فارسی پنجم دبستان · فصل ۱ · بخش ۵ از ۶

بخوان و بیندیش: راز گل سرخ

صفحه‌های ۲۱ تا ۲۳ کتاب درسی

معنی ۱۶ واژهٔ بخوان و بیندیش راز گل سرخ فارسی پنجم با هم‌معنی و متضاد، جواب تمرین‌های کتاب و تمرین بیشتر با پاسخ.

دربارهٔ درس و پیام#

«راز گل سرخ» یک داستان کوتاه از مهدی مراد‌حاصل است، از مجموعهٔ «زیباترین قصه‌ها». شخصیت‌های داستان گیاه‌ها، پروانه و حتی خورشید و زمین‌اند و همه حرف می‌زنند. داستان دربارهٔ پروانه‌ای زیبا است که از خودش مغرور شده بود و یک روز می‌فهمد زیبایی را خدا به او و به گل سرخ داده است.

پیام درس: زیبایی و توانایی‌های ما هدیه‌اند و پشت هر کدامشان چند «دست» پنهان کار کرده‌اند. پس باید از دیگران و از آفریدگار سپاسگزار باشیم و به خودمان نبالیم.

چون این داستان متن آزاد نیست، آن را کلمه به کلمه نمی‌آوریم؛ داستان را به زبان خودمان تعریف می‌کنیم و واژه‌هایش را توضیح می‌دهیم.

معنی بند به بند (داستان به زبان ما)#

  1. شروع (صفحهٔ ۲۱): پروانه‌ای که زیباترین بال‌های دشت را دارد، هر روز خودش را در آب برکه تماشا می‌کند و برای دیده شدن پرواز می‌کند. دیگران اول تعریفش را می‌کنند، ولی خودنمایی او کم‌کم آزارشان می‌دهد.
  2. گره داستان: پروانه‌های دیگر از برکه کمک می‌خواهند. فردا نسیم سطح آب را موج‌دار می‌کند و پروانه دیگر تصویرش را نمی‌بیند؛ دیگران هم به جای دور او جمع شدن، از او فاصله می‌گیرند.
  3. گل سرخ: پروانهٔ دلگیر روی یک گل سرخ می‌نشیند و این بار خودش از زیبایی دیگری تعریف می‌کند. گل سرخ تعریف را برای خودش نمی‌خواهد و او را به گلبرگ‌هایش حواله می‌دهد.
  4. زنجیرهٔ سپاس (صفحهٔ ۲۲): هر کس تشکر را به نفر بعدی می‌سپارد و کار او را می‌گوید: گلبرگ‌ها به برگ‌ها (که از نور غذا می‌سازند)، برگ‌ها به ساقه (که آب و مواد را بالا می‌برد)، ساقه به ریشه، ریشه به زمین، و زمین به خورشید (که با گرمایش باران را ممکن می‌کند).
  5. پایان: خورشید هم تشکر را نمی‌پذیرد و می‌گوید باید از خدا سپاسگزار بود که کار هر کدام را با نظم معین کرده است. پروانه می‌فهمد زیبایی خودش هم بخشیده شده، نه ساختهٔ خودش؛ و از آن به بعد دیگر کسی خودنمایی او را نمی‌بیند.

واژه‌ها#

واژه‌های تازهٔ داستان را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
تحسینکسی را به خاطر کاری یا زیبایی‌اش ستودن و آفرین گفتنستایش، آفرین—حُسن، احسانبا «ح» و «س» نوشته می‌شود.
حسرتناراحتی از نداشتن چیزی که دیگری دارد یا از دست دادن آنافسوس، دریغ——هم «ح» دارد و هم «س».
برکهآبگیر کوچک که معمولاً از باران یا چشمه پر می‌شودآبگیر———
غرورخود را از دیگران بهتر و بزرگ‌تر دانستنتکبر، خودپسندیفروتنی، تواضعمغروربا «غ» نوشته می‌شود.
خودبینیفقط خود را دیدن و دیگران را کوچک شمردنخودپسندی، خودبزرگ‌بینیفروتنیخودبین، خودپسند«خود» و «بینی» سرهم نوشته می‌شوند.
فروتنیخود را بزرگ‌تر از دیگران ندانستنتواضع، افتادگیغرور، تکبرفروتن—
شبنمقطره‌های ریز آب که صبح زود روی گیاه‌ها می‌نشیند————
گلبرگهر یک از پوسته‌های رنگی یک گل——گل، برگ—
ساقهبخش باریک و بلند گیاه که برگ و گل را نگه می‌دارد———با «ق» نوشته می‌شود.
ریشهبخش زیرِ خاکِ گیاه که آب و غذا را جذب می‌کندبُن—ریشه‌دار، ریشه‌کن—
سپاسگزارکسی که قدر خوبی دیگران را می‌داند و تشکر می‌کندشکرگزار، قدردانناسپاسسپاس، سپاسگزاریبا «س»، «پ» و «گ» نوشته می‌شود.
خالقآفریننده؛ در درس یعنی خداآفریدگار، آفریننده—خلق، مخلوق، خلقتبا «خ» و «ق» نوشته می‌شود.
ملایمآرام و نرم و نه تندآرام، نرمتند، شدیدملایمت—
وظیفهکاری که بر عهدهٔ کسی است و باید انجام دهدمسئولیت، کار—وظایف، موظفبا «ظ» نوشته می‌شود.
نظمترتیب درست و بی‌آشفتگیترتیببی‌نظمی، آشفتگیمنظم، تنظیم، ناظمبا «ظ» نوشته می‌شود.
مشخصمعلوم و معینمعلوم، معیننامعلومشخص، تشخیص، اشخاصبا «ش»، «خ» و «ص» نوشته می‌شود.

مترادف، متضاد و هم‌خانواده#

هم‌معنی: تحسین و ستایش؛ حسرت و افسوس؛ غرور و تکبر؛ خودبینی و خودپسندی؛ سپاسگزار و شکرگزار؛ خالق و آفریدگار؛ ملایم و نرم؛ وظیفه و کار؛ مشخص و معلوم.

متضاد: غرور و فروتنی؛ سپاسگزار و ناسپاس؛ ملایم و تند؛ نظم و بی‌نظمی؛ مشخص و نامعلوم.

هم‌خانواده: «خلق، خالق، مخلوق، خلقت»؛ «شخص، مشخص، تشخیص»؛ «نظم، منظم، تنظیم»؛ «وظیفه، وظایف، موظف»؛ «حُسن، تحسین، احسان».

نکتهٔ زبانی: شخصیت‌ها و ترتیب رویدادها#

در هر داستان باید بدانیم چه کسانی در آن هستند (شخصیت‌ها)، کجا و کی اتفاق می‌افتد، و چه چیزی بعد از چه چیزی می‌آید. در «راز گل سرخ» شخصیت‌ها:

شخصیت کارش در داستان
پروانهٔ مغرور قهرمان؛ در آخر درس می‌گیرد
پروانه‌های دیگر شکایت می‌کنند و او را تنها می‌گذارند
گل سرخ و گلبرگ‌ها سپاس را به برگ‌ها می‌رسانند
برگ‌ها، ساقه، ریشه هر کدام کاری برای گل می‌کنند
زمین و خورشید آخرین حلقه‌های زنجیر پیش از خدا

برای نوشتن خلاصه، اول شخصیت‌ها را بنویس، بعد رویدادها را به ترتیب و در آخر نتیجه را. هر وقت گیر کردی، از خودت بپرس: «اول چه شد؟ بعد چه شد؟ آخرش چه شد؟»

کلمات املایی#

  • تحسین: با «ح» و «س».
  • حسرت: هم «ح» دارد هم «س».
  • غرور: با «غ» شروع می‌شود، نه «ق».
  • خودبینی: «خود» و «بینی» سرهم نوشته می‌شوند.
  • ساقه: با «ق» نوشته می‌شود.
  • سپاسگزار: با «س» و «پ» و «گ».
  • خالق: با «خ» و «ق».
  • وظیفه و نظم: هر دو «ظ» دارند.
  • مشخص: با «ش» و «خ» و «ص».

تمرین املا: «پروانهٔ مغرور وظیفهٔ خالق را فهمید» را از یک نفر بخواه بگوید و تو بنویس.

نگارش و املای این درس#

این داستان در کتاب «نگارش» پنجم هم می‌آید: در درس یازدهم، صفحهٔ ۶۰، باید همین داستان را دوباره بخوانی، خلاصه‌اش را بنویسی و نام تازه‌ای برایش انتخاب کنی. پس چهار پرسش «شخصیت، زمان، مکان و رویداد» را برای هر داستان از همین حالا تمرین کن.

جواب تمرین‌های کتاب#

پرسش‌های «درک و دریافت» صفحهٔ ۲۳ را می‌بینی. اول خودت فکر کن، بعد پاسخ را باز کن.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۲۳

پرسش ۱ (درک و دریافت)پروانهٔ داستان چه ویژگی‌هایی داشت؟ آیا کارش را می‌پسندی؟ چرا؟

پاسخ را ببین

پروانه بال‌های زیبا و رنگارنگ داشت، ولی مغرور و خودبین بود: هر روز خودش را در آب تماشا می‌کرد و فقط برای دیده شدن و تعریف شنیدن پرواز می‌کرد. بیشتر بچه‌ها کار او را نمی‌پسندند، چون به‌جای قدردانی از زیبایی‌ای که به او داده شده بود، فقط به آن می‌نازید و خودنمایی می‌کرد؛ برای همین دیگران از او دور شدند. نظر تو می‌تواند فرق کند، ولی دلیلش را از داستان بیاور.

پرسش ۲ (درک و دریافت)به نظر تو چرا پروانه دیگر خودش را در برکه تماشا نکرد و بال‌هایش را به رخ نکشید؟

پاسخ را ببین

چون فهمید زیبایی بال‌هایش هدیه‌ای از طرف خدا است و خودش آن را نساخته. وقتی پی برد پشت هر زیبایی کار چند چیز و در نهایت خالق است، غرورش از میان رفت و دیگر لازم نمی‌دید به رخ دیگران بکشد.

پرسش ۳ (درک و دریافت)چه چیزهایی باعث زیبایی و شادابی گل سرخ بودند؟ به ترتیب بگو.

پاسخ را ببین

ترتیبی که داستان می‌گوید: گلبرگ‌ها (رنگ و بو)، برگ‌ها (که از نور خورشید غذا می‌سازند)، ساقه (که آب و مواد را به بالا می‌رساند)، ریشه (که آن‌ها را از خاک می‌گیرد)، زمین (که غذا می‌دهد) و خورشید (که با گرما و نور، باران و رشد را ممکن می‌کند). بالاتر از همه خالق است.

پرسش ۴ (درک و دریافت)چه شخصیت‌هایی در داستان حضور داشتند و صحبت کردند؟

پاسخ را ببین

پروانهٔ مغرور، پروانه‌های دیگر (که با برکه حرف زدند)، گل سرخ، گلبرگ‌ها، برگ‌ها، ساقه، ریشه، زمین و خورشید. برکه و نسیم هم در داستان کاری می‌کنند (برکه می‌پذیرد و نسیم آب را موج‌دار می‌کند)، ولی حرفی از آن‌ها نمی‌شنویم.

بعد از دیدن جواب‌ها، داستان را یک بار برای خودت تعریف کن. بعد سراغ «تمرین بیشتر» برو.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«غرور» یعنی چه؟
۲هر واژه را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳هر واژه را به متضادش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴زنجیرهٔ سپاس گل سرخ را به ترتیب بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی
  6. ۶خالی
  7. ۷خالی
۵پروانه در پایان داستان چه چیزی فهمید؟
۶جای خالی را با واژهٔ درست پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

ریشه آب و غذا را از می‌گیرد.

۷کدام واژه هم‌معنی «سپاسگزار» است؟

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۸کدام واژه درست نوشته شده است؟
۹کدام دو واژه هم‌خانواده‌اند؟

درک مطلب: نقاشی نیلوفر

نیلوفر نقاشی قشنگی کشید و آن را به دوستانش نشان داد. همه آفرین گفتند و او کمی مغرور شد و گفت من بهترین نقاش کلاسم. معلم لبخند زد و پرسید: «رنگ‌ها را چه کسی خرید؟ کاغذ را چه کسی ساخت؟» نیلوفر مکثی کرد. گفت مادرم رنگ را خرید و کارخانه کاغذ را ساخت. معلم گفت دست و ذوق تو هم هدیه است. نیلوفر خجالت کشید و از مادرش تشکر کرد.

۱نیلوفر چرا خجالت کشید؟
۲پیام این متن به کدام داستان شبیه است؟
۳واژه‌ای را پیدا کن که یعنی «کسی که به خودش می‌نازد».

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهغرور را «قرور» می‌نویسم

حرف اول «غ» است. «ق» واژه‌های دیگری مثل قرمز و قلب دارند، نه این واژه.

درستغرور

اشتباهساقه را «ساغه» می‌نویسم

این واژه با «ق» نوشته می‌شود. «غ» در آن جایی ندارد.

درستساقه

اشتباهدر خلاصه، هر چیزی را که یادم است می‌نویسم

خلاصه باید فقط شخصیت‌های اصلی، رویدادهای مهم به ترتیب و نتیجه را بگوید؛ نوشتن جزئیات اضافه آن را طولانی می‌کند.

درستشخصیت‌ها، رویدادهای اصلی به ترتیب، نتیجه

فراتر از کتابچرا داستان‌ها حرف می‌زنند؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در این داستان، گل و ریشه و زمین و حتی خورشید حرف می‌زنند. در ادبیات به داستانی که چیزهای بی‌جان یا جانوران در آن مثل آدم‌ها رفتار می‌کنند، «تمثیل» یا «قصهٔ نمادین» می‌گویند و به این کار «تشخیص». در داستان‌های قدیمی فارسی، مثل کلیله و دمنه، شیر و شغال و کلاغ هم همین‌طور حرف می‌زنند تا درس‌های زندگی را ساده‌تر برسانند. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید. اگر خواستی، خودت یک داستان کوتاه بنویس که در آن یک مداد یا یک کفش حرف بزند و بگوید «من هم به کمک دیگران ساخته شده‌ام». این‌طور می‌فهمی داستان‌نویس چطور پیام را در یک قصه پنهان می‌کند.

ادامه در یادستان:چرا دوباره‌خواندن کار نمی‌کند (و به‌جایش چه کنیم)

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

بخش‌های دیگر فصل ۱: آفرینش

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون