گذاشته.

علامت منفی یعنی جهت حرکت برعکس است: در جهت عقربه‌های ساعت.

درست در ناحیهٔ چهارم است.

اشتباهبرای روی دایره نوشته و .

کسینوس ضلع مجاور است که روی محور افقی خوابیده، یعنی ؛ سینوس ضلع مقابل است که عمودی است، یعنی .

درست و .

اشتباه در ناحیهٔ سوم و ، پس .

از دو جواب به دست می‌آید و ناحیه تعیین می‌کند کدام. در ناحیهٔ سوم منفی است.

درست.

اشتباه یا

در نقطه است و ؛ تقسیم بر صفر تعریف نشده است.

درست تعریف نشده است (و ).

فراتر از کتابدایره‌ای که موج می‌سازدبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

نقطه‌ای را تصور کن که با سرعت ثابت روی دایرهٔ مثلثاتی دور می‌زند. سایهٔ آن روی محور ها بالا و پایین می‌رود و ارتفاعش در هر لحظه است. اگر این ارتفاع را برحسب زمان رسم کنی، موج سینوسی به دست می‌آید: همان شکلی که صدا، برق شهر و امواج رادیویی دارند. تعداد دورها در هر ثانیه هم همان فرکانس است.

چرخیدن تا ۳۶۰ درجه تمام نمی‌شود: زاویهٔ یعنی یک دور کامل و ۳۰ درجهٔ دیگر، پس دقیقاً به همان نقطهٔ می‌رسد و نسبت‌هایش یکی است. در ریاضی یازدهم هم می‌بینی که چطور با قرینه‌کردن نقطه‌ها روی دایره، مقدار دقیق نسبت‌های زاویه‌هایی مثل یا را از روی ۳۰ و ۴۵ درجه پیدا می‌کنند.

بیشتر بخوان: موج سینوسی و موج مربعی و فرکانس چیست؟

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳روابط بین نسبت‌های مثلثاتی

این درس: صفحه‌های ۴۲ تا ۴۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • را باز کن. جواب: (اتحاد مربع دوجمله‌ای).
  • برابر چیست؟ جواب: (اتحاد مزدوج).
  • در ناحیهٔ دوم علامت کسینوس چیست؟ جواب: منفی؛ نقطه سمت چپ محور هاست، پس .

چرا رابطه‌ها مهم‌اند؟#

چهار نسبت مثلثاتی مستقل از هم نیستند. اگر یکی‌شان را بدانی (و ناحیهٔ زاویه را)، بقیه معلوم می‌شوند. در این درس رابطه‌هایی را می‌بینی که این کار را ممکن می‌کنند و یاد می‌گیری عبارت‌های مثلثاتی را ساده کنی و درستی یک تساوی را ثابت کنی.

یک قرارداد نوشتاری: یعنی ، یعنی «سینوس را حساب کن، بعد به توان ۲ برسان». با (سینوسِ مربعِ زاویه) فرق دارد.

قبل از ادامه، حدس بزن: برای زاویهٔ ، کدام عدد قشنگ‌تری است: یا ؟ (مقدارها را از جدول زاویه‌های خاص بردار.)

مهم‌ترین رابطه#

دلیل اول (مثلث قائم‌الزاویه). اگر ضلع مقابل ، مجاور و وتر باشد:

قدم یکی‌مانده به آخر همان فیثاغورس است: .

دلیل دوم (دایرهٔ مثلثاتی، برای هر زاویه). انتهای هر زاویه نقطهٔ روی دایره‌ای به شعاع ۱ است و برای هر نقطهٔ این دایره .

جواب حدس، امتحان با : ، دقیقاً یک. ولی خودِ است. پس فقط مجموع مربع‌ها همیشه ۱ است، نه مجموع خود نسبت‌ها.

از این رابطه: و ، پس

و علامت را ناحیهٔ زاویه تعیین می‌کند، نه رادیکال.

رابطه‌های دیگر#

  • (وقتی ) و (وقتی ).
  • (وقتی هر دو تعریف شده باشند).

دو طرف رابطهٔ اصلی را بر تقسیم کن:

و اگر بر تقسیم کنی:

این دو رابطه وقتی به درد می‌خورند که تانژانت یا کتانژانت داده شده باشد.

پیدا کردن همهٔ نسبت‌ها از یکی#

مثال ۱. انتهای در ناحیهٔ چهارم است و .

  1. ، پس .
  2. در ناحیهٔ چهارم کسینوس مثبت است: .
  3. و .

راه دوم (مثلث کمکی): علامت را کنار بگذار: مثلث قائم‌الزاویه‌ای با ضلع مقابل و وتر بکش؛ ضلع مجاور است. اندازهٔ کسینوس و اندازهٔ تانژانت . حالا علامت‌ها از ناحیهٔ چهارم: کسینوس مثبت، تانژانت منفی. همان جواب.

مثال ۲. انتهای در ناحیهٔ سوم است و .

  1. ، پس .
  2. در ناحیهٔ سوم کسینوس منفی است: .
  3. .
  4. .
  5. بررسی: .

اتحاد مثلثاتی و اثبات آن#

تساوی‌ای که برای همهٔ زاویه‌هایی که دو طرفش تعریف شده درست باشد، اتحاد مثلثاتی است؛ مثل . در مقابل، اتحاد نیست، چون فقط برای بعضی زاویه‌ها درست است.

روش اثبات: از یک طرف تساوی (معمولاً طرف پیچیده‌تر) شروع کن و با رابطه‌های بالا و اتحادهای جبری آن را قدم‌به‌قدم تغییر بده تا به طرف دیگر برسی. وسط کار از چیزی که می‌خواهی ثابت کنی استفاده نکن. دو ابزار پرکاربرد:

  • هر جا یا دیدی، آن را به سینوس و کسینوس تبدیل کن.
  • اتحاد مزدوج: و به همین ترتیب .

🧠 ترفند: در اثبات، هر جا عدد دیدی می‌توانی به‌جایش بنویسی، و هر جا دیدی به‌جایش . این همیشه درست است، چون این دو برای هر زاویه برابرند.

مثال ۳. ثابت کن .

مثال ۴. ثابت کن .

با اتحاد مربع دوجمله‌ای: . حالا را با جایگزین کن: .

مثال ۵. ثابت کن .

دو کسر طرف چپ را هم‌مخرج کن. مخرج مشترک است که با اتحاد مزدوج می‌شود:

مثال ۶ (توان چهارم). ثابت کن .

  1. طرف چپ تفاضل دو مربع است: و .
  2. با اتحاد مزدوج: .
  3. پرانتز دوم است، پس می‌ماند .
  4. ، پس ، که همان طرف راست است.

حالا تو: عبارت را ساده کن. جواب: .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل چند است؟
۲انتهای در ناحیهٔ چهارم است و . مقدار کدام است؟
۳عبارت با کدام برابر است؟
۴اگر ، مقدار چند است؟
۵کدام تساوی یک اتحاد مثلثاتی است (برای همهٔ زاویه‌ها درست است)؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

انتهای در ناحیهٔ سوم است و . بقیهٔ نسبت‌های مثلثاتی را پیدا کن.

اگر و ، انتهای در کدام ناحیه است؟ ، و را پیدا کن.

ثابت کن .

ثابت کن .

ثابت کن .

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباهاز نتیجه گرفته .

جذر یک جمع، جمع جذرها نیست. برای : .

درستفقط مجموع مربع‌ها یک است: .

اشتباه در ناحیهٔ سوم، ، پس .

رادیکال همیشه عدد نامنفی می‌دهد، ولی کسینوس می‌تواند منفی باشد. باید بگذاری و با ناحیه یکی را انتخاب کنی.

درست (در ناحیهٔ سوم کسینوس منفی است).

اشتباه را حساب کرده.

توانِ بعد از مال خود سینوس است، نه زاویه.

درست.

اشتباهبرای اثبات دو طرف را با هم «حل» کرده و به رسیده و گفته ثابت شد.

وقتی از خود تساوی‌ای که هنوز ثابت نشده شروع کنی، در واقع آن را فرض گرفته‌ای. رسیدن به یک جملهٔ درست از یک فرض، درستی فرض را ثابت نمی‌کند.

درستاز یک طرف شروع کن و با رابطه‌های معلوم آن را تغییر بده تا دقیقاً به طرف دیگر برسی.

فراتر از کتابچرخاندن تصویر در بازی‌ها و ربات‌هابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

وقتی یک بازی کامپیوتری شخصیتی را می‌چرخاند یا یک ربات جهتش را عوض می‌کند، هر نقطهٔ با فرمول‌هایی که در آن‌ها و هست به جای تازه‌اش می‌رود. شرط مهم این است که شکل در چرخش کش نیاید؛ یعنی فاصلهٔ هر نقطه تا مرکز چرخش ثابت بماند. اگر حساب کنی، می‌بینی این شرط دقیقاً به برمی‌گردد.

برنامه‌نویس‌های گرافیک از این رابطه برای پیدا کردن خطا هم استفاده می‌کنند: اگر به‌خاطر گرد شدن عددها مجموع مربع‌ها کمی از یک فاصله بگیرد، شکل بعد از هزاران چرخش کم‌کم بزرگ یا کوچک می‌شود و باید دوباره «یکه» شود. همین فکر در حس‌گرهای جهت‌یاب گوشی و ربات‌ها هم هست. در دورهٔ آیرو با حس‌گرها و موتورهای واقعی کار می‌کنی.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۲

۱۵ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

تانژانت ۴۵ درجه چند است و چرا؟

. در مثلث قائم‌الزاویه‌ای که یک زاویه‌اش ۴۵ درجه است، زاویهٔ دیگر هم ۴۵ درجه است، پس مثلث متساوی‌الساقین است و ضلع مقابل و مجاور برابرند. تانژانت = مقابل بر مجاور = ۱. کتانژانت ۴۵ هم ۱ است و سینوس و کسینوسش هر دو .

تانژانت ۶۰ و تانژانت ۳۰ درجه چند است؟

و . هر دو از مثلث ۳۰-۶۰-۹۰ با ضلع‌های ، و می‌آیند (نصف یک مثلث متساوی‌الاضلاع با ضلع ۲). دقت کن این دو وارون هم‌اند: .

فرق سینوس و کسینوس چیست؟

در مثلث قائم‌الزاویه، سینوس یک زاویه = ضلع مقابل بر وتر، و کسینوس = ضلع مجاور بر وتر. روی دایرهٔ مثلثاتی، کسینوس طول () و سینوس عرض () نقطهٔ انتهای زاویه است. سینوس هر زاویهٔ حاده با کسینوس زاویهٔ متمم آن برابر است؛ مثلاً .

جدول نسبت‌های مثلثاتی را چطور حفظ کنم؟

حفظ نکن، بساز: یک مثلث قائم‌الزاویهٔ متساوی‌الساقین با ساق ۱ (برای ۴۵ درجه) و نصف یک مثلث متساوی‌الاضلاع با ضلع ۲ (برای ۳۰ و ۶۰ درجه) بکش. اگر عجله داری: سینوس‌های ۳۰، ۴۵ و ۶۰ برابر ، و هستند و کسینوس‌ها همین‌ها به ترتیب برعکس؛ تانژانت هم سینوس تقسیم بر کسینوس است.

چرا تانژانت ۹۰ درجه تعریف نشده است؟

روی دایرهٔ مثلثاتی، انتهای زاویهٔ ۹۰ درجه نقطهٔ است و ؛ تقسیم بر صفر معنا ندارد. به زبان شیب: خطی که با محور ها زاویهٔ ۹۰ درجه می‌سازد عمودی است و شیب خط عمودی تعریف نمی‌شود. هرچه زاویه به ۹۰ درجه نزدیک‌تر شود، تانژانتش بزرگ‌تر و بزرگ‌تر می‌شود.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی دهم: فصل ۱، مجموعه، الگو و دنباله، فصل ۳، توان‌های گویا و عبارت‌های جبری، فصل ۴، معادله‌ها و نامعادله‌ها، فصل ۵، تابع، فصل ۶، شمارش، بدون شمردن، فصل ۷، آمار و احتمال