فارسی پنجم دبستان · فصل ۱ · بخش ۳ از ۶

بخوان و حفظ کن: رقص باد، خندهٔ گل

صفحه‌های ۱۶ تا ۱۷ کتاب درسی

معنی ۱۶ واژهٔ بخوان و حفظ کن رقص باد، خندهٔ گل فارسی پنجم با هم‌معنی و متضاد، جواب تمرین‌های کتاب و تمرین بیشتر با پاسخ.

دربارهٔ درس و پیام#

این شعر از پروین دولت‌آبادی است؛ او با پروین اعتصامی (شاعر درس «کار و تلاش» در فصل ششم) فرق دارد. شعر دربارهٔ چرخهٔ فصل‌ها است: پاییز و زمستان طبیعت را خاموش و خشک می‌کنند، ولی بهار دوباره همه‌چیز را زنده می‌کند. «رقصِ باد» و «خندهٔ گل» دو تصویر شاعرانه از همین ماجرایند.

پیام درس: طبیعت هر سال می‌خوابد و دوباره بیدار می‌شود. پایان پاییز و زمستان پایان همه‌چیز نیست؛ بعد از هر سختی، بهار و امید می‌رسد. این هم نشانهٔ نظم آفرینش است، یعنی همان موضوع فصل اول.

متن شعر در این صفحه نیامده، چون شعر از کسی است که هنوز حقوقش محفوظ است. ما معنی را به زبان خودمان می‌گوییم و واژه‌های شعر را یکی‌یکی یادت می‌دهیم. شعر را از کتابت بخوان و همراه توضیح‌ها معنی کن.

معنی بند به بند#

شعر ده بیت دارد. ما آن‌ها را در چهار گروه می‌گوییم.

  • گروه اول (بیت‌های ۱ تا ۳): پاییز می‌رسد. شاعر سرد شدن هوا را با بادی نشان می‌دهد که از دشت می‌گذرد، و بعد یکی‌یکی می‌شمارد که پاییز به چه چیزهایی سر زده است: سبزه، درخت نارون، گل و درخت بید. هر کدام رنگ یا شکلش عوض می‌شود.
  • گروه دوم (بیت‌های ۴ و ۵): طبیعت آرام می‌گیرد. آب کم می‌شود، باغ انگار به خواب می‌رود، و کشاورز برای سال بعد آماده می‌شود: دانه می‌کارد و شاخه‌های تاک را کوتاه (هرس) می‌کند.
  • گروه سوم (بیت ۶): پلِ شعر. این بیت نیمهٔ اول را به نیمهٔ دوم وصل می‌کند: سرما همیشگی نیست و بهار دوباره می‌آید. «چون» در این بیت یعنی «وقتی که».
  • گروه چهارم (بیت‌های ۷ تا ۱۰): بهار برمی‌گرداند. بهار همان چیزهایی را که پاییز گرفته بود پس می‌دهد: گیاه، آب، برگ درخت، گل و بوی خوش، و در پایان پرستو را که برمی‌گردد و لانه می‌سازد. شاعر عمداً همان چیزهای نیمهٔ اول (چشمه، نارون، گل) را دوباره آورده تا تغییرشان را ببینیم.

واژه‌ها#

واژه‌های تازهٔ شعر را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
صحرازمین باز و بدون ساختمان؛ جایی در بیرون شهربیابان، دشت—صحراییبا «ص» و «ح» نوشته می‌شود و به الف ختم می‌شود.
ناروندرختی بلند و پُر شاخ و برگ———در کتاب با نشانهٔ «ـَ» روی «و» آمده (ناروَن) تا درست خوانده شود.
سبزه‌زارجایی پوشیده از سبزه و علفچمن‌زار—سبزه، سبز، سبزی—
شادابتر و تازه و پر از طراوتبا طراوت، تر و تازهپژمرده، افسردهشادابیبا «د» نوشته می‌شود: «شاد» + «آب».
چتردر شعر یعنی شاخ و برگ پهن و سایه‌دار درخت که مثل چتر بالای سر باز می‌شود————
گسیختناز هم جدا شدن، پاره شدنگسستن، پاره شدن، از هم جدا شدن—گسیختهبا «گ» شروع می‌شود و با «خ» (گسیخت)، نه «ق».
بُستانباغ و جایی پر از درخت و گلباغ——شکل دیگرش «بوستان» است؛ هر دو یک واژه‌اند.
دهقانکسی که زمین کشاورزی دارد و کشت می‌کندکشاورز، برزگر——با «ه» و «ق» نوشته می‌شود.
تاکدرخت و بوتهٔ انگوردرخت انگور، مو———
پیچاندر حال پیچ و تاب خوردنپیچ‌خورده—پیچیدن، پیچک، پیچ—
کوتهکوتاه (شکل قدیمی و شاعرانهٔ این واژه)کوتاهبلندکوتاهی—
شاخسارشاخه‌های بسیار و درهم درخت؛ انبوه شاخه‌ها——شاخ، شاخه—
پرستوپرندهٔ کوچک و تندپرواز که در بهار برمی‌گردد———با «س» (نه «ص») نوشته می‌شود.
نغمه‌خوانآوازخوان، کسی یا چیزی که آهنگ و آواز می‌خواندآوازخوان، نغمه‌سرا—نغمه«نغمه» با «غ» نوشته می‌شود.
آشیانجای زندگی پرنده؛ لانهآشیانه، لانه——با «آ» شروع می‌شود.
کهنقدیمی و پیرقدیمی، کهنهنو، تازه——

مترادف، متضاد و هم‌خانواده#

هم‌معنی: صحرا و بیابان؛ دهقان و کشاورز؛ شاداب و تر و تازه؛ آشیان و لانه؛ نغمه‌خوان و آوازخوان؛ کوته و کوتاه؛ بُستان و باغ.

متضاد: شاداب و پژمرده؛ کوته و بلند؛ نو و کهن؛ بهار و پاییز (در شعر دو فصل روبه‌روی هم).

هم‌خانواده: «سبزه، سبز، سبزی، سبزه‌زار»؛ «شاخ، شاخه، شاخسار»؛ «پیچیدن، پیچان، پیچک»؛ «نغمه، نغمه‌خوان، نغمه‌سرا».

نکتهٔ زبانی: واژه‌های تکراری#

در شعر چند بار واژه‌ای پشت سر هم تکرار شده است. وقتی واژه‌ای را تکرار می‌کنیم، معمولاً می‌خواهیم بگوییم تعدادش زیاد است یا یکی پس از دیگری اتفاق می‌افتد: برگ‌برگ (یک برگ، بعد یک برگ دیگر)، رنگ‌رنگ (چند رنگ)، رفته‌رفته (آرام‌آرام)، کم‌کم (کمی‌کمی). مثال‌های خودمان: «قطره‌قطره آب چکید»، «دانه‌دانه برف نشست»، «تکه‌تکه نان را خورد».

در خواندن، دو بخش را پشت سر هم و روان می‌خوانیم و روی تکرار کمی تأکید می‌کنیم. در کتاب این واژه‌ها با فاصله نوشته شده‌اند («برگ برگ»، «رنگ رنگ»)؛ با نیم‌فاصله هم می‌شود نوشت. هر دو را یک واژه حساب می‌کنیم.

کلمات املایی#

  • صحرا: با «ص» و «ح» نوشته می‌شود و با الف تمام می‌شود.
  • دهقان: با «ق» نوشته می‌شود، نه «غ».
  • شاداب: با «د» است، نه «ذ»؛ «شاد» + «آب» یادت می‌ماند.
  • پرستو: با «س» نوشته می‌شود.
  • گسیخت: با «گ» و «خ» نوشته می‌شود.
  • آشیان: با «آ» شروع می‌شود.
  • نغمه: با «غ» است، نه «ق».

تمرین املا: «دهقان در صحرا درخت را کوتاه کرد» را از یک نفر بخواه بگوید و تو بنویس.

نگارش و املای این درس#

شعر «رقص باد، خندهٔ گل» در کتاب نگارش پنجم درس جدا ندارد، ولی در درس دوم آن کتاب دو بار می‌آید: در صفحهٔ ۱۵ از تو می‌خواهد همین شعر را به شکل داستان بنویسی (با موضوع، شخصیت‌ها، زمان و مکان و جزئیات)، و در صفحهٔ ۱۶ دو بیت آن را خوش‌خط می‌نویسی.

شعر حفظی: چطور حفظش کنیم؟#

اول بیت‌ها را در چهار گروهِ بالا بخش کن. هر گروه را با معنی به خاطر بسپار و بعد با صدا بخوان. روش خوب این است که تصویرها را در ذهنت ببینی: باد، برگ‌ریزان، چشمه، دانه، پرستو. وقتی تصویر روشن باشد، واژه‌ها خودشان می‌آیند.

جواب تمرین‌های کتاب#

پرسش‌های «خوانش و فهم» صفحه ۱۷ را می‌بینی. اول خودت فکر کن، بعد جواب را ببین.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۷

پرسش ۱ (خوانش و فهم)در بیتی که از شکفتن گل‌ها و پر شدن باغ از عطرشان می‌گوید، «خندهٔ گل» به چه معنی است؟

پاسخ را ببین

یعنی شکفتن و باز شدن گل. شاعر به‌جای این‌که بگوید «گل باز شد»، می‌گوید گل می‌خندد، مثل بچه‌ای که لبخند می‌زند. بوی خوش گل هم با این باز شدن در باغ پخش می‌شود.

پرسش ۲ (خوانش و فهم)در بیت سوم، دو واژهٔ یکسانِ «برگ برگ» را چگونه می‌خوانیم؟

پاسخ را ببین

دو واژه را پشت سر هم و روان می‌خوانیم و فقط دومی کسره می‌گیرد، چون به «گل» وصل است: «بَرگ بَرگِ گل». معنی‌اش «برگ‌ها یکی پس از دیگری» است؛ یعنی گلبرگ‌ها یکی‌یکی در باد ریختند. اولی کسره نمی‌گیرد، چون «برگ برگ» با هم یک واژه است.

وقتی جواب‌ها را دیدی، شعر را چند بار بخوان و تصویر هر گروه را در ذهنت مرور کن. بعد سراغ «تمرین بیشتر» برو.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«کهن» یعنی چه؟
۲هر واژه را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳هر واژه را به متضادش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۳ جفت

۴مرحله‌های شعر را به ترتیب بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی
۵واژهٔ تکراری را در جمله پیدا کن.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۶جای خالی را با واژهٔ درست پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

کشاورز در پاییز دانه‌ها را زیر می‌گذارد.

۷کدام واژه درست نوشته شده است؟
۸پیام اصلی این شعر کدام است؟

درک مطلب: درخت گیلاس حیاط

در حیاط مدرسه یک درخت گیلاس بود. پاییز برگ‌هایش زرد شد و یکی‌یکی روی زمین افتاد. زمستان شاخه‌هایش لخت و بی‌برگ ماند. بچه‌ها فکر کردند درخت مرده است. باغبان لبخند زد و گفت درخت فقط خوابیده است. وقتی بهار آمد، اول جوانه‌ها و بعد شکوفه‌های سفید پیدا شدند و زنبورها دورشان چرخیدند. بچه‌ها فهمیدند هر فصل کار خودش را دارد و بعد از زمستان همیشه بهار می‌آید.

۱باغبان دربارهٔ درخت گیلاس در زمستان چه گفت؟
۲کدام فصل با شکوفه‌های سفید پیدا شد؟
۳واژه‌ای را پیدا کن که یعنی «بی‌برگ».

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهصحرا را «سحرا» می‌نویسم

«صحرا» با «ص» و «ح» نوشته می‌شود. «سحر» واژهٔ دیگری است و یعنی نزدیک صبح.

درستصحرا

اشتباهشاداب را «شاذاب» می‌نویسم

این واژه از «شاد» و «آب» ساخته شده و «د» دارد. «ذ» در آن جایی ندارد.

درستشاداب

اشتباهکوته در شعر غلط است و باید همیشه «کوتاه» بنویسم

«کوته» شکل قدیمی و شاعرانهٔ «کوتاه» است و هر دو یک معنی دارند. در شعر شکل شاعرانه می‌آید و در نوشتهٔ عادی «کوتاه» می‌نویسیم.

درستدر شعر «کوته»، در نثر «کوتاه»

فراتر از کتابوقتی شاعر به گل خنده می‌دهدبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در این شعر، باد می‌رقصد و گل می‌خندد؛ حال آن‌که باد و گل نه پا دارند و نه لب. شاعران گاهی به چیزهای بی‌جان کار و حالت آدم‌ها را می‌دهند. به این کار، در ادبیات «تشخیص» می‌گویند. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید. شعر یک نکتهٔ دیگر هم دارد: پاییز و بهار روبه‌روی هم‌اند و کنار هم آمده‌اند. وقتی شاعر چند چیز روبه‌رو یا چند چیز هم‌خانوادهٔ معنایی را در کنار هم می‌گذارد، هنرش را «تضاد» و «تناسب» می‌نامند. اگر خواستی تمرین کنی، یک شعر کوتاه را بردار و ببین کدام چیز بی‌جان در آن مثل آدم رفتار می‌کند.

ادامه در یادستان:چرا دوباره‌خواندن کار نمی‌کند (و به‌جایش چه کنیم)

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

پرسش‌های رایج دربارهٔ این بخش

چرا شعر «رقص باد، خندهٔ گل» و متن درس‌ها را کامل ننوشته‌اید؟

این متن‌ها از کسانی است که حقوقشان هنوز محفوظ است. ما فقط معنی را به زبان خودمان می‌گوییم و واژه‌ها را یاد می‌دهیم؛ متن را از کتابت بخوان. بیت‌هایی که کتاب از سعدی و نظامی آورده، چون این شاعران صدها سال پیش زندگی می‌کردند، با معنی همین‌جا آمده‌اند.

بخش‌های دیگر فصل ۱: آفرینش

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون