فارسی پنجم دبستان · فصل ۲ · بخش ۴ از ۶

درس پنجم: چنار و کدوبُن

صفحه‌های ۳۹ تا ۴۱ کتاب درسی

معنی شعر چنار و کدوبُن بیت به بیت، معنی ۱۴ واژه، جواب تمرین‌های کتاب فارسی پنجم (درس پنجم، فصل ۲) و تمرین بیشتر با پاسخ.

دربارهٔ درس و پیام#

این درس گفت‌وگوی بامزه‌ای است میان یک چنار کهن‌سال و یک بوتهٔ کدو. در صفحهٔ ۳۹ نخست چند جمله از کتاب می‌آید که صحنه را می‌سازد (پس آن‌ها را ما به زبان خودمان می‌گوییم) و بعد شعری از ناصرخسرو می‌آید که خود گفت‌وگوست. چون ناصرخسرو شاعر قدیمی است، شعر را با معنی می‌آوریم. این شعر در دیوان ناصرخسرو پنج بیت است؛ بیت اولش می‌گوید کدوبُنی زیر چناری رویید و در بیست روز از آن بالا رفت. کتاب همین بیت اول را به نثر گفته و چهار بیت دیگر را آورده است.

پیام درس: رشد سریع همیشه نشانهٔ برتری نیست. کدو در بیست روز بالا رفت، ولی چنار صدها سال پایدار مانده است. هر کس نباید بعد از یک موفقیت زودگذر از دیگری ایراد بگیرد؛ در پایان، پایداری و کار درست معلوم می‌شود.

معنی بند به بند#

پیش از شعر، کتاب چند جمله دارد:

  • صحنه (صفحهٔ ۳۹): بوتهٔ کدویی نزدیک چنار کهن‌سال و بلندی رویید. در بیست روز به دور تنهٔ چنار پیچید و بالا رفت تا به بالاترین شاخه رسید. از آن بالا خودش را خیلی بزرگ دید و به چنار نگاه کرد.

بعد گفت‌وگو شروع می‌شود و شعر ناصرخسرو آن را می‌گوید.

شعر و معنی#

شعر چهار بیت دارد؛ هر بیت دو نیمه (مصراع) است که با «/» جدا شده‌اند و معنی هر بیت زیر آن آمده است.

شعر و معنی

ناصرخسرو، دیوان ناصرخسرو، قصاید (شعر «نشنیده‌ای که زیر چناری کدوبنی»)، چهار بیت از پنج بیت
  1. پرسید از آن چنار که تو، چند ساله‌ای؟ / گفتا: دویست باشد و اکنون زیادتی است

    یعنیکدو از چنار پرسید چند سال داری؟ چنار گفت حدود دویست سال و اکنون هم کمی بیشتر.

  2. خندید ازو کدو، که من از تو، به بیست روز / برتر شدم، بگو تو که این کاهلی ز چیست؟

    یعنیکدو به او خندید و گفت من در بیست روز از تو بالاتر رفتم؛ بگو ببینم تو چرا این‌قدر کند و تنبلی؟

  3. او را چنار گفت: که امروز، ای کدو / با تو مرا هنوز، نه هنگام داوری است

    یعنیچنار به او گفت ای کدو، امروز هنوز وقت قضاوت دربارهٔ من و تو نیست.

  4. فردا که بر من و تو، وَزَد بادِ مهرگان / آنگه شود پدید، که نامرد و مَرد کیست

    یعنیفردا که باد پاییزی بر من و تو بوزد، آن وقت معلوم می‌شود کدام یک ناپایدار و کدام یک پایدار است.

واژه‌ها#

واژه‌های درس را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
چناردرختی بسیار بلند و کهن‌سال با برگ‌های پنجه‌مانند——چناربُن—
کدوگیاهی خزنده با میوهٔ درشت——کدوبُن—
کهن‌سالسالخورده و دارای عمر طولانیسالخورده، پیرجوانکهن، سالبا نیم‌فاصله نوشته می‌شود: کهن‌سال.
بوتهگیاه کوتاه و پرشاخه، مثل بوتهٔ گلگیاه کوچک—بوته‌زار—
باوراعتقاد و گمانی که به آن یقین داریماعتقاد—باورکردن، باورمند—
کاهلیتنبلی و کند بودن در کارتنبلیکوششکاهلبا «ه» نوشته می‌شود، نه «ح».
زیادتیمقداری بیشتر؛ اضافه بر آنبیشتر، فزونیکمی—با «ز» نوشته می‌شود، مثل «زیاد».
هنگاموقت و زمان انجام کاریوقت، زمان———
داورینظر دادن دربارهٔ درست یا نادرست بودن کاری؛ قضاوتقضاوت—داور—
مهرگاندر شعر یعنی پاییز؛ نام جشنی کهن در ماه مهرپاییز——با «ه»، نه «ح»؛ از «مهر».
وزیدنحرکت کردن باد——وزش، وزان—
پدیدآشکار و معلومآشکار، معلومپنهانپدیدار، پدیده—
نامرددر این شعر یعنی کسی یا چیزی که پایدار و محکم نیست—مرد—«نا» + «مرد»؛ در شعر معنی «ناپایدار» می‌دهد.
بُنریشه، پایه و جای پایین هر چیزریشه، پایه—سروبُن، گلبُندر کتاب با نشانهٔ «ـُ» روی «ب» آمده تا درست خوانده شود.

مترادف، متضاد و هم‌خانواده#

هم‌معنی: کهن‌سال و سالخورده؛ باور و اعتقاد؛ هنگام و وقت؛ داوری و قضاوت؛ مهرگان و پاییز؛ پدید و آشکار؛ کاهلی و تنبلی.

متضاد: کهن‌سال و جوان؛ مرد و نامرد (در شعر: پایدار و ناپایدار)؛ امروز و فردا؛ بالا و پایین؛ آشکار و پنهان.

هم‌خانواده: «پدید، پدیدار، پدیده»؛ «داور، داوری»؛ «وزیدن، وزش»؛ «کاهل، کاهلی»؛ «بوته، بوته‌زار».

نکتهٔ زبانی: واژه‌های «…بُن»#

«بُن» یعنی ریشه و پایه و جای پایین یک چیز. وقتی نام یک گیاه یا درخت را کنار «بُن» می‌گذاریم، واژه‌ای می‌سازیم که یعنی ریشه یا بوتهٔ همان گیاه:

  • سروبُن = ریشه و پایهٔ درخت سرو
  • گلبُن = ریشه و بوتهٔ گل
  • کدوبُن = بوتهٔ کدو

در تمرین کتاب «خاربُن» و «بیدبُن» را هم می‌بینی که به همین شکل ساخته شده‌اند. «بُن» تنها هم به کار می‌رود: «بُنِ درخت» یعنی پای درخت، و «از بیخ و بُن» یعنی از ریشه. در «بُن‌بست» هم «بُن» یعنی ته و انتها: کوچه‌ای که ته آن بسته است.

کلمات املایی#

  • قامت: با «ق»، نه «غ»؛ «بلندقامت» یعنی قدبلند.
  • کاهلی: با «ه»، نه «ح»؛ هم‌خانواده‌اش «کاهل» است.
  • مهرگان: با «ه»، نه «ح»؛ از «مهر».
  • زیادتی: با «ز»، مثل «زیاد»؛ یعنی مقداری بیشتر.

تمرین املا: از یک نفر بخواه این جمله را بگوید و تو بنویس:

کدو از کاهلی چنار ایراد گرفت، ولی هنگام داوری هنوز نرسیده بود.

نگارش و املای این درس#

تمرین‌های نوشتن درس پنجم در کتاب «نگارش» پنجم، صفحه‌های ۲۷ تا ۳۲ است: در صفحهٔ ۲۷ بیت‌هایی را که واژه‌های «مهرگان، کاهلی، زیادت» در آن‌هاست پیدا می‌کنی؛ صفحهٔ ۲۸ جدول واژه‌یابی و واژه‌های مثل «خاربُن» است؛ صفحهٔ ۲۹ درک متن دربارهٔ ضمیرها و نشانه‌های ربط است؛ در صفحهٔ ۳۰ شعر «چنار و کدوبُن» را به نثر ساده می‌نویسی؛ و در صفحهٔ ۳۱ دو بیت شعر فردوسی را خوش‌خط می‌نویسی.

جواب تمرین‌های کتاب#

پرسش‌های این درس در صفحه‌های ۴۰ و ۴۱ است. اول خودت جواب بده.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۴۰

پرسش ۱ (درست و نادرست)آیا کدوبُن در کنار چنار رویید؟

پاسخ را ببین

درست است. در صفحهٔ ۳۹ آمده که بوتهٔ کدو در کنار چنار کهن‌سال رویید و از تنهٔ آن بالا رفت.

پرسش ۲ (درست و نادرست)آیا متن می‌گوید بوتهٔ کدو بیست روز بعد میوه داد؟

پاسخ را ببین

نادرست است. در متن آمده که کدو در بیست روز قد کشید و خودش را به بالاترین شاخهٔ چنار رساند. صحبتی از محصول دادن او نیست.

پرسش ۳ (درست و نادرست)آیا به گفتهٔ شعر، باد پاییزی هم کدو را نابود می‌کند و هم چنار را؟

پاسخ را ببین

نادرست است. چنار می‌گوید وقتی باد پاییز بوزد، معلوم می‌شود کدام ناپایدار و کدام پایدار است؛ یعنی باد هر دو را نابود نمی‌کند، بلکه فرق آن‌ها را نشان می‌دهد. چنار صدها سال پایدار مانده است.

پرسش ۴ (درک مطلب)عمر درخت چنار و بوتهٔ کدو در این داستان چقدر است؟

پاسخ را ببین

چنار می‌گوید حدود دویست سال دارد و کمی بیشتر. کدو فقط بیست روز عمر دارد، همان مدتی که برای رسیدن به بالای چنار لازم داشت.

پرسش ۵ (درک مطلب)چه چیزی در جواب چنار کدو را به خنده انداخت؟

پاسخ را ببین

چون با خودش فکر کرد چنار با این‌همه سال هنوز در همان اندازه است، در حالی که او در بیست روز از چنار بالاتر آمده است. برای همین چنار را تنبل و بی‌دست‌وپا پنداشت.

پرسش ۶ (درک مطلب)کدو چه چیزی را در چنار تنبلی و سستی می‌دانست؟

پاسخ را ببین

کدو فکر می‌کرد چنار دیر و آهسته رشد کرده و با اینکه عمرش زیاد است جایی نرسیده. پس کاهلی او همان کند رشد کردن و بالا نرفتن بود.

پرسش ۷ (درک مطلب)چنار گفت داوری میان او و کدو کِی باید انجام شود؟ دلیلش چه بود؟

پاسخ را ببین

به فردا، یعنی وقتی باد پاییز بوزد. چنار می‌دانست که با آمدن پاییز و سرما کدوی نازک و کم‌دوام از بین می‌رود، ولی خودش پابرجا می‌ماند. پس درست‌تر است که بعد از آزمایش زمان قضاوت کنیم.

پرسش ۸ (درک مطلب)جای پرسش پنجم خالی است تا خودت از متن پرسشی بسازی. چه پرسشی می‌شود ساخت؟

پاسخ را ببین

جواب ثابتی ندارد؛ باید پرسشی بسازی که جوابش در متن باشد. نمونه: کدو در چند روز خودش را به بالای چنار رساند؟ جواب: در بیست روز. پرسش خوب جوابش از متن یا شعر پیداست و کمک می‌کند ماجرا را بهتر به یاد بیاوری.

پرسش ۹ (واژه‌آموزی)«خاربُن»، «بیدبُن» و «چناربُن» را معنی کن.

پاسخ را ببین

هر کدام یعنی ریشه و بوتهٔ همان گیاه: «خاربُن» ریشه و بوتهٔ خار، «بیدبُن» ریشه و پایهٔ درخت بید و «چناربُن» ریشه و پایهٔ درخت چنار. قاعده مثل «سروبُن» است: نام گیاه + بُن.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۴۱

پرسش ۱ (نمایش)با توجه به شعر «چنار و کدوبُن» نمایشی طراحی و اجرا کنید و یکی از نقش‌های چنار، کدو یا راوی را بر عهده بگیرید.

پاسخ را ببین

این تمرین کاری گروهی است و جواب ثابتی ندارد. یک طرح: ۱) صحنه را با یک شاخه یا تصویر درخت و یک گیاه پیچنده آماده کنید. ۲) نقش‌ها را بخش کنید: چنار آرام و باوقار حرف بزند، کدو سریع و مغرور، راوی صحنه را معرفی کند. ۳) هر کس شعر یا معنی‌اش را با لحن مناسب بگوید. ۴) بعد از نمایش با هم بحث کنید چه کسی خوب بازی کرد و پیام چه بود.

بعد از دیدن جواب‌ها، شعر را یک بار دیگر بخوان و بگو هر بیت چه کسی حرف می‌زند: چنار یا کدو. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«سروبُن» یعنی
۲هر واژه را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳جای خالی را با واژهٔ درست پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

کدو بعد از روز خودش را به بالای چنار رساند.

۴واژه‌ای را پیدا کن که یعنی «پاییز».

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۵پیام شعر چنار و کدو چیست؟
۶کدام واژه درست نوشته شده است؟
۷هر واژهٔ ساخته‌شده با «بُن» را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۸رویدادهای شعر را به ترتیب بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی
۹«نامرد» در این شعر یعنی

درک مطلب: تربچه و بلوط

تربچه‌ای در باغچه، دو هفته بعد از کاشته شدن، سرش را از خاک بیرون آورد. به بلوط پیر که کنارش بود نگاه کرد و گفت: «تو چرا هنوز همین‌جایی؟» بلوط آرام جواب داد: «من سال‌هاست این‌جا هستم و فصل‌های زیادی را دیده‌ام. وقتی زمستان بیاید، معلوم می‌شود چه کسی می‌ماند.» تربچه خندید. اما زمستان که رسید، تربچه خشک شد و بلوط همچنان سبز و استوار بود.

۱تربچه به بلوط چه گفت؟
۲پیام متن به کدام شعر درس نزدیک است؟
۳واژه‌ای را پیدا کن که یعنی «محکم و پابرجا».

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهکدو از چنار بزرگ‌تر است چون بالاتر رفته

کدو فقط در بیست روز بالا رفته؛ ولی چنار صدها سال عمر دارد و پایدار است. بالاتر رفتن به معنی بزرگ‌تر یا برتر بودن نیست.

درستچنار پایدارتر است؛ کدو تندرشد ولی ناپایدار

اشتباه«مهرگان» یعنی ماه مهر مدرسه

مهرگان نام کهن جشن و فصل پاییز است. در شعر «باد مهرگان» یعنی باد پاییزی.

درستمهرگان = پاییز

اشتباه«بُن» را «بَن» می‌خوانم

در «سروبُن» و «گلبُن» حرف اول با ضمه (ـُ) خوانده می‌شود: «بُن». برای همین کتاب نشانهٔ ضمه را گذاشته است.

درستبُن

فراتر از کتابناصرخسرو و شعرهایی دربارهٔ دانشبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

ناصرخسرو حدود هزار سال پیش زندگی می‌کرد. او شاعر و سفرنامه‌نویس بود و سفرنامه‌اش دربارهٔ سفر هفت‌ساله‌ای است که به مصر و حجاز و شهرهای دیگر کرد. بیشتر شعرهای او پند و حکمت‌اند و دانش و خرد را ستایش می‌کنند. در این شعر هم گفت‌وگوی چنار و کدو نوعی «تمثیل» است، یعنی قصه‌ای کوتاه که از آن پند می‌گیریم؛ چنار و کدو در شعر مثل آدم‌ها حرف می‌زنند و این کار «تشخیص» نام دارد. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید. اگر خواستی، در حیاط مدرسه یا باغچه دنبال گیاهی بگرد که سریع رشد می‌کند و گیاهی که آهسته. ببین کدام‌یک در سرما پایدارتر است و چرا.

ادامه در یادستان:چرا دوباره‌خواندن کار نمی‌کند (و به‌جایش چه کنیم)

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

بخش‌های دیگر فصل ۲: دانایی و هوشیاری

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون