فارسی پنجم دبستان · فصل ۲ · بخش ۱ از ۶

درس سوم: رازی و ساخت بیمارستان

صفحه‌های ۲۶ تا ۳۱ کتاب درسی

معنی ۱۶ واژهٔ درس سوم رازی و ساخت بیمارستان فارسی پنجم با هم‌معنی و متضاد، جواب تمرین‌های کتاب و تمرین بیشتر با پاسخ.

دربارهٔ درس و پیام#

این درس یک متن نثر است دربارهٔ محمد زکریای رازی، پزشک و دانشمند ایرانی. اول ماجرای انتخاب جای یک بیمارستان را می‌خوانی که در آن رازی با یک آزمایش ساده مشکل شهر را حل می‌کند. بعد کوتاه می‌خوانی که رازی در جوانی چه‌طور درس خواند. زیر متن نوشته است: تدوین محمد میرکیانی، تلفیق با کتاب «زکریای رازی» (از مجموعهٔ کتاب‌های فرزانگان).

پیام درس: دانایی و هوشیاری با هم کار می‌کنند. رازی به‌جای دعوا و حدس زدن، آزمایش کرد و جواب را از خود طبیعت گرفت. او از جوانی هم اهل خواندن، دقت و پشتکار بود و به همین دلیل دانشمند بزرگی شد.

متن کتاب را اینجا نمی‌آوریم. ماجرا را به زبان خودمان می‌گوییم و واژه‌ها را یکی‌یکی یاد می‌دهیم.

معنی بند به بند#

  • صفحهٔ ۲۶: همه نظر دارند. مردم شهری می‌خواهند بیمارستانی بسازند، ولی هر کس دلش می‌خواهد بیمارستان نزدیک خانهٔ خودش باشد و جاهایی مثل بازار یا گرمابه را پیشنهاد می‌کنند. بزرگان شهر که از بحث خسته شده‌اند، تصمیم می‌گیرند نظر پزشک بزرگ شهر را بپرسند.
  • صفحهٔ ۲۷ و ۲۸: آزمایش. پزشک از آن‌ها می‌خواهد چند تکه گوشت تازه بیاورند. بعضی تعجب می‌کنند و بعضی در دلشان می‌خندند، چون گوشت به‌نظرشان به بیمارستان ربطی ندارد. پزشک دستور می‌دهد گوشت‌ها را در چند نقطهٔ شهر از شاخهٔ درخت آویزان کنند و همه را به خانه‌شان می‌فرستد.
  • صفحهٔ ۲۸: نتیجه. چند روز بعد گوشت‌ها را می‌آورند. بعضی خشک شده‌اند و بعضی فاسد و بدبو. پزشک تکه‌ها را یکی‌یکی بو می‌کند. یک تکه سالم مانده است. پزشک می‌پرسد این تکه از کدام قسمت شهر بوده است و نتیجه می‌گیرد هوای آن‌جا پاکیزه‌تر است. بیمارستان را باید همان‌جا ساخت.
  • صفحهٔ ۲۹: او که بود؟ نویسنده می‌گوید آن پزشک رازی بود. رازی در جوانی پدرش را از دست داد و در یک کارگاه زرگری کار می‌کرد، اما شوق خواندن داشت. هر کتاب تازه‌ای می‌دید، تا نمی‌خواند دست برنمی‌داشت. در کلاس استادان هم دقیق گوش می‌داد و تا چیزی را نمی‌فهمید رهایش نمی‌کرد.
  • پایان صفحهٔ ۲۹: نویسنده از ماجرا به زندگی خود ما می‌رسد. دانایی و هوشیاری دو هدیهٔ خدا به ماست و هر کس می‌خواهد در کارش پیش برود، به هر دو نیاز دارد. درس با یک پرسش تمام می‌شود: ما برای پیشرفت خودمان و سربلندی ایران چه باید بکنیم؟

واژه‌ها#

واژه‌های تازهٔ درس را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
بیمارستانجایی که بیمارها را درمان می‌کنند——بیمار، بیماریبا «ت» و «ن» تمام می‌شود؛ «ستان» یعنی جای یک چیز.
طبیبکسی که بیمار را درمان می‌کندپزشک، دکتر—طب، طبابتبا «ط» نوشته می‌شود، نه «ت».
روزگاردوره‌ای از زمان؛ زمانهزمانه، دوران———
اندیشهفکر؛ آن‌چه در ذهن آدم می‌گذردفکر، تفکر—اندیشیدن، اندیشمند—
تصمیمقصدی که بعد از فکر کردن برای انجام کاری می‌کنیمعزم—مصممبا «ص» نوشته می‌شود؛ «تسمیم» غلط است.
آویزانچیزی که از بالا بند شده و پایین افتاده استآویخته—آویختن، آویز—
خشکیدهچیزی که آبش را از دست داده و خشک شده استخشکترخشکی، خشکاندن—
فاسدخراب و گندیده‌شده؛ چیزی که دیگر قابل استفاده نیستگندیده، خرابسالمفساد، مفسدبا «س» نوشته می‌شود؛ از «فساد».
بدبودارای بوی بد—خوشبوبو—
پاکیزهتمیز و بدون آلودگیتمیزآلوده، کثیفپاک، پاکیزگیبا «ز»؛ در «پاکیزگی» «ه» می‌افتد.
شناساییپیدا کردن و شناختن چیزی——شناختن، شناسا—
دستورفرمان؛ کاری که کسی از ما می‌خواهد انجام دهیمفرمان———
موفقیترسیدن به هدفی که می‌خواستیمکامیابیشکستموفق، توفیقبا «ق»، نه «غ»؛ از «توفیق».
تلاشکار و کوشش برای رسیدن به چیزیکوشش، سعیتنبلی——
نعمتچیز خوب و ارزشمندی که خدا به ما می‌دهدموهبت——با «ع» نوشته می‌شود.
هوشیاریهوشمندی و آگاهی از اطراف؛ بیدار بودن ذهنزیرکی، آگاهیغفلتهوشیار، هوش—

مترادف، متضاد و هم‌خانواده#

هم‌معنی: طبیب و پزشک؛ فاسد و گندیده؛ پاکیزه و تمیز؛ تلاش و کوشش؛ دستور و فرمان؛ آویزان و آویخته؛ موفقیت و کامیابی.

متضاد: فاسد و سالم؛ بدبو و خوشبو؛ خشکیده و تر؛ موفقیت و شکست؛ پاکیزه و آلوده.

هم‌خانواده: «بیمار، بیماری، بیمارستان»؛ «دانا، دانش، دانشمند»؛ «اندیشه، اندیشیدن، اندیشمند»؛ «فساد، فاسد»؛ «سالم، سلامت»؛ «موفق، موفقیت، توفیق».

نکتهٔ زبانی: ساختن واژه با «گر» و «گار»#

در این درس واژه‌هایی مثل زرگر، رفتگر، پروردگار و روزگار آمده‌اند. هر کدام از دو بخش ساخته شده است:

  • «گر» را به آخر یک واژه می‌چسبانیم و کسی را می‌سازیم که با آن کار می‌کند یا آن کار را می‌کند: زرگر (کار با زر)، آهنگر (کار با آهن)، سفالگر (کار با سفال)، رُفتگر (از «رُفتن» یعنی جارو کردن: کسی که می‌روبد)، کارگر (کسی که کار می‌کند).
  • «گار» هم معمولاً کننده یا دارندهٔ یک چیز را می‌رساند: آموزگار (کسی که آموزش می‌دهد)، پرهیزگار (کسی که پرهیز می‌کند)، پروردگار (پرورش‌دهنده)، یادگار (چیزی که یاد کسی را نگه می‌دارد)، ماندگار (چیزی که می‌ماند). در «روزگار» معنی کمی فرق می‌کند و یعنی دوران و زمانه.

برای ساختن واژهٔ تازه این سه پرسش را از خودت بپرس: واژه‌ای که می‌چسبانم چیست؟ آیا کسی یا چیزی با معنی روشن می‌سازد؟ در فارسی وجود دارد؟ مثال خودمان: «سفالگر» وجود دارد، ولی «کتابگر» را نمی‌گوییم و به‌جایش «کتاب‌فروش» یا «کتاب‌دار» می‌گوییم.

کلمات املایی#

  • طبیب: با «ط» نوشته می‌شود؛ هم‌خانواده‌اش «طب» است.
  • تصمیم: با «ص»؛ «تسمیم» غلط است.
  • شگفت‌زده: با «گ»، نه «ک».
  • فاسد: با «س»، از «فساد»؛ با «فاصد» اشتباه نشود.
  • پاکیزه: با «ز»؛ در «پاکیزگی» «ه» می‌افتد و «پاکیزه‌گی» غلط است.
  • موفقیت: با «ق»، نه «غ»؛ هم‌خانواده‌اش «توفیق» است.
  • مسئله: با همزهٔ روی «ی» (ئ).
  • تعیین: با «ع» و دو «ی»؛ با «تعین» اشتباه نشود.

تمرین املا: از یک نفر بخواه این جمله را بگوید و تو بنویس، بعد با درس مقایسه کن:

طبیب با تصمیم درست، جای پاکیزه‌ای برای بیمارستان پیدا کرد.

نگارش و املای این درس#

تمرین‌های نوشتن این درس در کتاب «نگارش» پنجم، درس سوم، صفحه‌های ۱۸ تا ۲۲ است: در صفحهٔ ۱۸ دو بند پایانی درس را خوش‌خط می‌نویسی و زیر واژه‌های املایی خط می‌کشی؛ در صفحهٔ ۱۹ با واژه‌های درهم و با «گر» و «گار» واژهٔ تازه می‌سازی؛ صفحهٔ ۲۰ درک متن است (پیام یک متن و انتخاب عنوان)؛ در صفحه‌های ۲۱ و ۲۲ خاطره می‌نویسی و راهنمای زمان، مکان و شخصیت‌ها را می‌خوانی.

جواب تمرین‌های کتاب#

تمرین‌های این درس در صفحه‌های ۳۰ و ۳۱ کتاب است. اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را باز کن.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۳۰

پرسش ۱ (درست و نادرست)آیا بیمارستان شهر کنار خانهٔ پزشک بزرگ ساخته شد؟

پاسخ را ببین

نادرست است. جای بیمارستان را آزمایش گوشت نشان داد، یعنی همان نقطه‌ای که گوشت در آن سالم مانده بود. خانهٔ پزشک در این تصمیم نقشی نداشت.

پرسش ۲ (درست و نادرست)آیا باهوشی پزشک باعث شد مشکل شهر حل شود؟

پاسخ را ببین

درست است. مردم بر سر جای بیمارستان اختلاف داشتند و پزشک با یک آزمایش ساده، بدون طرف‌داری از کسی، بهترین جا را پیدا کرد. هوش و دقت او مشکل را حل کرد.

پرسش ۳ (درست و نادرست)آیا پزشک گوشت‌ها را برای پیدا کردن جای مناسب ساختن بیمارستان می‌خواست؟

پاسخ را ببین

درست است. گوشت وسیله‌ای برای اندازه‌گیری پاکیزگی هوا بود: هر جا هوا بهتر بود گوشت دیرتر فاسد می‌شد. پس پزشک گوشت را به این منظور خواسته بود.

پرسش ۴ (درست و نادرست)آیا محمد جوان وقتی مطلبی را نمی‌فهمید، زود رهایش می‌کرد و سراغ چیز دیگری می‌رفت؟

پاسخ را ببین

نادرست است. متن می‌گوید او تا چیزی را نمی‌فهمید رهایش نمی‌کرد و هر کتاب تازه‌ای را تا تمام نمی‌کرد کنار نمی‌گذاشت. این یعنی او پشتکار داشت.

پرسش ۵ (درک مطلب)به گفتهٔ درس، رازی جوان از چه راهی می‌خواست جهان دوروبرش را بیشتر و بهتر بشناسد؟

پاسخ را ببین

با خواندن کتاب. به هر کتاب تازه‌ای که می‌رسید، تا تمامش نمی‌کرد دست برنمی‌داشت و در کلاس استادان هم با دقت گوش می‌داد تا چیزهایی را که نمی‌فهمد بفهمد.

پرسش ۶ (درک مطلب)رازی در این درس با چه ویژگی‌هایی معرفی شده است؟ بگو متن کجا این ویژگی را نشان می‌دهد.

پاسخ را ببین

اهل کتاب و یادگیری بود، پشتکار داشت و با دقت گوش می‌کرد. این‌ها را در صفحهٔ ۲۹ می‌بینیم، جایی که از شوق خواندن او و کنار نگذاشتن کتاب‌ها و گوش دادن در کلاس حرف می‌زند. هوشیاری او را هم در ماجرای بیمارستان در صفحهٔ ۲۸ می‌بینیم. جملهٔ متن را نمی‌نویسیم، چون متن کتاب است؛ تو هر کدام را در همان صفحه پیدا کن.

پرسش ۷ (درک مطلب)نظر رازی در یافتن جای بیمارستان با نظر مردم چه فرقی داشت؟

پاسخ را ببین

مردم هر کدام جایی را بر اساس سلیقه و نفع خودشان پیشنهاد می‌دادند، مثل نزدیک بازار یا خانه. رازی نظر نداد و آزمایش کرد: ببیند در کجا گوشت دیرتر خراب می‌شود. پس مردم حدس می‌زدند و رازی با دلیل و آزمایش تصمیم گرفت.

پرسش ۸ (درک مطلب)رویدادهای درس را به ترتیب شماره‌گذاری کن: بزرگان نظر پزشک را می‌پرسند؛ پزشک می‌گوید چند روز بعد جواب می‌دهد؛ گوشت‌ها را آویزان می‌کنند؛ نتیجه می‌گیرد هوای آن نقطه پاکیزه‌تر است؛ بعضی گوشت‌ها خشک و بعضی فاسد شده‌اند.

پاسخ را ببین

به ترتیب رویداد: ۱) بزرگان تصمیم می‌گیرند نظر پزشک را بپرسند؛ ۲) گوشت‌ها را در چند نقطه آویزان می‌کنند؛ ۳) پزشک می‌گوید چند روز دیگر نتیجه را می‌گوید؛ ۴) بعضی گوشت‌ها خشک و بعضی فاسد شده‌اند؛ ۵) پزشک نتیجه می‌گیرد هوای آن نقطه پاکیزه‌تر است. پس شمارهٔ پنج جمله‌ای که کتاب به همین ترتیب چاپ کرده، از بالا به پایین ۱، ۳، ۲، ۵، ۴ است. در متن، اول دستور آویزان کردن گوشت‌ها می‌آید و بعد طبیب می‌گوید چند روز دیگر جواب را می‌دهد؛ برای همین جملهٔ گوشت‌ها شمارهٔ ۲ و جملهٔ چند روز دیگر شمارهٔ ۳ است.

پرسش ۹ (درک مطلب)جای پرسش پنجم خالی است تا خودت از متن پرسشی بسازی. چه پرسشی می‌شود ساخت؟

پاسخ را ببین

این پرسش جواب ثابتی ندارد؛ کار تو ساختن پرسشی است که جوابش در متن باشد. نمونه: پزشک چرا گوشت‌ها را از درخت آویزان کرد؟ جواب: تا ببیند در کدام نقطهٔ شهر گوشت دیرتر فاسد می‌شود و هوا پاکیزه‌تر است. پرسش خوب جوابش در متن است و با «چرا» یا «چگونه» به فکر کردن می‌کشاند.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۳۱

پرسش ۱ (واژه‌آموزی)به چهار واژهٔ رنگی جمله‌ها (زرگر، رفتگر، پروردگار، روزگار) و معنی‌شان نگاه کن. هر واژه از چه ساخته شده است؟

پاسخ را ببین

هر چهار واژه از دو بخش‌اند: «زر + گر»، «رُفت + گر» (رُفت از «رُفتن» یعنی جارو کردن، نه «رَفت» از رفتن)، «پرورد + گار»، «روز + گار». کتاب می‌خواهد ببینی بخش آخر («گر» یا «گار») چه کاری می‌کند: «گر» کسی را می‌سازد که با چیزی کار می‌کند (زرگر) یا کاری را انجام می‌دهد (رفتگر). «گار» هم کننده یا دارندهٔ چیزی را می‌رساند (پروردگار) و در «روزگار» به معنی دوران آمده است.

پرسش ۲ (واژه‌آموزی)دو جعبهٔ «واژه + گر» و «واژه + گار» را با واژه‌های تازه کامل کن.

پاسخ را ببین

برای «گر»: کار + گر = کارگر، آهن + گر = آهنگر، سفال + گر = سفالگر. برای «گار»: آموز + گار = آموزگار، یاد + گار = یادگار، پرهیز + گار = پرهیزگار. جواب تو می‌تواند فرق کند، به شرط این‌که واژه در فارسی وجود داشته باشد و معنی روشن بدهد.

پرسش ۳ (واژه‌آموزی)حالا خودت بگو: «کارگر» و «آموزگار» یعنی چه؟

پاسخ را ببین

کارگر کسی است که کار می‌کند و آموزگار کسی است که آموزش می‌دهد. هر دو را از ریشهٔ واژه می‌فهمیم: کار + گر و آموز + گار.

پرسش ۴ (واژه‌آموزی)دو خط خالی را با واژه‌هایی از خودت و معنی‌شان پر کن.

پاسخ را ببین

جواب باز است. نمونه: آهنگر یعنی کسی که با آهن کار می‌کند، و یادگار یعنی چیزی که از کسی می‌ماند و یاد او را زنده نگه می‌دارد. مهم است که واژه‌ات با «گر» یا «گار» ساخته شده باشد و معنی‌ات با واژه جور باشد.

وقتی جواب‌ها را دیدی، درس را دوباره بخوان و ببین کجا اشتباه کرده بودی. بعد سراغ «تمرین بیشتر» برو.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«زرگر» کسی است که
۲هر واژه را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳جای خالی را با واژهٔ درست پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

رازی با یک ساده بهترین جا را برای بیمارستان پیدا کرد.

۴رویدادهای ماجرای بیمارستان را به ترتیب بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی
۵واژه‌ای را پیدا کن که با «گار» ساخته شده است.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۶کدام واژه درست نوشته شده است؟
۷متضاد «فاسد» کدام است؟
۸هر واژه را با «گر» یا «گار» به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۹کدام دو واژه هم‌خانواده نیستند؟

درک مطلب: سه گلدان در حیاط

کتایون می‌خواست بداند کدام گوشهٔ حیاط برای کاشتن گل بهتر است. به‌جای حدس زدن، سه گلدان کوچک با خاک یکسان در سه گوشه گذاشت و در هر کدام یک دانهٔ همانند کاشت. هر روز به همه‌شان یک اندازه آب داد. دو هفته بعد، دانهٔ گوشهٔ آفتابی جوانه زده بود، ولی کنار دیوار سایه‌دار هنوز خبری نبود. کتایون فهمید آزمایش ساده از بحث و حدس بهتر است. او گلدان‌ها را به همان گوشهٔ آفتابی برد.

۱کتایون برای پیدا کردن جای مناسب چه کرد؟
۲پیام این متن به کدام شخصیت درس نزدیک‌تر است؟
۳واژه‌ای را پیدا کن که یعنی «شروع به رشد کرده بود».

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهپروردگار را «پروردگر» می‌نویسم

در «پروردگار» بخش آخر «گار» است، نه «گر». «پروردگر» در فارسی وجود ندارد.

درستپروردگار

اشتباهتصمیم را «تسمیم» می‌نویسم

حرف اول بعد از «ت»، «ص» است. «تسمیم» واژهٔ دیگری نیست و فقط غلط است.

درستتصمیم

اشتباهرازی همان بوعلی سیناست

این دو دانشمند فرق دارند. رازی در درس سوم و بوعلی در درس شانزدهم معرفی می‌شود.

درسترازی و بوعلی دو پزشک و دانشمند جدا بودند

فراتر از کتابرازی، پزشکی که می‌نوشتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

رازی علاوه بر درمان بیمار، کتاب‌های زیادی نوشت. یکی از مهم‌ترین‌هایش دربارهٔ دو بیماری سرخک و آبله است و در آن نشانه‌های هر کدام را از هم جدا می‌کند. رازی می‌گفت پزشک باید بیمار را ببیند، بپرسد، یادداشت کند و آزمایش کند، نه این‌که فقط به کتاب‌های قدیمی تکیه کند. ماجرای گوشت و آزمایش هم همین روش را نشان می‌دهد: اول نگاه، بعد آزمایش، بعد نتیجه. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید. اگر کنجکاو شدی، خودت امتحان کن: یک تکه نان را در سه جای خانه بگذار و چند روز نگاه کن کدام زودتر کپک می‌زند. نتیجه را یادداشت کن، مثل یک دانشمند. فقط نان را دست نزن و بعد از آزمایش دور بینداز.

ادامه در یادستان:چرا دوباره‌خواندن کار نمی‌کند (و به‌جایش چه کنیم)

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

بخش‌های دیگر فصل ۲: دانایی و هوشیاری

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون