دربارهٔ درس و پیام#
این درس بازنویسی یکی از قصههای کتاب قدیمی کلیله و دمنه است (باب دوم، «شیر و گاو»، با کاهش). بازرگانی پیر و باتجربه فرزندانش را جمع میکند و دربارهٔ زندگی، مال، کار و دانش با آنها حرف میزند. متن را کتاب خودش بازنویسی کرده و ما آن را کلمهبهکلمه نمیآوریم؛ به زبان خودمان میگوییم هر بخش چه میگوید.
پیام درس: برای رسیدن به آسایش و جایگاه خوب، باید تلاش کرد، مال را درست به دست آورد و درست نگه داشت، به دیگران بخشید و هنر و دانش آموخت. آدمِ بیهنر و بیتلاش حتی اگر مال داشته باشد، مال را زود از دست میدهد و در میان مردم جایگاهی ندارد.
معنی بند به بند#
- صفحهٔ ۳۵: پدر پسرانش را جمع میکند. بازرگانی ثروتمند و کاردیده، که خانوادهای گرم و آرام دارد، نگران فردای فرزندانش است. روزی همه را دور خودش جمع میکند تا آنچه سالها تجربه به او یاد داده به آنها بسپارد.
- ادامهٔ صفحهٔ ۳۵: سه خواسته و سه راه. به گفتهٔ پدر، آدمها دنبال سه چیزند: آسودگی در زندگی، جایگاه بلند و پاداش آخرت. راه رسیدن به آنها هم سه کار است: مالِ درست به دست آوردن و نگه داشتنش، دست دیگران را گرفتن، و مراقبت از خود در برابر بلاها. تنبلی در این سه کار آدم را از هدفش دور نگه میدارد.
- صفحهٔ ۳۵ و ۳۶: مال را باید نگه داشت. کسی که از مالش غافل شود، دیر یا زود دستش خالی میشود؛ پدر این را با مثال کوهی نشان میدهد که کمکم از آن برمیدارند تا تمام شود. از آن طرف، کسی که همهٔ تلاشش جمع کردن مال برای خودش باشد، از نگاه پدر در حد جانوری است که با کمی خوراک راضی میشود.
- صفحهٔ ۳۶: هنر و فضیلت. سفارش بعدی پدر آموختن هنر و فضیلت است. آدمِ باهنر حتی اگر نامش را کسی نداند و دشمن زیاد داشته باشد، سرانجام با عقل و هنرش شناخته میشود؛ پدر او را به آتشی تشبیه میکند که نمیشود نورش را پنهان کرد.
- پایان صفحهٔ ۳۶: خودتان را نشان بدهید. پدر با دو مثال حرفش را تمام میکند. یکی دانه است: تا زیر خاک است کسی به فکرش نیست و وقتی سبز شد همه پرورشش میدهند. دیگری موش است: با اینکه در خانهٔ آدمها زندگی میکند، چون آزار میرساند بیرونش میکنند. پس بیهنر ماندن آدم را بیارزش میکند و هنر و فضیلت او را عزیز میسازد.
واژهها#
واژههای تازهٔ درس را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.
واژهها و معنیشان
| واژه | معنی | هممعنی | متضاد | همخانواده | املا |
|---|---|---|---|---|---|
| بازرگان | کسی که کالا میخرد و میفروشد | تاجر | — | بازرگانی | — |
| سرمایه | پول یا دارایی که کار با آن شروع میشود | دارایی، مایه | — | — | — |
| تجربه | دانشی که از انجام دادن و آزمودن کارها به دست میآید | آزمودگی | — | مجرب | — |
| حوادث | رویدادها و اتفاقها؛ جمع «حادثه» | رویدادها، اتفاقها | — | حادثه | با «ث» نوشته میشود. |
| آسایش | راحتی و آرامش | راحتی، آرامش | سختی | آسوده، آسودگی | — |
| اندوختن | جمع کردن و نگه داشتن مال یا چیزی ارزشمند | ذخیره کردن، جمع کردن | — | اندوخته | — |
| ثروتمند | کسی که مال و دارایی زیاد دارد | دارا، پولدار | تهیدست، فقیر | ثروت | با «ث» شروع میشود، نه «س». |
| تهیدست | کسی که مالی ندارد و دستش خالی است | فقیر | ثروتمند | — | از «تهی» (خالی) و «دست» ساخته شده است. |
| غفلت | بیتوجهی و از چیزی بیخبر بودن | بیخبری | هوشیاری | غافل | با «غ» نوشته میشود. |
| کاهلی | تنبلی و نداشتن میل به کار | تنبلی | کوشش | کاهل | — |
| خصلت | خوی و ویژگیای که در رفتار آدم دیده میشود | خوی، ویژگی | — | — | با «ص» نوشته میشود. |
| هنر | در این درس یعنی مهارت و توانایی ارزشمند، نه فقط نقاشی و موسیقی | مهارت | — | هنرمند، هنرمندی | — |
| فضیلت | ویژگی خوب و ارزشمند اخلاقی، مثل راستگویی و بخشندگی | برتری | رذیلت | فاضل، فضل | با «ض» نوشته میشود. |
| موذی | کسی یا چیزی که دیگران را آزار میدهد | آزاررسان | — | اذیت | با «ذ» نوشته میشود، مثل «اذیت». |
| پرورش | رشد دادن و مراقبت کردن، مثل مراقبت از گیاه یا کودک | تربیت | — | پروردن، پرورده | — |
| شعلهور | آتشی که شعلهاش بالا آمده است | فروزان | — | شعله | — |
مترادف، متضاد و همخانواده#
هممعنی: بازرگان و تاجر؛ آسایش و راحتی؛ ثروتمند و دارا؛ اندوختن و ذخیره کردن؛ غفلت و بیخبری؛ کاهلی و تنبلی؛ خصلت و خوی؛ هنر و مهارت.
متضاد: ثروتمند و تهیدست؛ کاهلی و کوشش؛ غفلت و هوشیاری؛ آسایش و سختی؛ فضیلت و رذیلت.
همخانواده: «غفلت، غافل»؛ «هنر، هنرمند، هنرمندی»؛ «فضیلت، فاضل، فضل»؛ «اندوختن، اندوخته»؛ «بخشش، بخشیدن، بخشنده»؛ «تجربه، مجرب».
نکتهٔ زبانی: خوب گوش دادن#
شنیدن و گوش دادن یکی نیستند. شنیدن یعنی صدا خودبهخود به گوش تو میرسد: همین الان صدای ماشین یا باد را میشنوی. گوش دادن یعنی تو تصمیم میگیری به یک صدا توجه کنی و بفهمی چه میگوید.
برای خوب گوش دادن این کارها کمک میکند:
- به گوینده نگاه کن و حواست را جمع کن.
- وسط حرف او نپر و پرسشهایت را برای بعد نگه دار.
- اگر لازم بود، نکتههای اصلی را یادداشت کن.
- بعد از حرف او، دوباره برای خودت بگو چه فهمیدی.
خوب گوش دادن یک مهارت است و با تمرین بهتر میشود. کتاب این را با یک حرف قدیمی یادآوری میکند: آدم یک زبان دارد و دو گوش؛ پس سهم گوش دادن ما باید از حرف زدنمان بیشتر باشد.
کلمات املایی#
- ثروت: با «ث»، مثل «ثروتمند»؛ با «سروت» اشتباه نشود.
- غفلت: با «غ»؛ همخانوادهاش «غافل» است.
- حوادث: «حادثه» است و «ث» دارد؛ جمعش میشود «حوادث».
- فضیلت: با «ض»؛ همخانوادهاش «فاضل» و «فضل».
- خصلت: با «ص»؛ یعنی خوی و ویژگی.
- موذی: با «ذ»، مثل «اذیت»؛ یعنی آزاررسان.
- تهیدست: «تهی» و «دست»؛ در نوشتن میتوانی با نیمفاصله «تهیدست» هم بنویسی.
تمرین املا: از یک نفر بخواه این جمله را بگوید و تو بنویس:
ثروتمندِ غافل، مالش را زود از دست میدهد؛ ولی هنرمند باتجربه همیشه عزیز میماند.
نگارش و املای این درس#
تمرینهای نوشتن این درس در کتاب «نگارش» پنجم، درس چهارم، صفحههای ۲۳ تا ۲۶ است: در صفحهٔ ۲۳ جدول واژههای همخانواده (فضیلت، اسباب، غفلت، محافظت، خصلت) را کامل میکنی و جای خالیهای یک متن را پر میکنی؛ در صفحهٔ ۲۴ با گل واژهها، «گوشدادنیها» را از «شنیدنیها» جدا میکنی؛ صفحهٔ ۲۵ دربارهٔ پیوند دادن جملهها با «هم» و «نیز» است؛ و در صفحهٔ ۲۶ یک حکایت را به نثر ساده مینویسی.
جواب تمرینهای کتاب#
تمرینهای این درس در صفحههای ۳۶، ۳۷ و ۳۸ است. اول خودت جواب بده.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۳۶
پرسش ۱ (درست و نادرست)آیا اگر کسی خود را به مردم نشناساند، مثل دانهای است که زیر خاک پنهان است؟
پاسخ را ببین
درست است. پدر میگوید دانهای که زیر خاک است کسی برایش زحمت نمیکشد، ولی وقتی سبز شود و دیده شود، همه از آن مراقبت میکنند. یعنی هنر و دانشی که دیده نشود، قدرش را نمیدانند.
پرسش ۲ (درست و نادرست)آیا هر که در جمع کردن مال دنیا تلاش کند به جایگاه بزرگی میرسد؟
پاسخ را ببین
نادرست است. پدر میگوید اگر کسی فقط برای خودش مال جمع کند، مثل حیوانی است که به یک لقمه راضی میشود. جایگاه بزرگ را هنر، فضیلت و بخشش میدهد، نه فقط مال.
پرسش ۳ (درست و نادرست)آیا هنرمند با عقل خودش در میان مردم شناخته میشود؟
پاسخ را ببین
درست است. پدر میگوید آدمِ ثروتمند و باهنر، حتی اگر گمنام باشد و دشمن زیاد داشته باشد، به سبب عقل و هنرش شناخته میشود و مثل آتشی است که هر چه بخواهند خاموشش کنند، دوباره شعله میکشد.
پرسش ۴ (درست و نادرست)آیا همهٔ مردم برای پرورش دانهٔ پنهان در خاک تلاش میکنند؟
پاسخ را ببین
نادرست است. پدر میگوید تا وقتی دانه زیر خاک پنهان است، کسی برای پرورش آن زحمت نمیکشد. فقط بعد از سبز شدن و دیده شدن به آن توجه میکنند.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۳۷
پرسش ۱ (درک مطلب)از نظر بازرگان، مردم معمولاً دنبال چه چیزهایی هستند؟
پاسخ را ببین
دنبال سه چیز: زندگی راحت و آرام، مقام و جایگاه بزرگ، و پاداش خوب در آخرت. همین سه چیز، هدف بیشتر آدمهاست.
پرسش ۲ (درک مطلب)منظور نویسنده از «ثروت» در جملهٔ «انسان ثروتمند و باهنر» چیست؟
پاسخ را ببین
اینجا «ثروت» فقط پول و مال نیست. جمله با سفارش به آموختن «هنر و فضیلت» شروع میشود و میگوید چنین آدمی حتی گمنام و با دشمنان زیاد، با «عقل و هنر» خودش شناخته میشود؛ پس چیزی که او را سربلند میکند مال نیست. منظور، ثروتِ درونی است: دانش، هنر و فضیلتی که کسی نمیتواند از آدم بگیرد. (اگر کسی ثروت را همان مال بداند، باید ببیند جمله مال را دلیل شناخته شدن نمیداند.)
پرسش ۳ (درک مطلب)بازرگان با مثال دانه و خاک فرزندانش را به چه کاری تشویق کرد؟
پاسخ را ببین
به نشان دادن هنر و دانششان. دانه تا زیر خاک است دیده نمیشود و کسی از آن مراقبت نمیکند؛ وقتی سبز شد همه قدرش را میدانند. پس فرزندان باید هنرشان را نشان بدهند تا مردم آنها را بشناسند و کمک کنند.
پرسش ۴ (درک مطلب)بازرگان گفت اگر از کوه هم کمکم بردارند چیزی از آن نمیماند. یک مثال از زندگی بیاور که این حرف در مورد آن درست باشد.
پاسخ را ببین
مثال: اگر هر روز کمی از پول توجیبیات را خرج کنی و هیچوقت چیزی کنار نگذاری، بعد از چند هفته چیزی نمیماند. یا آب یک مخزن که هر روز مصرف شود و پر نشود، تمام میشود. مثال تو میتواند فرق کند، به شرط اینکه چیز کمی کمکم کم شود و در پایان تمام شود.
پرسش ۵ (درک مطلب)جای پرسش پنجم خالی است تا خودت از متن پرسشی بسازی. چه پرسشی میشود ساخت؟
پاسخ را ببین
جواب ثابتی ندارد؛ باید پرسشی بسازی که جوابش در متن باشد. نمونه: بازرگان به فرزندانش چه سه کاری را برای رسیدن به آسایش پیشنهاد کرد؟ جواب: به دست آوردن و نگه داشتن مال، بخشش به دیگران و محافظت از خود در برابر بلاها. پرسش خوب، فکر کردن را میخواهد و جوابش از متن پیداست.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۳۸
پرسش ۱ (گوش کن و بگو)جدول داستان «کرم شبتاب» را با دقت گوش دادن کامل کن.
پاسخ را ببین
قصه را معلم یا فایل صوتی کتاب برایت میخواند و متنش در کتاب چاپ نشده است؛ پس جواب دقیق را از همان چیزی که میشنوی بنویس. جدول شش خانه دارد: نام داستان (کرم شبتاب)، شخصیتها، جای داستان، زمان رخدادها، پیام و نام کتابی که قصه از آن آمده. پرسشهای کتاب از میمونها، کرم شبتاب، یک مرغ و یک مرد مسافر نام میبرند. روایتی کهن و شناختهشده از این قصه در «کلیله و دمنه» (باب «شیر و گاو») هست؛ در آن روایت داستان در شبی سرد و کنار درختی میگذرد و پیامش این است که پند دادن به کسی که نمیخواهد بشنود بیفایده است. اگر قصهای که شنیدی جزئیات دیگری داشت، جدول را با همان پر کن.
پرسش ۲ (گوش کن و بگو)چرا میمونها روی کرم شبتاب هیزم گذاشتند؟
پاسخ را ببین
قصه را معلم یا فایل صوتی کتاب برایت میخواند و متنش در کتاب چاپ نشده است؛ پس جواب دقیق را از همان چیزی که میشنوی بنویس. در روایت «کلیله و دمنه»، شب سرد بود و میمونها نور کرم شبتاب را با جرقهٔ آتش اشتباه گرفتند؛ برای همین رویش هیزم گذاشتند تا آتش روشن کنند و گرم شوند. اشتباهشان این بود که هر نوری را آتش پنداشتند.
پرسش ۳ (گوش کن و بگو)مرد مسافر به پرندهای که روی درخت بود چه گفت؟
پاسخ را ببین
قصه را معلم یا فایل صوتی کتاب برایت میخواند و متنش در کتاب چاپ نشده است؛ پس جواب دقیق را از همان چیزی که میشنوی بنویس. در روایت «کلیله و دمنه»، مرد به مرغ گفت خودش را به زحمت نیندازد، چون پند دادن به کسانی که نمیخواهند بشنوند فایده ندارد؛ مثل امتحان کردن شمشیر روی سنگ یا پنهان کردن شکر زیر آب.
پرسش ۴ (گوش کن و بگو)میمونها در پاسخ پرنده چه کردند؟
پاسخ را ببین
قصه را معلم یا فایل صوتی کتاب برایت میخواند و متنش در کتاب چاپ نشده است؛ پس جواب دقیق را از همان چیزی که میشنوی بنویس. در روایت «کلیله و دمنه»، مرغ به حرف مرد گوش نکرد و پایین آمد تا به میمونها توضیح بدهد، ولی میمونها به جای شنیدن، او را گرفتند و کشتند. این بخش نشان میدهد نصیحتِ کسی که گوش نمیدهد گاهی برای نصیحتکننده هم خطرناک است.
پرسش ۵ (گوش کن و بگو)چرا نصیحت کردن فرد نادان مانند پنهان کردن شکر زیر آب است؟
پاسخ را ببین
شکر زیر آب حل میشود و از بین میرود؛ هم شکر هدر میرود و هم چیزی به دست نمیآید. پندی که به نادانِ لجباز بدهیم هم همینطور هدر میرود: او از آن استفاده نمیکند و زحمت گوینده بینتیجه میماند.
پرسش ۶ (گوش کن و بگو)امتحان کردن شمشیر بر سنگ شبیه کدام یک از سه کار است: آش را با جاش بردن، دندان طمع را کندن، آب در هاون کوبیدن؟
پاسخ را ببین
«آب در هاون کوبیدن» (ج). شمشیر را روی سنگ امتحان کردن کاری بیفایده است که فقط شمشیر را کند یا خراب میکند؛ آب در هاون کوبیدن هم کاری است که هیچ نتیجهای ندارد. «آش را با جاش بردن» یعنی چیزی را با ظرفش برداشتن و همه را بردن، و «دندان طمع را کندن» یعنی امید به چیزی را رها کردن؛ این دو دربارهٔ کار بیهوده نیستند.
پرسش ۷ (گوش کن و بگو)مضمون این قصه به کدام ضربالمثل نزدیک است؟
پاسخ را ببین
مَثَل «ج»: پند دادن به نادان مانند تخم افکندن در شورهزار است. دانه در زمین شور سبز نمیشود و پند هم در دل نادانی که نمیخواهد بشنود اثر نمیکند؛ قصه هم همین را نشان میدهد، چون پند مرغ به میمونها فایدهای نداشت. «موش توی سوراخ نمیرفت، جارو به دمش میبست» دربارهٔ کسی است که از پس کار کوچک برنمیآید و کار بزرگتری به گردن میگیرد. «شب دراز است و قلندر بیدار» یعنی هنوز وقت هست و کار تمام نشده. «شیری یا روباه؟» یعنی خبرت خوب است یا بد، کارت را از پیش بردی یا نه. هیچکدام دربارهٔ بیفایده بودن پند نیست.
بعد از دیدن جوابها، یک بار دیگر از اول درس مرور کن ببین کدام پاسخها را میتوانی بدون نگاه کردن بگویی. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
درک مطلب: گوش دادن یا شنیدن؟
هانیه در کلاس به معلم نگاه میکرد، ولی ذهنش پیش بازی بعد از مدرسه بود. وقتی معلم پرسید «چه فهمیدی؟»، هانیه چیزی نداشت که بگوید. او صدای معلم را شنیده بود، اما گوش نداده بود. روز بعد نگاه کرد، حواسش را جمع کرد و نکتهها را یادداشت کرد. این بار میتوانست چیزی که فهمیده بود را بگوید. معلم لبخند زد و هانیه فهمید خوب گوش دادن مهارتی است که باید تمرین کرد.
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«ثروت» را «سروت» مینویسم
این واژه عربی با «ث» نوشته میشود. «سروت» در فارسی واژهٔ درستی نیست.
درستثروت
اشتباه«هنر» در درس یعنی فقط نقاشی و موسیقی
در این درس «هنر» یعنی هر مهارت و توانایی ارزشمند. نقاشی و موسیقی هم هنرند، ولی معنی درس وسیعتر است.
درستهنر = مهارت و توانایی ارزشمند
اشتباهشنیدن و گوش دادن یک کار هستند
شنیدن بدون تصمیم ما اتفاق میافتد، اما گوش دادن یعنی با توجه و دقت بشنویم و بفهمیم.
درستگوش دادن = شنیدن با توجه
فراتر از کتابکلیله و دمنه و قصههای حیواناتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
کلیله و دمنه کتابی کهن از هند است که در روزگار ساسانیان به زبان پهلوی ترجمه شد و بعدها به عربی و فارسی نیز برگردانده شد. در این کتاب جانورانی مثل شیر، شغال، گاو و کلاغ حرف میزنند و رفتار آدمها را دارند. نویسندگان قدیم با این روش، پندهای مهم را سادهتر میگفتند. به این کار در ادبیات «تشخیص» میگویند. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمیآید. اگر کنجکاو شدی، قصهای کوتاه بنویس که در آن دو جانور گفتوگو کنند و یکی پند بدهد. بعد ببین آنها شنیدند یا گوش دادند. اینطور یادت میماند که شنیدن و گوش دادن فرق دارند.
ادامه در یادستان:چرا دوبارهخواندن کار نمیکند (و بهجایش چه کنیم)
بعد از این بخش
- آزمون فصل ۲: آزمون فصل ۲ (۱۵ سؤال، ۲۰ دقیقه)
- جزوهٔ یکصفحهای فصل ۲ برای چاپ و مرور
- آزمون نوبت اول
- آزمون نوبت دوم
- آزمون جامع پایان سال
- هر صفحهٔ فارسی پنجم دبستان کدام درس است؟