فارسی پنجم دبستان · فصل ۱ · بخش ۱ از ۶

ستایش: ای همه هستی ز تو پیدا شده

صفحه‌های ۸ تا ۹ کتاب درسی

معنی شعر ستایش: ای همه هستی ز تو پیدا شده بیت به بیت، معنی ۱۵ واژه، جواب تمرین‌های کتاب فارسی پنجم (بخش، فصل ۱) و تمرین بیشتر با پاسخ.

دربارهٔ درس و پیام#

«ستایش» یعنی ستودن: از خوبی و بزرگی کسی با احترام گفتن. این شعر دعایی است از نظامی گنجوی، شاعر بزرگ قرن ششم، از کتاب مخزن‌الاسرار. شاعر در آن با خدا حرف می‌زند: می‌گوید همهٔ چیزهای جهان از او پیدا شده‌اند، ما آدم‌ها ناتوانیم و فقط او می‌تواند کارمان را درست کند.

پیام درس: خدا آفریدگار و نیرو‌بخش همه‌چیز است و ما در سختی‌ها فقط به او پناه می‌بریم. همین شعر درِ فصل «آفرینش» را باز می‌کند.

این شعر پنج بیت دارد. هر بیت دو نیم‌خط دارد که به هر نیم‌خط مصراع می‌گویند. دو مصراعِ هر بیت در پایان هم‌صدا هستند: «پیدا شده» و «توانا شده»، «بیم» و «کریم»، «یاوریم» و «آوریم». پایان هر بیت را که بشناسی، حفظ کردن شعر آسان‌تر می‌شود.

شعر و معنی#

اول شعر را آرام و بدون صدا بخوان، بعد کنار هر بیت معنی‌اش را ببین. بیت‌ها درست همان‌طور آمده‌اند که در کتاب است (هر بیت در یک خط و دو مصراعش با «/» جدا شده) و معنی را با زبان ساده نوشته‌ایم، نه با زبان شعر.

شعر و معنی

نظامی، مخزن‌الاسرار
  1. ای همه هستی ز تو پیدا شده / خاکِ ضعیف از تو توانا شده

    یعنیای خدا، همهٔ چیزهای جهان از تو پدید آمده‌اند. خاکِ ناتوان (و آدمی که از خاک ساخته شده) از تو نیرو گرفته و توانا شده است.

  2. از پیِ توست این همه امّید و بیم / هم تو ببخشای و ببخش، ای کریم

    یعنیهمهٔ امید و ترسی که در دل داریم، به خاطر تو و به سوی توست. ای خدای بخشنده، هم تو گناه ما را ببخش (ببخشای: عفو کن) و هم تو به ما نعمت ببخش (عطا کن).

  3. چارهٔ ما ساز که بی‌یاوریم / گر تو برانی، به که روی آوریم؟

    یعنیکار ما را درست کن، چون ما یاوری نداریم. اگر تو ما را از خودت دور کنی، دیگر به چه کسی پناه ببریم؟

  4. جز درِ تو، قبله نخواهیم ساخت / گر نوازی تو، که خواهد نواخت؟

    یعنیجز درگاه تو، جای دیگری را مقصد خود نمی‌کنیم. اگر تو مهربانی نکنی، چه کسی مهربانی می‌کند؟

  5. یار شو، ای مونسِ غمخوارگان / چاره کن ای چارهٔ بیچارگان

    یعنیای همدمِ غمگینان، یاور ما باش. ای کسی که چارهٔ درمانده‌هایی، برای ما راهی باز کن.

واژه‌ها#

هر واژهٔ تازهٔ شعر را با معنی، هم‌معنی، متضاد و هم‌خانواده‌اش در جدول می‌بینی. هر ردیف نشانی ثابتی دارد و می‌شود مستقیم به آن رسید.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
ستایشستودن؛ با احترام از خوبی و بزرگی کسی گفتنثنا، تحسین—ستودن، ستوده، ستایشگربا «س» و «ت» نوشته می‌شود؛ با «ستودن» و «ستوده» هم‌خانواده است.
پیداآشکار و دیدنی؛ در شعر «پیدا شدن» یعنی پدید آمدن و به وجود آمدنآشکار، هویداپنهان——
ضعیفناتوان؛ کسی که نیرو و توان کمی داردناتوانتوانا، قویضعف، تضعیفبا «ض» نوشته می‌شود؛ یادت باشد «ضعف» هم با «ض» است.
تواناکسی که نیرو و توان انجام کار داردنیرومند، قدرتمندناتوان، ضعیفتوان، توانایی، توانستن—
امیدچشم داشتنِ خوبی در آیندهآرزوناامیدیامیدوار، ناامید، امیدواری—
بیمترس و نگرانی از چیزیترس، هراسامید——
کریمبخشنده و بزرگواربخشنده، بزرگوار—کرم، کرامت، اکرامبا «ک» شروع می‌شود و از «کرم» می‌آید.
چارهراه برطرف کردن یک سختی یا مشکلراه‌حل، تدبیر—چاره‌ساز، بیچاره، چاره‌جو—
یاورکسی که کمک می‌کندکمک‌کننده—یاری، یار، بی‌یاور—
برانی(از «راندن») از خود دور کنی و بیرون کنیدور کنیبپذیریراندن، رانده—
قبلهسویی که به آن روی می‌آوریم؛ در شعر یعنی جایی که به آن پناه می‌بریممقصد——با «ق» نوشته می‌شود، نه «غ».
نوازی(از «نواختن») مهربانی و نوازش کنیمهربانی کنی—نواختن، نوازش—
مونسکسی که با او احساس تنهایی نمی‌کنیم و دلمان آرام می‌گیردهمدم، دمساز—انس، انیس، مأنوسدر کتاب «مونس» آمده؛ شکل دیگرِ نوشتنش «مؤنس» است و هر دو درست است.
غمخوارکسی که برای غم دیگران دل می‌سوزاند و کمک می‌کنددلسوز—غم، غمگین، غمخواری—
بیچارهکسی که راه چاره‌ای ندارد؛ درماندهدرمانده—چاره، بیچارگیسرهم نوشته می‌شود (بیچاره، بیچارگان)؛ از واژه‌هایی است که «بی» در آن‌ها جدا نمی‌شود.

مترادف، متضاد و هم‌خانواده#

هم‌معنی (مترادف): پیدا و آشکار؛ ستایش و ثنا؛ بیم و ترس؛ یاور و کمک‌کننده؛ مونس و همدم؛ چاره و راه‌حل.

متضاد: ضعیف و توانا (هر دو در بیت دوم‌اند)؛ پیدا و پنهان؛ امید و ناامیدی؛ برانی و بپذیری.

هم‌خانواده: واژه‌هایی که از یک ریشه آمده‌اند و معنی‌شان به هم نزدیک است، مثل «توانا، توان، ناتوان، توانایی» یا «چاره، چاره‌ساز، بیچاره، چاره‌جو».

نکتهٔ زبانی: ساختن واژه با «بی»#

در شعر دو واژه می‌بینیم که با «بی» شروع می‌شوند: «بی‌یاور» و «بیچاره» (در بیت آخر به شکل «بیچارگان»). «بی» یعنی «بدون»؛ پس بی‌یاور کسی است که یاور ندارد و بیچاره کسی است که چاره‌ای برایش نمانده است.

با این راه می‌توانی واژه‌های تازه بسازی: بی‌آب (بدون آب)، بی‌صدا (بدون صدا)، بی‌پایان (بدون پایان)، بی‌خبر (بدون خبر). «بی» را معمولاً با نیم‌فاصله جدا می‌نویسیم (بی‌یاور، بی‌صدا)، ولی چند واژهٔ جاافتاده مثل «بیچاره» سرهم نوشته می‌شوند. هر وقت واژه‌ای با «بی» دیدی، «بدون» را جلویش بگذار و معنی‌اش را پیدا کن.

کلمات املایی#

  • ضعیف: با «ض» نوشته می‌شود؛ از «ضعف» می‌آید.
  • قبله: با «ق» است، نه «غ».
  • خواهیم: بعد از «خ»، یک «و» می‌آید که خوانده نمی‌شود؛ مثل «خواهر» و «خواستن».
  • مونس: در کتاب با «و» آمده؛ «مؤنس» هم درست است.
  • کریم: با «ک» شروع می‌شود و از «کرم» (بخشندگی) می‌آید.

تمرین املا: از کسی بخواه این جمله را بگوید و تو بنویس: «خدایا، ما ضعیف و بی‌یاور هستیم؛ تو کریمی و ما را رها نمی‌کنی.» بعد با درس مقایسه کن و واژه‌هایی که اشتباه نوشتی دوباره سه بار بنویس. اگر خواستی بیشتر تمرین کنی، چند سؤال املا در «تمرین بیشتر» همین درس هست.

جواب تمرین‌های کتاب#

صفحهٔ ۸ کتاب فقط خود شعر است و هیچ تمرینی ندارد. پرسش‌های زیر را خودمان ساخته‌ایم (کنار هر کدام نوشته‌ایم «پرسش ما»)، تا اگر معلم دربارهٔ این شعر پرسید، آماده باشی. اول جواب بده، بعد پاسخ را ببین.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

پرسش‌های ما دربارهٔ صفحهٔ ۸

پرسش ۱ (پرسش ما (صفحهٔ ۸ در کتاب تمرین ندارد))شاعر در شروع شعر دربارهٔ پیدایش جهان چه می‌گوید؟

پاسخ را ببین

می‌گوید همهٔ هستی از خدا پیدا شده است؛ یعنی هیچ‌چیز خودبه‌خود نیامده و سرچشمهٔ همه‌چیز خداست. همین حرف، پیام اصلی شعر و نقطهٔ شروع فصل «آفرینش» است.

پرسش ۲ (پرسش ما (صفحهٔ ۸ در کتاب تمرین ندارد))چرا شاعر از خدا می‌خواهد که چارهٔ آن‌ها را بسازد؟

پاسخ را ببین

چون خودش و دیگران را ناتوان و بی‌یاور می‌داند. وقتی آدم کاری از دستش برنمی‌آید، به کسی پناه می‌برد که هم توان دارد و هم مهربان است؛ شاعر این کس را خدا می‌داند.

پرسش ۳ (پرسش ما (صفحهٔ ۸ در کتاب تمرین ندارد))در بیت چهارم، «قبله» یعنی چه و شاعر قبلهٔ خودش را کجا می‌داند؟

پاسخ را ببین

قبله یعنی سویی که به آن روی می‌کنیم. شاعر می‌گوید جز درگاه خدا جای دیگری را پناه خود نمی‌کند؛ پس اینجا «قبله» یعنی همان جای پناه و امید، نه فقط جهت نماز.

پرسش ۴ (پرسش ما (صفحهٔ ۸ در کتاب تمرین ندارد))دو واژهٔ هم‌خانوادهٔ «چاره» بنویس.

پاسخ را ببین

«بیچاره» (در بیت آخر به شکل «بیچارگان» آمده) و «چاره‌ساز». هر دو «چاره» را در خود دارند: بیچاره کسی است که چاره ندارد و چاره‌ساز کسی است که برای مشکل راه پیدا می‌کند. «چاره‌جو» هم درست است.

بعد از دیدن پاسخ‌ها، شعر را یک بار دیگر بخوان و ببین با معنی‌ها هماهنگ شد یا نه. بعد سراغ «تمرین بیشتر» برو.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«ستایش» در این درس یعنی چه؟
۲هر واژه را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳کدام واژه با «ضعیف» متضاد است؟
۴جای خالی را با واژهٔ درست پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

کسی که یاور ندارد، است.

۵واژهٔ هم‌معنی «ترس» را در جمله پیدا کن.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۶فکرهای شعر را به ترتیب بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۷کدام واژه درست نوشته شده است؟
۸پیام اصلی این شعر کدام است؟

درک مطلب: گم شدن در بازار

سینا در بازار شلوغ شهر راهش را گم کرد. دلش تند می‌زد و هیچ آشنایی دور و برش نبود. اول ترسید، بعد نفس عمیقی کشید و به مغازه‌داری مهربان نزدیک شد. مغازه‌دار لبخند زد و گفت نگران نباش و همین‌جا بنشین. او به مادر سینا تلفن زد و کمی بعد مادر از راه رسید. سینا فهمید وقتی آدم راه چاره‌ای ندارد، باید به کسی پناه ببرد که هم توان دارد و هم مهربان است.

۱سینا چه کار کرد وقتی ترسید؟
۲پیام این متن به کدام بیت شعر نزدیک‌تر است؟
۳«بیچاره» در این متن برای چه کسی درست است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهضعیف را «زعیف» می‌نویسم

حرف دوم این واژه «ع» و حرف اول «ض» است. «ض» و «ز» هم‌صدا نیستند و اگر به «ضعف» فکر کنی، «ض» را فراموش نمی‌کنی.

درستضعیف

اشتباهخواهیم را «خاهیم» می‌نویسم

بعد از «خ» یک «و» هست که خوانده نمی‌شود، ولی نوشته می‌شود؛ مثل «خواهر» و «خواستن».

درستخواهیم

اشتباه«قبله» همیشه فقط یعنی جهت نماز

قبله در اصل یعنی سویی که به آن روی می‌کنیم. در این شعر شاعر آن را برای جای پناه و امید به کار برده است.

درستدر شعر، قبله یعنی جایی که به آن پناه می‌بریم

فراتر از کتابنظامی و «پنج گنج»برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

نظامی گنجوی پنج کتاب شعر بلند نوشت که به آن‌ها «پنج گنج» یا «خمسه» می‌گویند: «مخزن‌الاسرار»، «خسرو و شیرین»، «لیلی و مجنون»، «هفت‌پیکر» و «اسکندرنامه». ستایش این درس از بخش آغازین نخستین آن‌ها، «مخزن‌الاسرار»، است. در کتاب‌های قدیمی، شاعران معمولاً کتاب را با ستایش خدا شروع می‌کردند، مثل وقتی که ما با «بسم‌الله» آغاز می‌کنیم. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید. اگر کنجکاو شدی، دفعهٔ بعد که یک شعر قدیمی دیدی، نگاه کن چند بیت اولش دربارهٔ ستایش خداست و چند بیت بعدی سراغ ماجرا می‌رود. همین الگو را در بسیاری از کتاب‌های بزرگ ادبیات فارسی می‌بینی.

ادامه در یادستان:چرا دوباره‌خواندن کار نمی‌کند (و به‌جایش چه کنیم)

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

پرسش‌های رایج دربارهٔ این بخش

معنی شعر «ستایش» (ای همه هستی ز تو پیدا شده) چیست؟

شاعر می‌گوید همهٔ جهان از خدا پیدا شده، ما ناتوانیم و در سختی به او پناه می‌بریم و از او یاری می‌خواهیم. معنی هر بیت در درس «ستایش» همین‌جا آمده است.

بخش‌های دیگر فصل ۱: آفرینش

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون