فارسی پنجم دبستان · فصل ۲ · بخش ۶ از ۶

حکایت: زیرکی

صفحهٔ ۴۶ کتاب درسی

معنی ۱۳ واژهٔ حکایت زیرکی فارسی پنجم با هم‌معنی و متضاد، جواب تمرین‌های کتاب و تمرین بیشتر با پاسخ.

دربارهٔ درس و پیام#

«حکایت» یعنی قصهٔ کوتاهی که پندی در آن است. حکایت «زیرکی» را کتاب از «جوامع‌الحکایات» نوشتهٔ محمد عوفی بازنویسی کرده است. ماجرای مردی است که طلایش دزدیده می‌شود و حاکمی باهوش، با یک فکر ساده، دزد را پیدا می‌کند.

متن کتاب را کلمه‌به‌کلمه نمی‌آوریم؛ داستان را از اول، به ترتیب و به زبان خودمان می‌گوییم.

پیام درس: زیرکی و هوش از زور و داد و بیداد بهتر کار می‌کند، و کار نادرست در پایان آشکار می‌شود و به نتیجه نمی‌رسد.

حکایت به زبان ما#

حاکم شهر شاکی تازه‌ای داشت: مردی که به هیچ‌کس اعتماد نکرده بود و طلاهایش را پای درختی زیر خاک گذاشته بود. حالا که برگشته بود، جای طلاها خالی بود و هیچ‌کس هم نتوانسته بود کمکش کند. حاکم به مرد قول داد تا فردا طلایش را برگرداند.

حاکم دنبال شاهد نگشت؛ از خودش پرسید: چه کسی ممکن است پای آن درخت را کنده باشد؟ کسی که ریشهٔ آن درخت را لازم داشته است! پس اول از یک طبیب پرسید ریشهٔ آن درخت دوای چه دردی است، و بعد از همهٔ طبیبان شهر پرسید این روزها چه بیماری‌ای با همین درد پیششان آمده و برای درمان به سراغ آن درخت فرستاده شده است.

یکی از طبیبان بیماری را به یاد آورد که حدود یک ماه پیش برای همان درد نزدش آمده بود. حاکم آن بیمار را احضار کرد؛ گاهی با زبان خوش و گاهی با سخت‌گیری، طلا را از او پس گرفت و به صاحبش داد. مرد هنگام کندن ریشه به طلاها رسیده و آن‌ها را برداشته بود.

واژه‌ها#

واژه‌های حکایت را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
حاکمکسی که در یک شهر یا سرزمین فرمان می‌دهد و داوری می‌کندفرمانروا—حکومت، حکمبا «ح» نوشته می‌شود.
زرطلاطلا—زرگر—
اعتماداطمینان داشتن به کسی یا چیزیاطمینانبی‌اعتمادیمعتمدبا «ع» شروع می‌شود.
دفنپنهان کردن چیزی زیر خاکپنهان کردنبیرون آوردن——
طلبیدخواست و فراخواندخواست، فراخواند—طلب، طالببا «ط» نوشته می‌شود.
بازنیافتپیدا نکرد، دوباره به دست نیاوردپیدا نکردیافت——
درمانعلاج و کاری که بیماری را خوب می‌کندعلاج، چاره—درمانگر، درمانگاه—
طبیبپزشکپزشک—طببا «ط» نوشته می‌شود.
اشارتنشان دادن با دست یا سخن؛ شکل قدیمی «اشاره»اشاره——با «ت» (نه «ه») نوشته شده است.
شکایتگله از دردی یا از رفتار کسیگله، گلایه—شاکیبا «ی» و «ت» نوشته می‌شود.
درشتیسخت‌گیری و تندی در رفتارتندی، سخت‌گیرینرمی——
نرمیمهربانی و ملایمت در رفتارملایمت، مهربانیدرشتی——
زیرکیهوش و دانایی در پیدا کردن راه چارههوشمندیساده‌لوحیزیرک—

مترادف، متضاد و هم‌خانواده#

هم‌معنی: زر و طلا؛ حاکم و فرمانروا؛ اشارت و اشاره؛ شکایت و گلایه؛ زیرکی و هوشمندی؛ طلبید و خواست؛ دفن کردن و پنهان کردن در خاک.

متضاد: نرمی و درشتی؛ اعتماد و بی‌اعتمادی؛ زیرک و ساده‌لوح؛ پنهان و آشکار؛ دروغ و راست.

هم‌خانواده: «زیرک، زیرکی»؛ «شکایت، شاکی»؛ «درمان، درمانگر، درمانگاه»؛ «حاکم، حکومت، حکم».

نکتهٔ زبانی: ضرب‌المثل و پیام حکایت#

ضرب‌المثل (مَثَل) جملهٔ کوتاهی است که یک تجربهٔ مردم را در چند واژه می‌گوید. هر حکایت پیامی دارد و بعضی مَثَل‌ها همان پیام را کوتاه می‌گویند. برای پیدا کردن مَثَل مناسب این سه کار را بکن:

  1. حکایت را در یک جمله خلاصه کن.
  2. پیامش را بگو.
  3. هر مَثَل را معنی کن و ببین کدام با پیام جور درمی‌آید.

چند مَثَل را معنی کنیم: «نابرده رنج، گنج میسر نمی‌شود» یعنی بدون زحمت به چیز ارزشمند نمی‌رسیم؛ «پیش غازی و معلق بازی» یعنی کسی که پیش یک متخصص هنرنمایی کند؛ «دروغ‌گو دشمن خداست» یعنی دروغ گفتن کار بدی است؛ «بار کج به منزل نمی‌رسد» یعنی کار نادرست به نتیجه نمی‌رسد.

کلمات املایی#

  • حاکم: با «ح»؛ از «حکم» و «حکومت».
  • طبیب: با «ط»؛ یعنی پزشک.
  • اشارت: با «ش» و «ت» در پایان؛ شکل قدیمی «اشاره».
  • شکایت: با «ک» و «ت» در آخر؛ هم‌خانواده‌اش «شاکی».
  • اعتماد: با «ع» و «د» در آخر؛ یعنی اطمینان.
  • حاصل: با «ح» و «ص»؛ «حاصل کردن» یعنی به دست آوردن.
  • مقدار: با «ق»، نه «غ».

تمرین املا: از یک نفر بخواه این جمله را بگوید و تو بنویس:

حاکم با زیرکی طبیب را پرسید و دزد را پیدا کرد.

نگارش و املای این درس#

این حکایت در کتاب نگارش پنجم درس جدا ندارد. در درس چهارم آن کتاب (صفحهٔ ۲۶) از تو می‌خواهند یک حکایت را بخوانی و به نثر ساده بنویسی. تمرین خوبی است که همین حکایت را هم به نثر ساده، با سه‌چهار جمله، بنویسی.

جواب تمرین‌های کتاب#

پرسش این حکایت در صفحهٔ ۴۶ است. اول خودت جواب بده.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۴۶

پرسش ۱ (حکایت: کدام مَثَل با آن می‌خواند؟)پیام این حکایت با کدام یک از چهار مَثَل کتاب ارتباط دارد؟ دلیل انتخابت را توضیح بده.

پاسخ را ببین

مَثَل «بار کج به منزل نمی‌رسد». باری که کج بسته شود، در راه می‌افتد و به مقصد نمی‌رسد؛ یعنی کار نادرست سرانجام خوبی ندارد. در حکایت، مردی که طلای دیگری را برداشته بود با زیرکی حاکم پیدا شد و طلا را پس داد؛ کار کجش به نتیجه نرسید. بقیه جور نیستند: «نابرده رنج، گنج میسر نمی‌شود» دربارهٔ زحمت کشیدن برای رسیدن به چیز ارزشمند است. «پیش غازی و معلق بازی» دربارهٔ کسی است که پیش استادِ یک کار برای او هنرنمایی کند؛ دزد در این حکایت پیش حاکم هنرنمایی نکرد، بلکه پنهان شده بود. «دروغ‌گو، دشمن خداست» هم دربارهٔ بدی دروغ است، ولی در حکایت حرفی از دروغ گفتن دزد نیست و کار اصلی، برداشتن مال دیگری است.

بعد از دیدن پاسخ، معنی مَثَل‌های دیگر را هم یک بار برای خودت بگو. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«زر» در حکایت یعنی
۲هر واژه را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳هر واژه را به متضادش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴جای خالی را با واژهٔ درست پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

حاکم با دزد را پیدا کرد.

۵رویدادهای حکایت را به ترتیب بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی
۶واژه‌ای را پیدا کن که یعنی «پزشک».

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۷کدام مَثَل با پیام حکایت می‌خواند؟
۸کدام واژه درست نوشته شده است؟

درک مطلب: رد پای کوچک

هر روز صبح مریم می‌دید ظرف غذای گربه خالی است، با این‌که مقدارش کم نبود. به جای دعوا با خواهرش، کمی آرد کنار ظرف ریخت. صبح روز بعد، ردّ پای کوچکی دید که تا لای دیوار حیاط می‌رفت. دنبالش رفت و گربهٔ دیگری را آن‌جا دید. مریم فهمید با فکر کردن می‌شود راز را پیدا کرد. او برای گربهٔ دوم هم ظرفی گذاشت و دیگر ماجرایی پیش نیامد.

۱مریم برای پیدا کردن راز چه کرد؟
۲پیام متن به کدام حکایت نزدیک است؟
۳واژه‌ای را پیدا کن که یعنی «اثر پا».

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«زر» یعنی رنگ زرد

«زر» یعنی طلا. «زرد» نام یک رنگ است و واژهٔ دیگری است.

درستزر = طلا

اشتباهمَثَل باید دقیقاً همان ماجرای حکایت را بگوید

مَثَل پیام کلی را می‌گوید، نه همهٔ ماجرا را. باید پیام حکایت را با معنی مَثَل مقایسه کنی.

درستپیام حکایت را با معنی مَثَل مقایسه کن

اشتباه«دروغ‌گو دشمن خداست» انتخاب درست است چون دزد دروغ هم گفته

دروغ موضوع اصلی حکایت نیست. کار اصلی دزد دزدی بود و نتیجهٔ آن این‌که به مقصد نرسید.

درستبار کج به منزل نمی‌رسد

فراتر از کتابمحمد عوفی و حکایت‌های کهنبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

محمد عوفی حدود هشتصد سال پیش کتابی بزرگ به نام «جوامع‌الحکایات» نوشت و در آن بیش از دو هزار حکایت کوتاه و بلند را گرد آورد. حکایت‌ها دربارهٔ پادشاهان، دانشمندان، بازرگان‌ها و آدم‌های عادی‌اند و هر کدام پیامی دارند. نویسنده می‌خواست مردم هم سرگرم شوند و هم چیزی یاد بگیرند. این حکایت نمونه‌ای از «پیدا کردن حقیقت با فکر» است، همان کاری که امروز کارآگاه‌ها با نشانه‌ها می‌کنند. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید. اگر خواستی، یک راز کوچک بساز و دوستت آن را حل کند: چیزی را زیر یکی از سه لیوان پنهان کن و با پرسش‌های بله و نه از او بخواه حدس بزند.

ادامه در یادستان:چرا دوباره‌خواندن کار نمی‌کند (و به‌جایش چه کنیم)

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

پرسش‌های رایج دربارهٔ این بخش

پیام حکایت «زیرکی» با کدام مَثَل می‌خواند؟

با «بار کج به منزل نمی‌رسد»؛ چون دزد با کار نادرست به مقصود نرسید و طلا پس گرفته شد. دلیل نخواندن بقیهٔ مَثَل‌ها در بخش «جواب تمرین‌های کتاب» آمده است.

بخش‌های دیگر فصل ۲: دانایی و هوشیاری

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون