دربارهٔ درس و پیام#
«راز گل سرخ» یک داستان کوتاه از مهدی مرادحاصل است، از مجموعهٔ «زیباترین قصهها». شخصیتهای داستان گیاهها، پروانه و حتی خورشید و زمیناند و همه حرف میزنند. داستان دربارهٔ پروانهای زیبا است که از خودش مغرور شده بود و یک روز میفهمد زیبایی را خدا به او و به گل سرخ داده است.
پیام درس: زیبایی و تواناییهای ما هدیهاند و پشت هر کدامشان چند «دست» پنهان کار کردهاند. پس باید از دیگران و از آفریدگار سپاسگزار باشیم و به خودمان نبالیم.
چون این داستان متن آزاد نیست، آن را کلمه به کلمه نمیآوریم؛ داستان را به زبان خودمان تعریف میکنیم و واژههایش را توضیح میدهیم.
معنی بند به بند (داستان به زبان ما)#
- شروع (صفحهٔ ۲۱): پروانهای که زیباترین بالهای دشت را دارد، هر روز خودش را در آب برکه تماشا میکند و برای دیده شدن پرواز میکند. دیگران اول تعریفش را میکنند، ولی خودنمایی او کمکم آزارشان میدهد.
- گره داستان: پروانههای دیگر از برکه کمک میخواهند. فردا نسیم سطح آب را موجدار میکند و پروانه دیگر تصویرش را نمیبیند؛ دیگران هم به جای دور او جمع شدن، از او فاصله میگیرند.
- گل سرخ: پروانهٔ دلگیر روی یک گل سرخ مینشیند و این بار خودش از زیبایی دیگری تعریف میکند. گل سرخ تعریف را برای خودش نمیخواهد و او را به گلبرگهایش حواله میدهد.
- زنجیرهٔ سپاس (صفحهٔ ۲۲): هر کس تشکر را به نفر بعدی میسپارد و کار او را میگوید: گلبرگها به برگها (که از نور غذا میسازند)، برگها به ساقه (که آب و مواد را بالا میبرد)، ساقه به ریشه، ریشه به زمین، و زمین به خورشید (که با گرمایش باران را ممکن میکند).
- پایان: خورشید هم تشکر را نمیپذیرد و میگوید باید از خدا سپاسگزار بود که کار هر کدام را با نظم معین کرده است. پروانه میفهمد زیبایی خودش هم بخشیده شده، نه ساختهٔ خودش؛ و از آن به بعد دیگر کسی خودنمایی او را نمیبیند.
واژهها#
واژههای تازهٔ داستان را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.
واژهها و معنیشان
| واژه | معنی | هممعنی | متضاد | همخانواده | املا |
|---|---|---|---|---|---|
| تحسین | کسی را به خاطر کاری یا زیباییاش ستودن و آفرین گفتن | ستایش، آفرین | — | حُسن، احسان | با «ح» و «س» نوشته میشود. |
| حسرت | ناراحتی از نداشتن چیزی که دیگری دارد یا از دست دادن آن | افسوس، دریغ | — | — | هم «ح» دارد و هم «س». |
| برکه | آبگیر کوچک که معمولاً از باران یا چشمه پر میشود | آبگیر | — | — | — |
| غرور | خود را از دیگران بهتر و بزرگتر دانستن | تکبر، خودپسندی | فروتنی، تواضع | مغرور | با «غ» نوشته میشود. |
| خودبینی | فقط خود را دیدن و دیگران را کوچک شمردن | خودپسندی، خودبزرگبینی | فروتنی | خودبین، خودپسند | «خود» و «بینی» سرهم نوشته میشوند. |
| فروتنی | خود را بزرگتر از دیگران ندانستن | تواضع، افتادگی | غرور، تکبر | فروتن | — |
| شبنم | قطرههای ریز آب که صبح زود روی گیاهها مینشیند | — | — | — | — |
| گلبرگ | هر یک از پوستههای رنگی یک گل | — | — | گل، برگ | — |
| ساقه | بخش باریک و بلند گیاه که برگ و گل را نگه میدارد | — | — | — | با «ق» نوشته میشود. |
| ریشه | بخش زیرِ خاکِ گیاه که آب و غذا را جذب میکند | بُن | — | ریشهدار، ریشهکن | — |
| سپاسگزار | کسی که قدر خوبی دیگران را میداند و تشکر میکند | شکرگزار، قدردان | ناسپاس | سپاس، سپاسگزاری | با «س»، «پ» و «گ» نوشته میشود. |
| خالق | آفریننده؛ در درس یعنی خدا | آفریدگار، آفریننده | — | خلق، مخلوق، خلقت | با «خ» و «ق» نوشته میشود. |
| ملایم | آرام و نرم و نه تند | آرام، نرم | تند، شدید | ملایمت | — |
| وظیفه | کاری که بر عهدهٔ کسی است و باید انجام دهد | مسئولیت، کار | — | وظایف، موظف | با «ظ» نوشته میشود. |
| نظم | ترتیب درست و بیآشفتگی | ترتیب | بینظمی، آشفتگی | منظم، تنظیم، ناظم | با «ظ» نوشته میشود. |
| مشخص | معلوم و معین | معلوم، معین | نامعلوم | شخص، تشخیص، اشخاص | با «ش»، «خ» و «ص» نوشته میشود. |
مترادف، متضاد و همخانواده#
هممعنی: تحسین و ستایش؛ حسرت و افسوس؛ غرور و تکبر؛ خودبینی و خودپسندی؛ سپاسگزار و شکرگزار؛ خالق و آفریدگار؛ ملایم و نرم؛ وظیفه و کار؛ مشخص و معلوم.
متضاد: غرور و فروتنی؛ سپاسگزار و ناسپاس؛ ملایم و تند؛ نظم و بینظمی؛ مشخص و نامعلوم.
همخانواده: «خلق، خالق، مخلوق، خلقت»؛ «شخص، مشخص، تشخیص»؛ «نظم، منظم، تنظیم»؛ «وظیفه، وظایف، موظف»؛ «حُسن، تحسین، احسان».
نکتهٔ زبانی: شخصیتها و ترتیب رویدادها#
در هر داستان باید بدانیم چه کسانی در آن هستند (شخصیتها)، کجا و کی اتفاق میافتد، و چه چیزی بعد از چه چیزی میآید. در «راز گل سرخ» شخصیتها:
| شخصیت | کارش در داستان |
|---|---|
| پروانهٔ مغرور | قهرمان؛ در آخر درس میگیرد |
| پروانههای دیگر | شکایت میکنند و او را تنها میگذارند |
| گل سرخ و گلبرگها | سپاس را به برگها میرسانند |
| برگها، ساقه، ریشه | هر کدام کاری برای گل میکنند |
| زمین و خورشید | آخرین حلقههای زنجیر پیش از خدا |
برای نوشتن خلاصه، اول شخصیتها را بنویس، بعد رویدادها را به ترتیب و در آخر نتیجه را. هر وقت گیر کردی، از خودت بپرس: «اول چه شد؟ بعد چه شد؟ آخرش چه شد؟»
کلمات املایی#
- تحسین: با «ح» و «س».
- حسرت: هم «ح» دارد هم «س».
- غرور: با «غ» شروع میشود، نه «ق».
- خودبینی: «خود» و «بینی» سرهم نوشته میشوند.
- ساقه: با «ق» نوشته میشود.
- سپاسگزار: با «س» و «پ» و «گ».
- خالق: با «خ» و «ق».
- وظیفه و نظم: هر دو «ظ» دارند.
- مشخص: با «ش» و «خ» و «ص».
تمرین املا: «پروانهٔ مغرور وظیفهٔ خالق را فهمید» را از یک نفر بخواه بگوید و تو بنویس.
نگارش و املای این درس#
این داستان در کتاب «نگارش» پنجم هم میآید: در درس یازدهم، صفحهٔ ۶۰، باید همین داستان را دوباره بخوانی، خلاصهاش را بنویسی و نام تازهای برایش انتخاب کنی. پس چهار پرسش «شخصیت، زمان، مکان و رویداد» را برای هر داستان از همین حالا تمرین کن.
جواب تمرینهای کتاب#
پرسشهای «درک و دریافت» صفحهٔ ۲۳ را میبینی. اول خودت فکر کن، بعد پاسخ را باز کن.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۲۳
پرسش ۱ (درک و دریافت)پروانهٔ داستان چه ویژگیهایی داشت؟ آیا کارش را میپسندی؟ چرا؟
پاسخ را ببین
پروانه بالهای زیبا و رنگارنگ داشت، ولی مغرور و خودبین بود: هر روز خودش را در آب تماشا میکرد و فقط برای دیده شدن و تعریف شنیدن پرواز میکرد. بیشتر بچهها کار او را نمیپسندند، چون بهجای قدردانی از زیباییای که به او داده شده بود، فقط به آن مینازید و خودنمایی میکرد؛ برای همین دیگران از او دور شدند. نظر تو میتواند فرق کند، ولی دلیلش را از داستان بیاور.
پرسش ۲ (درک و دریافت)به نظر تو چرا پروانه دیگر خودش را در برکه تماشا نکرد و بالهایش را به رخ نکشید؟
پاسخ را ببین
چون فهمید زیبایی بالهایش هدیهای از طرف خدا است و خودش آن را نساخته. وقتی پی برد پشت هر زیبایی کار چند چیز و در نهایت خالق است، غرورش از میان رفت و دیگر لازم نمیدید به رخ دیگران بکشد.
پرسش ۳ (درک و دریافت)چه چیزهایی باعث زیبایی و شادابی گل سرخ بودند؟ به ترتیب بگو.
پاسخ را ببین
ترتیبی که داستان میگوید: گلبرگها (رنگ و بو)، برگها (که از نور خورشید غذا میسازند)، ساقه (که آب و مواد را به بالا میرساند)، ریشه (که آنها را از خاک میگیرد)، زمین (که غذا میدهد) و خورشید (که با گرما و نور، باران و رشد را ممکن میکند). بالاتر از همه خالق است.
پرسش ۴ (درک و دریافت)چه شخصیتهایی در داستان حضور داشتند و صحبت کردند؟
پاسخ را ببین
پروانهٔ مغرور، پروانههای دیگر (که با برکه حرف زدند)، گل سرخ، گلبرگها، برگها، ساقه، ریشه، زمین و خورشید. برکه و نسیم هم در داستان کاری میکنند (برکه میپذیرد و نسیم آب را موجدار میکند)، ولی حرفی از آنها نمیشنویم.
بعد از دیدن جوابها، داستان را یک بار برای خودت تعریف کن. بعد سراغ «تمرین بیشتر» برو.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
درک مطلب: نقاشی نیلوفر
نیلوفر نقاشی قشنگی کشید و آن را به دوستانش نشان داد. همه آفرین گفتند و او کمی مغرور شد و گفت من بهترین نقاش کلاسم. معلم لبخند زد و پرسید: «رنگها را چه کسی خرید؟ کاغذ را چه کسی ساخت؟» نیلوفر مکثی کرد. گفت مادرم رنگ را خرید و کارخانه کاغذ را ساخت. معلم گفت دست و ذوق تو هم هدیه است. نیلوفر خجالت کشید و از مادرش تشکر کرد.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهغرور را «قرور» مینویسم
حرف اول «غ» است. «ق» واژههای دیگری مثل قرمز و قلب دارند، نه این واژه.
درستغرور
اشتباهساقه را «ساغه» مینویسم
این واژه با «ق» نوشته میشود. «غ» در آن جایی ندارد.
درستساقه
اشتباهدر خلاصه، هر چیزی را که یادم است مینویسم
خلاصه باید فقط شخصیتهای اصلی، رویدادهای مهم به ترتیب و نتیجه را بگوید؛ نوشتن جزئیات اضافه آن را طولانی میکند.
درستشخصیتها، رویدادهای اصلی به ترتیب، نتیجه
فراتر از کتابچرا داستانها حرف میزنند؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
در این داستان، گل و ریشه و زمین و حتی خورشید حرف میزنند. در ادبیات به داستانی که چیزهای بیجان یا جانوران در آن مثل آدمها رفتار میکنند، «تمثیل» یا «قصهٔ نمادین» میگویند و به این کار «تشخیص». در داستانهای قدیمی فارسی، مثل کلیله و دمنه، شیر و شغال و کلاغ هم همینطور حرف میزنند تا درسهای زندگی را سادهتر برسانند. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمیآید. اگر خواستی، خودت یک داستان کوتاه بنویس که در آن یک مداد یا یک کفش حرف بزند و بگوید «من هم به کمک دیگران ساخته شدهام». اینطور میفهمی داستاننویس چطور پیام را در یک قصه پنهان میکند.
ادامه در یادستان:چرا دوبارهخواندن کار نمیکند (و بهجایش چه کنیم)
بعد از این بخش
- آزمون فصل ۱: آزمون فصل ۱ (۱۴ سؤال، ۲۰ دقیقه)
- جزوهٔ یکصفحهای فصل ۱ برای چاپ و مرور
- آزمون نوبت اول
- آزمون نوبت دوم
- آزمون جامع پایان سال
- هر صفحهٔ فارسی پنجم دبستان کدام درس است؟