فارسی پنجم دبستان · فصل ۲ · بخش ۲ از ۶

بخوان و حفظ کن: خرد رهنمای و خرد دلگشای

صفحه‌های ۳۲ تا ۳۳ کتاب درسی

معنی شعر خرد رهنمای و خرد دلگشای بیت به بیت، معنی ۱۵ واژه، جواب تمرین‌های کتاب فارسی پنجم (بخوان و حفظ کن، فصل ۲) و تمرین بیشتر با پاسخ.

دربارهٔ درس و پیام#

کتاب این پنج بیت را کنار هم گذاشته و زیرش فقط نام فردوسی را نوشته است. سه بیت را در شاهنامه پیدا می‌کنیم: بیت اول، نخستین بیت شاهنامه است؛ بیت دوم از بخش «ستایش خرد» در آغاز شاهنامه است؛ و بیت آخر از همان بخش «آغاز کتاب». بیت سوم و چهارم را در متن شناخته‌شدهٔ شاهنامه پیدا نکردیم، پس جای آن‌ها روشن نیست. شعر دربارهٔ ارزش خرد و دانش حرف می‌زند. «خرد» یعنی عقل و فکر درست. فردوسی با ستایش خدا شروع می‌کند، بعد می‌گوید خرد راهنمای آدم است و در پایان از دانایی می‌گوید که جوانی دل را برمی‌گرداند. چون فردوسی بیش از هزار سال پیش زندگی می‌کرد، شعرش را می‌توانیم با معنی بیاوریم.

پیام درس: عقل و دانش بهترین راهنمای زندگی‌اند. هر که بیشتر بداند، توانایی و ارزش بیشتری دارد و هر که نادان بماند، در چشم دیگران کم‌ارج می‌شود.

این شعر «شعر حفظی» است؛ یعنی بخوان و حفظش کن. اول معنی را بفهم، بعد حفظ کردنش آسان می‌شود.

شعر و معنی#

شعر پنج بیت دارد. هر بیت دو نیمه (مصراع) است و ما دو نیمه را با «/» از هم جدا کرده‌ایم. معنی هر بیت زیر آن آمده است. ما شعر را همان‌طور که در کتاب چاپ شده نوشته‌ایم، با همان ویرگول‌ها و همان نشانه‌ها (مثل «گَزند»، «شُکوه» و «بوَد»).

شعر و معنی

فردوسی، فردوسی
  1. به نام خداوندِ جان و خرد / کَزین برتر اندیشه، برنگذرد

    یعنیبه نام خدایی که جان و خرد را آفرید؛ اندیشهٔ آدمی نمی‌تواند از او بالاتر برود و چیزی برتر از او پیدا کند.

  2. خرد رهنمای و خرد دلگشای / خرد، دست گیرد به هر دو سَرای

    یعنیخرد راه را نشان می‌دهد و دل را شاد می‌کند. در هر دو جهان، یعنی دنیا و آخرت، دست آدم را می‌گیرد و کمکش می‌کند.

  3. به دانش گرای و بدو شو بلند / چو خواهی که از بد نیابی گَزند

    یعنیاگر می‌خواهی از بدی و آسیب در امان باشی، به سوی دانایی برو و با آن سربلند و ارجمند شو.

  4. ز نادان، بنالد دلِ سنگ و کوه / اَزیرا ندارد بَرِ کس، شُکوه

    یعنیحتی سنگ و کوه از دست نادان به ناله می‌آیند، چون نادان نزد هیچ‌کس ارج و احترامی ندارد. «بَرِ کس» یعنی نزد کسی.

  5. توانا بوَد، هر که دانا بوَد / ز دانش دل پیر، بُرنا بوَد

    یعنیهر که دانا باشد، نیرومند است. دانش دل پیر را هم جوان می‌کند.

واژه‌ها#

واژه‌های شعر را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
خردعقل و فکر درست که راه را از بیراهه جدا می‌کندعقل، هوش—خردمند، خردمندیبا «خ» نوشته می‌شود، نه «ح».
خداوندصاحب و پروردگار؛ در شعر یعنی خداپروردگار، خدا———
اندیشهفکر و آن‌چه در ذهن می‌گذردفکر—اندیشیدن، اندیشمند—
رهنماکسی یا چیزی که راه را نشان می‌دهدراهنما—رهنمایی—
دلگشاچیزی که دل را باز و شاد می‌کندشادی‌بخشدل‌گیر—از «دل» و «گشا» (گشودن) ساخته شده است.
سرایخانه و جای زندگی؛ در شعر یعنی جهانخانه، جهان——با «س» نوشته می‌شود.
دانشآگاهی و آن‌چه با آموختن به دست می‌آیدعلمنادانیدانا، دانستن، نادان—
گرایروی بیاور و میل کن؛ از «گراییدن»روی بیاور—گرایش، گراییدن—
بلنددر شعر یعنی ارجمند و سربلند، نه بلندی قدسربلند، ارجمندپست——
گزندآسیب و زیانآسیب، زیان——با «ز» نوشته می‌شود؛ «گذند» غلط است.
نادانکسی که نمی‌داند و دانش ندارد—دانانادانی، دانشبا «ن» تمام می‌شود.
شکوهعظمت و ابهتی که احترام می‌آورد (شُکوه)؛ در این بیت یعنی ارج و احترامابهت، عظمت——این‌جا «شُکوه» خوانده می‌شود. «شِکوه» (گلایه) همین‌طور نوشته می‌شود، ولی خواندن و معنی‌اش فرق دارد.
توانانیرومند و دارای توان—ناتوانتوان، توانایی—
پیرسال‌خورده؛ کسی که عمر زیادی دارد—برنا، جوان——
برناجوان و تازه‌نفسجوانپیر——

مترادف، متضاد و هم‌خانواده#

هم‌معنی: خرد و عقل؛ رهنما و راهنما؛ سرای و جهان؛ گزند و آسیب؛ شکوه و ابهت؛ برنا و جوان؛ دانش و علم.

متضاد: دانا و نادان؛ توانا و ناتوان؛ پیر و برنا؛ بلند و پست.

هم‌خانواده: «خرد، خردمند، خردمندی»؛ «دانا، دانش، دانستن»؛ «توانا، توانایی، توان»؛ «رهنما، رهنمایی»؛ «گرای، گرایش».

نکتهٔ زبانی: نشانهٔ «،» و درنگ در شعرخوانی#

ویرگول (،) نشان می‌دهد در جایی کمی درنگ کنیم. در شعر این درنگ هم به معنی کمک می‌کند و هم به آهنگ. در نوشتهٔ ساده هم برای جدا کردن چند واژه یا بخش از هم به کار می‌رود: «کتاب، دفتر و مداد خریدم». شاعران قدیم ویرگول نمی‌گذاشتند؛ این نشانه را کتاب گذاشته تا شعر را درست بخوانیم. ویرگول به ما می‌گوید کجا بایستیم تا واژه‌ها به هم نچسبند و معنی عوض نشود.

مثال خودمان: «دانایی، چراغ راه است». اگر بعد از «دانایی» کمی بایستی، متوجه می‌شوی گوینده می‌خواهد اول موضوع را نام ببرد و بعد دربارهٔ آن حرف بزند.

دو واژهٔ دیگر در شعر هست که شاید کهنه به نظر بیایند: کَز یعنی «که از» و ازیرا همان «زیرا» است، یعنی «برای این‌که».

کلمات املایی#

  • خرد: با «خ» (نه «ح») و در آخر «د»، مثل «خردمند».
  • گزند: با «ز» نوشته می‌شود؛ «گذند» غلط است.
  • شُکوه: با «ک»، نه «ق».
  • گرای: با «گ»، نه «ک»؛ از «گراییدن».
  • سرای: با «س»؛ «ثرای» غلط است.
  • دلگشا: «دل» + «گشا»؛ گشا از «گشودن» است.

تمرین املا: از یک نفر بخواه جمله را بگوید و تو بنویس:

انسان خردمند به دانش گرایش دارد و از نادانی گزند می‌بیند.

نگارش و املای این درس#

این شعر در کتاب نگارش پنجم درس جدا ندارد، ولی در صفحهٔ ۳۱ آن کتاب (بخش «هنر و سرگرمی»، کنار درس پنجم) از تو می‌خواهد دو بیت از آن را خوش‌خط و زیبا بنویسی. یک ایدهٔ نوشتن هم از ما: معنی هر بیت را با زبان خودت در یک جمله بنویس و بعد کنار هم بگذار؛ این کار حفظ کردن شعر را هم راحت می‌کند.

جواب تمرین‌های کتاب#

پرسش‌های «خوانش و فهم» در صفحهٔ ۳۳ است. اول خودت جواب بده.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۳۳

پرسش ۱ (خوانش و فهم)در بیت سوم، شاعر از «بلند شدن به وسیلهٔ دانش» چه می‌خواهد بگوید؟

پاسخ را ببین

منظور بلند شدن قد نیست. شاعر می‌گوید با دانش، آدم ارزش و ارجمندی پیدا می‌کند و سربلند می‌شود، یعنی مردم او را احترام می‌کنند و در زندگی موفق می‌شود. «بلند» در این‌جا یعنی سربلند و ارجمند.

پرسش ۲ (خوانش و فهم)در نیم‌بیت دوم از بیت دوم، کتاب بعد از واژهٔ «خرد» ویرگول گذاشته است. این ویرگول چه کاری می‌کند؟

پاسخ را ببین

ویرگول می‌گوید بعد از «خرد» کمی بایست. اگر نایستیم، ممکن است «خرد» را به «دست» بچسبانیم و «خردِ دست» بخوانیم که معنی ندارد. با درنگ، معلوم می‌شود «خرد» کنندهٔ کار است: خرد دست ما را می‌گیرد. همین درنگ «خرد» را برجسته‌تر هم می‌کند.

بعد از دیدن جواب‌ها، شعر را یک بار با صدا بخوان و روی واژه‌هایی که بعدشان ویرگول است کمی بایست. بعد سراغ «تمرین بیشتر» برو.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«گزند» در شعر یعنی چه؟
۲هر واژه را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳هر واژه را به متضادش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴جای خالی را با واژهٔ درست پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

هر که دانا باشد، است.

۵متضاد «پیر» را در جمله پیدا کن.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۶پیام بیت «توانا بود هر که دانا بود» چیست؟
۷«کَز» در بیت اول یعنی
۸کدام واژه درست نوشته شده است؟
۹موضوع بیت‌های شعر را به ترتیب بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی

درک مطلب: پدربزرگ و تلفن همراه

پدربزرگ سامان هفتاد سال داشت و فکر می‌کرد یاد گرفتن کار جوان‌هاست. روزی نوه‌اش نشان داد چه‌طور با تلفن همراه عکس بگیرد. پدربزرگ اول ترسید، ولی بعد با حوصله هر روز تمرین کرد. چند هفته بعد عکس باغچه‌اش را برای همه فرستاد و خندید. گفت: «دلم انگار جوان شده است.» سامان فهمید هر که مشتاق یاد گرفتن باشد، هیچ‌وقت پیر نمی‌شود.

۱پدربزرگ سامان چه چیزی یاد گرفت؟
۲پیام متن به کدام مصراع شعر نزدیک‌تر است؟
۳واژه‌ای را پیدا کن که یعنی «با میل و اشتیاق».

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«بلند شدن» در بیت سوم یعنی قد بلند شدن

این‌جا «بلند» مثل «سربلند» و ارجمند است. دانش قد را بلند نمی‌کند، ارزش آدم را بالا می‌برد.

درستبلند = سربلند و ارجمند

اشتباه«شکوه» در شعر یعنی گلایه و ناله

در این بیت «شُکوه» (با ضمه) آمده یعنی ابهت و ارج. «شِکوه» (با کسره) یعنی گلایه؛ نوشتن هر دو یکی است، ولی خواندن و معنی فرق دارد.

درستشکوه = ابهت و ارج

اشتباهگزند را «گذند» می‌نویسم

حرف سوم «ز» است و «ذ» ندارد.

درستگزند

فراتر از کتابفردوسی و شاهنامهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

فردوسی شاهنامه را حدود سی سال سرود و نزدیک به هزار سال پیش به پایان رساند. این کتاب نزدیک به پنجاه هزار بیت دارد و داستان پادشاهان و پهلوانان ایران قدیم را می‌گوید. فردوسی می‌خواست زبان فارسی و یادگارهای ایران زنده بمانند، و همین شد. در این شعر هم شاعر دو هنر به کار برده است: وقتی می‌گوید «دل سنگ و کوه» می‌نالد، به چیزهای بی‌جان کار آدمی داده است، یعنی «تشخیص»، و وقتی «پیر» و «برنا» را کنار هم می‌گذارد، دو چیز روبه‌رو را کنار هم آورده است، یعنی «تضاد». این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید. اگر خواستی، یکی از شعرهای حفظی کتابت را بردار و ببین کجا شاعر چیزی را که جان ندارد مثل آدم حرف زده است.

ادامه در یادستان:چرا دوباره‌خواندن کار نمی‌کند (و به‌جایش چه کنیم)

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

پرسش‌های رایج دربارهٔ این بخش

معنی شعر «خرد رهنمای و خرد دلگشای» را کجا ببینم؟

در بخش دوم همین فصل، «شعر و معنی». کتاب پنج بیت را با نام فردوسی آورده است؛ سه بیت آن در آغاز شاهنامه هست و جای دو بیت دیگر روشن نیست. معنی هر بیت زیر آن آمده است.

بخش‌های دیگر فصل ۲: دانایی و هوشیاری

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون