فارسی پنجم دبستان · فصل ۱ · بخش ۲ از ۶

درس اوّل: تماشاخانه

صفحه‌های ۱۰ تا ۱۵ کتاب درسی

معنی ۱۷ واژهٔ درس اول تماشاخانه فارسی پنجم با هم‌معنی و متضاد، جواب تمرین‌های کتاب و تمرین بیشتر با پاسخ.

دربارهٔ درس و پیام#

درس اول یک متن نثر است دربارهٔ این‌که جهان مثل یک تماشاخانه است: هر چیزی که هر روز می‌بینیم، از کوه و گل و خار تا آب و علف، جایی برای دیدن زیبایی آفرینش است. نویسنده می‌گوید اگر کمی بایستیم و با دقت نگاه کنیم، هر پدیده یک «ایستگاه» می‌شود که در آن به آفریدگارش فکر می‌کنیم.

پیام درس: با نگاه دقیق و پرسش کردن، شگفتی‌های آفرینش را می‌بینیم و خدا را بهتر می‌شناسیم. چیزهای ساده، مثل علفی که از زمین سخت بیرون می‌آید، هم نشانهٔ آفرینش‌اند.

معنی بند به بند#

متن کتاب را اینجا نمی‌آوریم؛ فقط می‌گوییم هر بخش چه می‌گوید:

  • صفحهٔ ۱۰: جهان پر از دیدنی است. نویسنده می‌گوید ما از کنار بیشتر چیزهای شگفت بی‌توجه رد می‌شویم؛ اگر کمی مکث کنیم، هر کدام هم جای تماشا می‌شود و هم بهانه‌ای برای فکر کردن.
  • صفحهٔ ۱۰ و ۱۱: راه شناختن. راهی که پیشنهاد می‌کند سه قدم دارد: خوب نگاه کردن، فکر کردن دربارهٔ چگونگی آفرینش، و مقایسه. مثال‌هایش جفت‌هایی‌اند که با هم فرق دارند، مثل گل و خار یا بهار و زمستان.
  • صفحهٔ ۱۱: پرسیدن. دانشمندان همیشه «چرا» می‌پرسند و ما خیلی کارها را فقط از روی عادت انجام می‌دهیم. نمونه‌ای که برای فکر کردن می‌آورد آب است: چیزی که زندگی به آن بسته است و دربارهٔ خودش پرسش‌های زیادی می‌شود کرد.
  • صفحهٔ ۱۲: جهان مثل دفتر. جهان را به دفتری مانند می‌کند که خدا زیبایی‌ها را در آن نوشته و هنوز هم می‌نویسد. بعد از علف می‌گوید: گیاهی نرم و شکننده که با این حال از زمین سخت و سنگی راه باز می‌کند.
  • صفحهٔ ۱۲ و ۱۳: گوش دادن. درس با نوشتهٔ کوتاهی از نانسی سویتلند (ترجمهٔ حسین سیّدی) تمام می‌شود که ما را به سکوت و گوش دادن دعوت می‌کند: به آفریده‌هایی که صدایی ندارند ولی همیشه هستند، از جانوران کوچک و باران تا آسمان و شبنم. حرفش این است که برای دیدن آن‌ها فقط باید آرام شد و دقت کرد.

واژه‌ها#

برای فهمیدن درس، واژه‌های تازه را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
تماشاخانهجای تماشا و نمایش (تئاتر)؛ در درس یعنی جهانی که هر گوشه‌اش دیدنی استتماشاگه، تئاتر—تماشا، تماشاگر، تماشاچی«تماشا» + «خانه»؛ «ش» و «خ» را فراموش نکن.
سرشارپر و لبریز از چیزیلبریز، پرخالی——
شگفتیحالتی که از دیدن چیزی عجیب و تازه به آدم دست می‌دهد؛ خودِ آن چیز عجیبتعجب، حیرت—شگفت، شگفت‌انگیز، شگفت‌زدهبا «گ» نوشته می‌شود؛ با «شکفتن» (باز شدن گل) اشتباه نشود.
پدیدههر چیز یا رویدادی که در جهان پدید می‌آید و دیده می‌شود——پدید، پدیدار، پدیدآورنده—
لطیفنرم و ظریف و دل‌انگیزنرم، ظریفخشن، زمختلطف، لطافت—
تأمّلبا دقت و آرامی فکر کردن و نگاه کردنتفکر——با همزهٔ روی الف (تأ) نوشته می‌شود؛ «تامل» غلط است.
اندیشیدنفکر کردن دربارهٔ چیزیفکر کردن، تفکر کردن—اندیشه، اندیشمند—
ایستگاهجایی که برای مدتی در آن می‌ایستیم——ایستادن، ایستاده—
مطالعهخواندن یا با دقت نگاه کردن و بررسی کردن برای یادگیریبررسی—طلوع، اطلاع، مطلعبا «ط» نوشته می‌شود.
ویژگینشانه‌ای که چیزی را از دیگری جدا می‌کندخصوصیت—ویژهبا «ژ» نوشته می‌شود.
پرورشرشد دادن و تربیت کردنتربیت، رشد دادن—پروردن، پرورده، پروردگار—
گواراخوشایند و مناسب برای خوردن یا نوشیدنخوشگوارناگوارگوارشبا «گ» شروع می‌شود.
سنگلاخزمینی پر از سنگ و سخت——سنگ، سنگیبا «خ» تمام می‌شود؛ «لاخ» در آخر واژه یعنی جای پر از چیزی.
پژمردهگیاه یا گلی که خشک و بی‌جان و بی‌طراوت شده استپلاسیده، افسردهشاداب، تازهپژمردگیبا «ژ» نوشته می‌شود.
ساکتآرام و بی‌صداآرام، خاموشپرسروصداسکوتبا «س» نوشته می‌شود؛ از «سکوت» یادت می‌ماند.
حشرهجانور کوچکی با شش پا، مثل مورچه و زنبور——حشراتبا «ح» نوشته می‌شود.
نگاشتننوشتننوشتن—نگارش، نگارنده—

مترادف، متضاد و هم‌خانواده#

هم‌معنی: سرشار و لبریز؛ لطیف و نرم؛ مطالعه و بررسی؛ ساکت و آرام؛ نگاشتن و نوشتن؛ تأمل و فکر کردن.

متضاد: لطیف و خشن؛ شاداب و پژمرده؛ ساکت و پرسروصدا؛ گوارا و ناگوار؛ محکم و سست.

هم‌خانواده: «پدید، پدیدار، پدیده، پدیدآورنده»؛ «پرورش، پرورده، پروردگار»؛ «نگاشتن، نگارش، نگارنده»؛ «شگفت، شگفتی، شگفت‌زده»؛ «شناخت، شناختن، ناشناس».

نکتهٔ زبانی: متضاد (مخالف)#

وقتی معنی دو واژه درست روبه‌روی هم باشد، آن دو را متضاد (یا مخالف) هم می‌نامیم. مثل: سرد ↔ گرم، روز ↔ شب، پیر ↔ جوان، دور ↔ نزدیک.

چند نکته که کمک می‌کند اشتباه نکنی:

  1. متضاد با هم‌معنی فرق دارد. «بلند» و «دراز» تقریباً یک معنی دارند، اما «بلند» و «کوتاه» روبه‌روی هم‌اند.
  2. دو واژهٔ متضاد از یک نوع‌اند: اسم با اسم (گرما ↔ سرما)، صفت با صفت (زیبا ↔ زشت)، فعل با فعل (آمدن ↔ رفتن).
  3. همهٔ واژه‌ها متضاد ندارند؛ برای «کتاب» یا «مداد» متضاد پیدا نمی‌کنی.
  4. واژه‌ای که چند معنی دارد، ممکن است چند متضاد داشته باشد: «بلند» در «دیوار بلند» متضادش «کوتاه» است، ولی در «صدای بلند» متضادش «آهسته».
  5. گاهی با «نا» یا «بی» متضاد می‌سازیم: توانا ↔ ناتوان، آگاه ↔ ناآگاه، باادب ↔ بی‌ادب.

کلمات املایی#

  • تماشاخانه: «ش» و «خ» را درست بنویس؛ جایی برای «تماشا».
  • شگفتی: با «گ» است، نه «ک»؛ «شکفتن» یعنی باز شدن گل و چیز دیگری است.
  • تأمّل: با همزهٔ روی الف (تأ)؛ «تامل» بدون همزه غلط است.
  • مطالعه: با «ط» نوشته می‌شود.
  • ویژگی و پژمرده: هر دو «ژ» دارند.
  • ساکت: با «س» است؛ هم‌ریشهٔ «سکوت».
  • حشره: با «ح» (نه «ه»).
  • گوارا: با «گ» شروع می‌شود.

تمرین املا: از دوستت بخواه این جمله را بگوید و تو بنویس، بعد با همین صفحه مقایسه کن:

علف لطیف از دل سنگلاخ بیرون آمد و من با تأمّل این شگفتی را تماشا کردم.

نگارش و املای این درس#

تمرین‌های نوشتن همین درس در کتاب «نگارش» پنجم، درس اول، صفحه‌های ۸ تا ۱۱ است: جمله‌سازی با واژه‌های درس، ساختن واژه از حرف‌های درهم، نوشتن جفت‌های متضاد، پر کردن جای خالی با نشانه‌های ربط (اما، ولی، چون، زیرا، سپس، بعد)، نوشتن دو بند دربارهٔ یک تصویر و یک بند دربارهٔ یک صدا.

جواب تمرین‌های کتاب#

پرسش‌های کتاب صفحه به صفحه است. اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را باز کن.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۳

پرسش ۱ (درست و نادرست)آیا دقت در چیزهای جهان و فکر کردن دربارهٔ آن‌ها راه خوبی برای شناختنشان است؟

پاسخ را ببین

درست است. نویسنده می‌گوید اگر هر پدیده را با دقت ببینیم و بپرسیم چرا این‌طور است، آن را بهتر می‌شناسیم. دانشمندها هم همین کار را می‌کنند.

پرسش ۲ (درست و نادرست)آیا گیاهان و علف‌ها آن‌قدر نرم‌اند که هرگز از سنگلاخ سر بیرون نمی‌آورند؟

پاسخ را ببین

نادرست است. متن می‌گوید علف‌های نرم و شکننده با وجود نرمی‌شان از میان سنگ‌ها و زمین سخت سر درمی‌آورند و آن را می‌شکافند؛ همین شگفت‌انگیز است.

پرسش ۳ (درست و نادرست)آیا تاریکی شب، روشنایی روز و شبنم صبح، همه جزو آفریده‌های ساکت خدا شمرده شده‌اند؟

پاسخ را ببین

درست است. نویسنده می‌خواهد بگوید که حتی چیزهایی که صدا ندارند، مثل شب و روز و شبنم، نشانهٔ آفرینش‌اند و اگر ساکت شویم و دقت کنیم، آن‌ها را حس می‌کنیم.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۴

پرسش ۱ (درک مطلب)یکی از راه‌های شناختن جهان را بگو.

پاسخ را ببین

هر چیز را خوب تماشا کنیم، دربارهٔ آفرینش آن فکر کنیم و آن را با چیز دیگر مقایسه کنیم. مثلاً می‌توانیم روز را با شب یا باران را با آفتاب مقایسه کنیم؛ همچنین می‌توانیم پرسش کنیم و دنبال پاسخ بگردیم.

پرسش ۲ (درک مطلب)چرا نویسنده جهان را «تماشاخانهٔ شگفتی‌های آفرینش» می‌داند؟

پاسخ را ببین

چون هر چیزی که در جهان می‌بینیم، از کوه و گل تا آب و علف، دیدنی و زیبا است و نشان می‌دهد آفریدگارش چقدر هنرمند است؛ مثل تماشاخانه‌ای که هر گوشه‌اش چیزی برای دیدن دارد.

پرسش ۳ (درک مطلب)چرا هر پدیده «ایستگاهی برای اندیشیدن» نامیده شده است؟

پاسخ را ببین

ایستگاه جایی است که در آن می‌ایستیم. هر پدیده هم ما را وادار می‌کند لحظه‌ای بایستیم و بپرسیم این چیز چگونه ساخته شده و چه حکمتی دارد؛ پس جای فکر کردن است.

پرسش ۴ (درک مطلب)نویسنده نوشته جهان دفتری است که خدا در آن «نگاشته» و «می‌نگارد». چرا بعد از واژهٔ گذشته، واژهٔ حال هم آمده است؟

پاسخ را ببین

«نگاشته» یعنی نوشته است و به گذشته مربوط است؛ «می‌نگارد» یعنی همین الان هم می‌نویسد. نویسنده می‌خواهد بگوید آفرینش پایان نیافته و هنوز هم چیزهای تازه و زیبا پدید می‌آیند.

پرسش ۵ (درک مطلب)جای پرسش پنجم در کتاب خالی است تا خودت (یا معلم) از متن پرسشی بسازی. چه پرسشی می‌شود ساخت؟

پاسخ را ببین

این پرسش جواب ثابتی ندارد؛ کار تو ساختن یک پرسش خوب از متن است. نمونهٔ پرسش: نویسنده برای شناختن جهان کدام دو چیز را با هم مقایسه می‌کند؟ جواب: گل و خار، یا بهار و زمستان، یا کوه بلند و درهٔ ژرف. پرسش خوب جوابش در متن است و با «چرا» یا «چگونه» فکر را به کار می‌اندازد.

پرسش ۶ (واژه‌آموزی)ارتباط میان واژه‌هایی که در بالای صفحه با فلش به هم وصل شده‌اند چیست؟

پاسخ را ببین

هر دو واژه از نظر معنی روبه‌روی هم‌اند، مثل زشت و زیبا یا گل و خار؛ به این واژه‌ها «متضاد» می‌گوییم.

پرسش ۷ (واژه‌آموزی)سه ردیف ناتمام را با واژهٔ متضاد درست کامل کن: کوتاه، تاریک، گرما.

پاسخ را ببین

کوتاه ↔ بلند (یا دراز)؛ تاریک ↔ روشن؛ گرما ↔ سرما. هر جفت از یک نوع‌اند و معنی‌شان روبه‌روی هم است: «گرما» اسم است، پس متضادش هم اسم است («سرما»)، نه «سرد».

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۵

پرسش ۱ (تصویرخوانی و صندلی صمیمیت)چهار مرحلهٔ تصویرخوانی را برای عکس دریاچه با کوه انجام بده: دیدن، اندیشیدن، یافتن، گفتن.

پاسخ را ببین

دیدن: دریاچهٔ آرام، کوه‌های دور با قلهٔ برفی، درخت‌های سبز، ابر در آسمان و یک آهو کنار آب. اندیشیدن: این‌ها با هم چه رابطه‌ای دارند؟ آب و سبزه جای زندگی جانور است. یافتن: موضوع می‌تواند «زیبایی و آرامش طبیعت» باشد. گفتن: مثلاً بگو این منظره نشان می‌دهد هر بخش طبیعت به بخش دیگر وابسته است و باید از آن مراقبت کنیم. موضوع تو می‌تواند فرق کند؛ مهم این است که از جزئیات خود تصویر بیاید.

وقتی جواب‌ها را دیدی، درس را دوباره بخوان و ببین جواب‌هایت کجا فرق داشتند. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«سرشار» یعنی چه؟
۲هر واژه را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳هر واژه را به متضادش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴واژهٔ متضاد «روشن» را در جمله پیدا کن.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۵جای خالی را با واژهٔ درست پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

هر پدیده برای اندیشیدن یک است.

۶کدام واژه درست نوشته شده است؟
۷بخش‌های درس «تماشاخانه» را به همان ترتیبی که در درس آمده‌اند بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی
۸کدام دو واژه متضاد نیستند؟

درک مطلب: علف شکاف دیوار

مریم هر روز از کنار دیوار قدیمی مدرسه رد می‌شد. آن روز دید از یک شکاف باریک، علفی سبز و کوچک بیرون آمده است. ایستاد و با دقت نگاهش کرد. با خودش گفت: «این علف چقدر نرم است و چطور از جای سخت بیرون آمده؟» آن شب دربارهٔ آن فکر کرد و فردا از معلمش پرسید. معلم گفت ریشه‌ها آرام آرام جا باز می‌کنند. مریم فهمید اگر بایستد و بپرسد، چیزهای تازه می‌بیند.

۱مریم چه چیزی دید که او را متوجه کرد؟
۲مریم بعد از دیدن علف چه کرد؟
۳پیام این متن چیست؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهتأمل را «تامل» می‌نویسم و همزه را نمی‌گذارم

در این واژهٔ عربی، حرف بعد از «ت» همزه است و روی الف می‌نشیند. اگر ننویسی، شکل واژه ناقص می‌شود.

درستتأمّل

اشتباهشگفتی را «شکفتی» می‌نویسم

«شکفتن» یعنی باز شدن گل و «شگفتی» یعنی تعجب. حرف سوم «گ» است، نه «ک».

درستشگفتی

اشتباهبلند و دراز متضاد هم‌اند

هر دو یعنی چیزی که طول زیاد دارد، پس هم‌معنی‌اند. متضاد بلند، «کوتاه» است.

درستبلند ↔ کوتاه؛ بلند ~ دراز

فراتر از کتابوقتی جهان را «دفتر» می‌نامندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در درس آمده بود که جهان «دفتری» است که خدا در آن می‌نویسد. شاعران و نویسنده‌ها گاهی بدون «مانند» و «چون» چیزی را چیز دیگر می‌نامند. در کلاس‌های بالاتر یاد می‌گیری که به این کار «استعاره» می‌گویند و وقتی چیزی که جان ندارد مثل آدم حرف بزند یا بخندد، «تشخیص». این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید. آزمودنش آسان است: دفعهٔ بعد که متنی می‌خوانی، ببین نویسنده کجا چیزی را به چیز دیگر تشبیه کرده و کجا بی‌واسطه گفته «این است». هر جا بود، یک علامت بگذار. چند بار که این کار را بکنی، چشمت به زبان زیبا عادت می‌کند.

ادامه در یادستان:چرا دوباره‌خواندن کار نمی‌کند (و به‌جایش چه کنیم)

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

بخش‌های دیگر فصل ۱: آفرینش

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون