فارسی پنجم دبستان · فصل ۲ · بخش ۵ از ۶

بخوان و بیندیش: گلدان خالی

صفحه‌های ۴۲ تا ۴۵ کتاب درسی

معنی ۱۵ واژهٔ بخوان و بیندیش گلدان خالی فارسی پنجم با هم‌معنی و متضاد، جواب تمرین‌های کتاب و تمرین بیشتر با پاسخ.

دربارهٔ درس و پیام#

«گلدان خالی» داستانی است از نویسنده‌ای با نام دمی که نورا حق‌پرست آن را ترجمه کرده است. داستان در چینِ روزگاران قدیم اتفاق می‌افتد، جایی که مردمش عاشق گل و گیاه‌اند. پسری به نام «پینگ» در آن زندگی می‌کند و ماجرای او نشان می‌دهد راست‌گویی از موفقیت ظاهری مهم‌تر است.

چون متن حق ترجمه و نویسنده دارد، آن را اینجا نمی‌آوریم. داستان را از اول و به شکل خودمان تعریف می‌کنیم.

پیام درس: درستکاری و شجاعت راست گفتن ارزش بیشتری از پیروزی با فریب دارد. گاهی نتیجهٔ کار خوب هم ممکن است آن‌طور که می‌خواهیم نباشد، ولی اگر راستگو باشیم سرافراز می‌مانیم.

معنی بند به بند (داستان به زبان ما)#

  • صفحهٔ ۴۲: پسری باغبان. پینگ در چین زندگی می‌کند، جایی که گل‌کاری کار همه است. دست پینگ در گل‌کاری معروف است: دانه‌هایش زود سبز می‌شوند و گیاه‌هایش شگفت‌انگیز رشد می‌کنند.
  • صفحهٔ ۴۳: مسابقهٔ بزرگ. امپراتورِ گل‌دوست پیر شده و دنبال جانشین است. راهی که برمی‌گزیند از عشقش به گل می‌آید: به هر بچه دانه‌ای می‌دهد و هر کس یک سال بعد زیباترین گل را بیاورد، جانشین او می‌شود. این خبر بچه‌ها و پدر و مادرها را به هیجان می‌آورد.
  • ادامهٔ صفحهٔ ۴۳: کار پینگ. پینگ که به مهارتش اطمینان دارد، از هیچ مراقبتی کم نمی‌گذارد، ولی دانه سبز نمی‌شود. گلدان بزرگ‌تر و خاک تازه هم فایده‌ای ندارد و ماه‌ها بی‌نتیجه می‌گذرد تا بهار می‌رسد.
  • صفحهٔ ۴۳ و ۴۴: روز نمایش. همهٔ بچه‌ها با بهترین لباس‌ها و گلدان‌های پر از گل راهی قصر می‌شوند. پینگ شرمنده است و گلدانش خالی است. دوستش به او می‌گوید با این گلدان هرگز جانشین نمی‌شود. پدر پینگ به او دل می‌دهد: پینگ تلاشش را کرده و می‌تواند با همان گلدان خالی برود.
  • صفحهٔ ۴۴ و ۴۵: نتیجه. امپراتور میان گلدان‌ها می‌گردد و ساکت است. وقتی به پینگ می‌رسد از او دلیل گلدان خالی را می‌پرسد. پینگ با گریه راست را می‌گوید. امپراتور لبخند می‌زند، پینگ را بر می‌گزیند و به همه می‌گوید دانه‌ها از ابتدا پخته بودند و هیچ‌کدام نمی‌توانستند سبز شوند. او شجاعت و راستی پینگ را پاداش می‌دهد.

واژه‌ها#

واژه‌های تازهٔ داستان را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
امپراتورپادشاه یک سرزمین بزرگشاه بزرگ——با «ت» نوشته می‌شود؛ شکل «امپراطور» هم دیده می‌شود.
جانشینکسی که بعد از دیگری جای او را می‌گیردولیعهد——از «جا» + «نشین» ساخته شده، نه از «جان».
فرماندستور رسمی از طرف کسی که قدرت دارددستور—فرمانده—
سرزمینکشور یا ناحیه‌ای بزرگکشور———
جوانهاولین بخش نازک گیاه که از دانه بیرون می‌آید——جوانه‌زدن—
غنچهگل نیمه‌باز که هنوز کامل نشکفته است———با «غ» شروع می‌شود، نه «ق».
معجزه‌آسابسیار شگفت و مثل معجزهشگفت‌آور—معجزه، اعجاز«معجزه» با «ز» نوشته می‌شود.
هیجانحالت شور و تپش دل برای چیزی مهمشور، التهاب—هیجان‌انگیز، مهیجبا «ه» ابتدا و «ج» نوشته می‌شود.
مطمئنکسی که به درستی چیزی یقین داردخاطرجمعنامطمئناطمینانبا «ط» نوشته می‌شود.
اشتیاقمیل شدید به انجام کاریمیل، علاقه—مشتاق، شوقبا «ق» نوشته می‌شود.
خجالتحالت شرم از کاری یا حرفیشرم—خجلبا «خ» شروع می‌شود.
شجاعتبی‌باکی و دل‌شیری در برابر ترسدلیریترس، بزدلیشجاعبا «ع» نوشته می‌شود.
درستکاریراست‌گویی و کار درست انجام دادنراستینادرستی، فریبدرست، درستکار—
تحسینستایش و آفرین گفتن به کسیستایشسرزنش—با «ح» نوشته می‌شود.
پاداشچیزی که در برابر کار خوب به کسی می‌دهندجایزهکیفر——

مترادف، متضاد و هم‌خانواده#

هم‌معنی: امپراتور و شاه بزرگ؛ جانشین و ولیعهد؛ فرمان و دستور؛ اشتیاق و میل؛ شجاعت و دلیری؛ پاداش و جایزه؛ خجالت و شرم؛ مطمئن و خاطرجمع.

متضاد: شجاعت و ترس؛ درستکاری و نادرستی؛ پخته و خام؛ خوشحال و ناراحت؛ مطمئن و نامطمئن؛ تحسین و سرزنش.

هم‌خانواده: «شجاع، شجاعت، شجاعانه»؛ «مشتاق، اشتیاق»؛ «معجزه، معجزه‌آسا»؛ «هیجان، هیجان‌انگیز»؛ «اطمینان، مطمئن»؛ «درست، درستکاری».

نکتهٔ زبانی: شخصیت، زمان، مکان و پیام داستان#

برای فهمیدن یک داستان چهار چیز را پیدا کن:

  • شخصیت‌ها: چه کسانی در داستان‌اند؟ (پینگ، امپراتور، پدر پینگ، دوستان)
  • زمان: چه وقت اتفاق می‌افتد؟ (از بهاری تا بهار بعد)
  • مکان: کجا؟ (سرزمین گل‌ها و قصر امپراتور)
  • پیام: نویسنده چه درسی می‌دهد؟ (راست‌گویی ارزش دارد)

برای خلاصه‌نویسی هم رویدادها را به ترتیب بنویس: اول چه شد، بعد چه شد و آخرش چه شد. این خلاصه کوتاه و با واژه‌های خودت است.

کلمات املایی#

  • امپراتور: با «ت»؛ شکل «امپراطور» هم گاهی دیده می‌شود، ولی کتاب «امپراتور» نوشته است.
  • جانشین: از «جا» + «نشین»، یعنی کسی که به جای دیگری می‌نشیند؛ «جان» در آن نیست.
  • معجزه: با «ز»؛ یعنی کاری شگفت که هیچ‌کس نتواند.
  • هیجان: با «ه» ابتدا و «ج»؛ نه «حیجان».
  • اشتیاق: با «ق»؛ هم‌خانواده‌اش «مشتاق».
  • شجاعت: با «ع»؛ هم‌خانواده‌اش «شجاع».
  • اطمینان: با «ط»؛ «اتمینان» غلط است.
  • غنچه: با «غ»؛ نه «قنچه».

تمرین املا: از یک نفر بخواه این جمله را بگوید و تو بنویس:

پینگ با اشتیاق و اطمینان گلدان را آب داد.

نگارش و املای این درس#

این بخش در کتاب «نگارش» پنجم درس جداگانه ندارد. پیشنهاد ما: داستان را در چهار جملهٔ کوتاه و با واژه‌های خودت خلاصه کن (آغاز، دانه دادن، روز نمایش، پایان) و یک عنوان تازه برایش بگذار.

جواب تمرین‌های کتاب#

پرسش‌های «درک و دریافت» در صفحهٔ ۴۵ است. اول خودت جواب بده.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۴۵

پرسش ۱ (درک و دریافت)دانه‌ها در کدام فصل به دست بچه‌ها رسید؟ چه نشانه‌ای در متن این را می‌گوید؟

پاسخ را ببین

در بهار. امپراتور گفته بود بعد از یک سال گل‌هایی را که پرورش داده‌اند بیاورند. در داستان می‌خوانیم روز نمایش در بهار بود؛ پس دانه‌ها هم یک سال پیش در بهار به بچه‌ها داده شده بود. این پاسخ را از «زمان» داستان به دست می‌آوریم.

پرسش ۲ (درک و دریافت)حیاط قصر پر از گلدان‌های گل زیبا بود، ولی امپراتور شاد نشد و حرفی نزد. چرا؟

پاسخ را ببین

چون امپراتور می‌دانست دانه‌هایی که داده بود پخته‌اند و هرگز سبز نمی‌شوند. پس گل‌هایی که بچه‌ها آورده بودند از آن دانه‌ها نبود و آن‌ها دانه را عوض کرده بودند. او ناراحت بود که بچه‌ها به جای راستی، فریب را انتخاب کرده‌اند.

پرسش ۳ (درک و دریافت)پینگ چرا نگران بود؟

پاسخ را ببین

پینگ با وجود مراقبت کامل، گلی نگرفته بود و می‌ترسید بچه‌ها او را مسخره کنند و امپراتور او را انتخاب نکند. او می‌دانست گلدان خالی نشانهٔ شکست به نظر می‌رسد.

پرسش ۴ (درک و دریافت)پینگ چه کارهایی انجام داد تا دانه‌ها به خوبی رشد کنند؟ به ترتیب بیان کن.

پاسخ را ببین

اول گلدان را با خاک خوب پر کرد و دانه را کاشت. بعد با دقت آب داد و در آفتاب گذاشت. وقتی جوانه نزد، دانه را در گلدان بزرگ‌تری کاشت و خاک گلدان را عوض کرد. چند ماه بعد هم با مراقبت ادامه داد.

پرسش ۵ (درک و دریافت)با توجه به متن، جمله‌ها را به ترتیب رویدادها شماره‌گذاری کن.

پاسخ را ببین

ترتیب درست: ۱) همهٔ مردم چین به گل علاقه داشتند؛ ۲) امپراتور می‌خواست جانشین انتخاب کند؛ ۳) او دانه‌های مخصوص را به بچه‌ها داد؛ ۴) همهٔ بچه‌ها به جز پینگ با گلدان‌های زیبا در قصر جمع شدند؛ ۵) امپراتور شجاعت و راست‌گویی پینگ را تحسین کرد. پس شمارهٔ پنج جمله‌ای که کتاب چاپ کرده، از بالا به پایین ۳، ۵، ۲، ۴، ۱ است.

پرسش ۶ (درک و دریافت)اگر همین مسابقه امروز برگزار می‌شد و پینگ هر هفته عکس گلدان‌های پرگل بچه‌های دیگر را در تلویزیون و شبکه‌های اجتماعی می‌دید، به نظرت چه می‌کرد؟ چرا؟

پاسخ را ببین

جواب باز است. نمونه: شاید پینگ بیشتر نگران می‌شد و وسوسه می‌شد او هم دانهٔ دیگری بکارد، ولی چون او پسری درستکار بود، باز هم گلدان خالی را می‌برد. جواب تو می‌تواند فرق کند، فقط باید دلیلت از شخصیت پینگ در داستان بیاید.

بعد از دیدن پاسخ‌ها، داستان را به صورت چهار جمله خلاصه کن. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«جانشین» یعنی
۲هر واژه را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳هر واژه را به متضادش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴جای خالی را با واژهٔ درست پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

پینگ با حقیقت را به امپراتور گفت.

۵رویدادهای داستان را به ترتیب بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی
۶واژه‌ای را پیدا کن که یعنی «شرم».

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۷چرا امپراتور پینگ را انتخاب کرد؟
۸کدام واژه درست نوشته شده است؟
۹پیام داستان «گلدان خالی» کدام است؟

درک مطلب: جایزهٔ علوم

در مسابقهٔ علوم، همهٔ بچه‌ها یک دانهٔ لوبیا گرفتند تا در کلاس بکارند. میترا هر روز آب داد و مراقبت کرد، ولی دانه‌اش سبز نشد. دوستانش دانهٔ تازه کاشته بودند و گلدان‌هایشان سبز بود. معلم از میترا پرسید چرا گلدانش خالی است. میترا با ناراحتی راست را گفت. معلم لبخند زد و گفت دانهٔ او خراب بوده است و برای راست‌گویی‌اش به او نمره‌ای ویژه داد.

۱میترا چه کرد که معلم او را تحسین کرد؟
۲پیام این متن به کدام شخصیت درس شبیه است؟
۳واژه‌ای را پیدا کن که یعنی «راست‌گویی».

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهپینگ برنده شد چون بهترین گل را پرورش داد

پینگ گلی نداشت. او به خاطر راستی و شجاعتش برنده شد.

درستپینگ به خاطر راست‌گویی برنده شد

اشتباهامپراتور دانه‌های دیگر بچه‌ها را عوض کرد

همهٔ دانه‌های امپراتور پخته بودند. بچه‌ها خودشان دانه را عوض کرده بودند، نه امپراتور.

درستبچه‌ها دانه را عوض کردند

اشتباهاطمینان را «اتمینان» می‌نویسم

در این واژه حرف دوم «ط» است. «اتمینان» غلط است.

درستاطمینان

فراتر از کتابچرا دانهٔ پخته سبز نمی‌شود؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

داستان می‌گوید دانه‌ها پخته بودند و هرگز سبز نمی‌شدند. دلیلش این است که در درون هر دانه جنین زنده‌ای هست که با آب و گرما جوانه می‌زند؛ ولی گرمای زیاد، مثل پختن، آن جنین را می‌کشد. دانه‌ای که جنینش مرده باشد، هر قدر آب و خاک خوب بگیرد، رشد نمی‌کند. به این نوع داستان‌ها که پندی در آن‌ها هست «تمثیل» می‌گویند. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید. اگر خواستی، با کمک یک بزرگ‌تر چند دانهٔ لوبیا را در دو لیوان پنبهٔ مرطوب بگذار. قبل از این کار، دانه‌های یکی از دو لیوان را با کمک بزرگ‌تر چند دقیقه بجوشان و خنک کن. چند روز صبر کن و ببین کدام لیوان جوانه می‌زند.

ادامه در یادستان:چرا دوباره‌خواندن کار نمی‌کند (و به‌جایش چه کنیم)

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

بخش‌های دیگر فصل ۲: دانایی و هوشیاری

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون