دربارهٔ درس و پیام#
کتاب این پنج بیت را کنار هم گذاشته و زیرش فقط نام فردوسی را نوشته است. سه بیت را در شاهنامه پیدا میکنیم: بیت اول، نخستین بیت شاهنامه است؛ بیت دوم از بخش «ستایش خرد» در آغاز شاهنامه است؛ و بیت آخر از همان بخش «آغاز کتاب». بیت سوم و چهارم را در متن شناختهشدهٔ شاهنامه پیدا نکردیم، پس جای آنها روشن نیست. شعر دربارهٔ ارزش خرد و دانش حرف میزند. «خرد» یعنی عقل و فکر درست. فردوسی با ستایش خدا شروع میکند، بعد میگوید خرد راهنمای آدم است و در پایان از دانایی میگوید که جوانی دل را برمیگرداند. چون فردوسی بیش از هزار سال پیش زندگی میکرد، شعرش را میتوانیم با معنی بیاوریم.
پیام درس: عقل و دانش بهترین راهنمای زندگیاند. هر که بیشتر بداند، توانایی و ارزش بیشتری دارد و هر که نادان بماند، در چشم دیگران کمارج میشود.
این شعر «شعر حفظی» است؛ یعنی بخوان و حفظش کن. اول معنی را بفهم، بعد حفظ کردنش آسان میشود.
شعر و معنی#
شعر پنج بیت دارد. هر بیت دو نیمه (مصراع) است و ما دو نیمه را با «/» از هم جدا کردهایم. معنی هر بیت زیر آن آمده است. ما شعر را همانطور که در کتاب چاپ شده نوشتهایم، با همان ویرگولها و همان نشانهها (مثل «گَزند»، «شُکوه» و «بوَد»).
شعر و معنی
به نام خداوندِ جان و خرد / کَزین برتر اندیشه، برنگذرد
یعنیبه نام خدایی که جان و خرد را آفرید؛ اندیشهٔ آدمی نمیتواند از او بالاتر برود و چیزی برتر از او پیدا کند.
خرد رهنمای و خرد دلگشای / خرد، دست گیرد به هر دو سَرای
یعنیخرد راه را نشان میدهد و دل را شاد میکند. در هر دو جهان، یعنی دنیا و آخرت، دست آدم را میگیرد و کمکش میکند.
به دانش گرای و بدو شو بلند / چو خواهی که از بد نیابی گَزند
یعنیاگر میخواهی از بدی و آسیب در امان باشی، به سوی دانایی برو و با آن سربلند و ارجمند شو.
ز نادان، بنالد دلِ سنگ و کوه / اَزیرا ندارد بَرِ کس، شُکوه
یعنیحتی سنگ و کوه از دست نادان به ناله میآیند، چون نادان نزد هیچکس ارج و احترامی ندارد. «بَرِ کس» یعنی نزد کسی.
توانا بوَد، هر که دانا بوَد / ز دانش دل پیر، بُرنا بوَد
یعنیهر که دانا باشد، نیرومند است. دانش دل پیر را هم جوان میکند.
واژهها#
واژههای شعر را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.
واژهها و معنیشان
| واژه | معنی | هممعنی | متضاد | همخانواده | املا |
|---|---|---|---|---|---|
| خرد | عقل و فکر درست که راه را از بیراهه جدا میکند | عقل، هوش | — | خردمند، خردمندی | با «خ» نوشته میشود، نه «ح». |
| خداوند | صاحب و پروردگار؛ در شعر یعنی خدا | پروردگار، خدا | — | — | — |
| اندیشه | فکر و آنچه در ذهن میگذرد | فکر | — | اندیشیدن، اندیشمند | — |
| رهنما | کسی یا چیزی که راه را نشان میدهد | راهنما | — | رهنمایی | — |
| دلگشا | چیزی که دل را باز و شاد میکند | شادیبخش | دلگیر | — | از «دل» و «گشا» (گشودن) ساخته شده است. |
| سرای | خانه و جای زندگی؛ در شعر یعنی جهان | خانه، جهان | — | — | با «س» نوشته میشود. |
| دانش | آگاهی و آنچه با آموختن به دست میآید | علم | نادانی | دانا، دانستن، نادان | — |
| گرای | روی بیاور و میل کن؛ از «گراییدن» | روی بیاور | — | گرایش، گراییدن | — |
| بلند | در شعر یعنی ارجمند و سربلند، نه بلندی قد | سربلند، ارجمند | پست | — | — |
| گزند | آسیب و زیان | آسیب، زیان | — | — | با «ز» نوشته میشود؛ «گذند» غلط است. |
| نادان | کسی که نمیداند و دانش ندارد | — | دانا | نادانی، دانش | با «ن» تمام میشود. |
| شکوه | عظمت و ابهتی که احترام میآورد (شُکوه)؛ در این بیت یعنی ارج و احترام | ابهت، عظمت | — | — | اینجا «شُکوه» خوانده میشود. «شِکوه» (گلایه) همینطور نوشته میشود، ولی خواندن و معنیاش فرق دارد. |
| توانا | نیرومند و دارای توان | — | ناتوان | توان، توانایی | — |
| پیر | سالخورده؛ کسی که عمر زیادی دارد | — | برنا، جوان | — | — |
| برنا | جوان و تازهنفس | جوان | پیر | — | — |
مترادف، متضاد و همخانواده#
هممعنی: خرد و عقل؛ رهنما و راهنما؛ سرای و جهان؛ گزند و آسیب؛ شکوه و ابهت؛ برنا و جوان؛ دانش و علم.
متضاد: دانا و نادان؛ توانا و ناتوان؛ پیر و برنا؛ بلند و پست.
همخانواده: «خرد، خردمند، خردمندی»؛ «دانا، دانش، دانستن»؛ «توانا، توانایی، توان»؛ «رهنما، رهنمایی»؛ «گرای، گرایش».
نکتهٔ زبانی: نشانهٔ «،» و درنگ در شعرخوانی#
ویرگول (،) نشان میدهد در جایی کمی درنگ کنیم. در شعر این درنگ هم به معنی کمک میکند و هم به آهنگ. در نوشتهٔ ساده هم برای جدا کردن چند واژه یا بخش از هم به کار میرود: «کتاب، دفتر و مداد خریدم». شاعران قدیم ویرگول نمیگذاشتند؛ این نشانه را کتاب گذاشته تا شعر را درست بخوانیم. ویرگول به ما میگوید کجا بایستیم تا واژهها به هم نچسبند و معنی عوض نشود.
مثال خودمان: «دانایی، چراغ راه است». اگر بعد از «دانایی» کمی بایستی، متوجه میشوی گوینده میخواهد اول موضوع را نام ببرد و بعد دربارهٔ آن حرف بزند.
دو واژهٔ دیگر در شعر هست که شاید کهنه به نظر بیایند: کَز یعنی «که از» و ازیرا همان «زیرا» است، یعنی «برای اینکه».
کلمات املایی#
- خرد: با «خ» (نه «ح») و در آخر «د»، مثل «خردمند».
- گزند: با «ز» نوشته میشود؛ «گذند» غلط است.
- شُکوه: با «ک»، نه «ق».
- گرای: با «گ»، نه «ک»؛ از «گراییدن».
- سرای: با «س»؛ «ثرای» غلط است.
- دلگشا: «دل» + «گشا»؛ گشا از «گشودن» است.
تمرین املا: از یک نفر بخواه جمله را بگوید و تو بنویس:
انسان خردمند به دانش گرایش دارد و از نادانی گزند میبیند.
نگارش و املای این درس#
این شعر در کتاب نگارش پنجم درس جدا ندارد، ولی در صفحهٔ ۳۱ آن کتاب (بخش «هنر و سرگرمی»، کنار درس پنجم) از تو میخواهد دو بیت از آن را خوشخط و زیبا بنویسی. یک ایدهٔ نوشتن هم از ما: معنی هر بیت را با زبان خودت در یک جمله بنویس و بعد کنار هم بگذار؛ این کار حفظ کردن شعر را هم راحت میکند.
جواب تمرینهای کتاب#
پرسشهای «خوانش و فهم» در صفحهٔ ۳۳ است. اول خودت جواب بده.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۳۳
پرسش ۱ (خوانش و فهم)در بیت سوم، شاعر از «بلند شدن به وسیلهٔ دانش» چه میخواهد بگوید؟
پاسخ را ببین
منظور بلند شدن قد نیست. شاعر میگوید با دانش، آدم ارزش و ارجمندی پیدا میکند و سربلند میشود، یعنی مردم او را احترام میکنند و در زندگی موفق میشود. «بلند» در اینجا یعنی سربلند و ارجمند.
پرسش ۲ (خوانش و فهم)در نیمبیت دوم از بیت دوم، کتاب بعد از واژهٔ «خرد» ویرگول گذاشته است. این ویرگول چه کاری میکند؟
پاسخ را ببین
ویرگول میگوید بعد از «خرد» کمی بایست. اگر نایستیم، ممکن است «خرد» را به «دست» بچسبانیم و «خردِ دست» بخوانیم که معنی ندارد. با درنگ، معلوم میشود «خرد» کنندهٔ کار است: خرد دست ما را میگیرد. همین درنگ «خرد» را برجستهتر هم میکند.
بعد از دیدن جوابها، شعر را یک بار با صدا بخوان و روی واژههایی که بعدشان ویرگول است کمی بایست. بعد سراغ «تمرین بیشتر» برو.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
درک مطلب: پدربزرگ و تلفن همراه
پدربزرگ سامان هفتاد سال داشت و فکر میکرد یاد گرفتن کار جوانهاست. روزی نوهاش نشان داد چهطور با تلفن همراه عکس بگیرد. پدربزرگ اول ترسید، ولی بعد با حوصله هر روز تمرین کرد. چند هفته بعد عکس باغچهاش را برای همه فرستاد و خندید. گفت: «دلم انگار جوان شده است.» سامان فهمید هر که مشتاق یاد گرفتن باشد، هیچوقت پیر نمیشود.
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«بلند شدن» در بیت سوم یعنی قد بلند شدن
اینجا «بلند» مثل «سربلند» و ارجمند است. دانش قد را بلند نمیکند، ارزش آدم را بالا میبرد.
درستبلند = سربلند و ارجمند
اشتباه«شکوه» در شعر یعنی گلایه و ناله
در این بیت «شُکوه» (با ضمه) آمده یعنی ابهت و ارج. «شِکوه» (با کسره) یعنی گلایه؛ نوشتن هر دو یکی است، ولی خواندن و معنی فرق دارد.
درستشکوه = ابهت و ارج
اشتباهگزند را «گذند» مینویسم
حرف سوم «ز» است و «ذ» ندارد.
درستگزند
فراتر از کتابفردوسی و شاهنامهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
فردوسی شاهنامه را حدود سی سال سرود و نزدیک به هزار سال پیش به پایان رساند. این کتاب نزدیک به پنجاه هزار بیت دارد و داستان پادشاهان و پهلوانان ایران قدیم را میگوید. فردوسی میخواست زبان فارسی و یادگارهای ایران زنده بمانند، و همین شد. در این شعر هم شاعر دو هنر به کار برده است: وقتی میگوید «دل سنگ و کوه» مینالد، به چیزهای بیجان کار آدمی داده است، یعنی «تشخیص»، و وقتی «پیر» و «برنا» را کنار هم میگذارد، دو چیز روبهرو را کنار هم آورده است، یعنی «تضاد». این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمیآید. اگر خواستی، یکی از شعرهای حفظی کتابت را بردار و ببین کجا شاعر چیزی را که جان ندارد مثل آدم حرف زده است.
ادامه در یادستان:چرا دوبارهخواندن کار نمیکند (و بهجایش چه کنیم)
بعد از این بخش
- آزمون فصل ۲: آزمون فصل ۲ (۱۵ سؤال، ۲۰ دقیقه)
- جزوهٔ یکصفحهای فصل ۲ برای چاپ و مرور
- آزمون نوبت اول
- آزمون نوبت دوم
- آزمون جامع پایان سال
- هر صفحهٔ فارسی پنجم دبستان کدام درس است؟
پرسشهای رایج دربارهٔ این بخش
معنی شعر «خرد رهنمای و خرد دلگشای» را کجا ببینم؟
در بخش دوم همین فصل، «شعر و معنی». کتاب پنج بیت را با نام فردوسی آورده است؛ سه بیت آن در آغاز شاهنامه هست و جای دو بیت دیگر روشن نیست. معنی هر بیت زیر آن آمده است.