دربارهٔ درس و پیام#
این شعر از پروین دولتآبادی است؛ او با پروین اعتصامی (شاعر درس «کار و تلاش» در فصل ششم) فرق دارد. شعر دربارهٔ چرخهٔ فصلها است: پاییز و زمستان طبیعت را خاموش و خشک میکنند، ولی بهار دوباره همهچیز را زنده میکند. «رقصِ باد» و «خندهٔ گل» دو تصویر شاعرانه از همین ماجرایند.
پیام درس: طبیعت هر سال میخوابد و دوباره بیدار میشود. پایان پاییز و زمستان پایان همهچیز نیست؛ بعد از هر سختی، بهار و امید میرسد. این هم نشانهٔ نظم آفرینش است، یعنی همان موضوع فصل اول.
متن شعر در این صفحه نیامده، چون شعر از کسی است که هنوز حقوقش محفوظ است. ما معنی را به زبان خودمان میگوییم و واژههای شعر را یکییکی یادت میدهیم. شعر را از کتابت بخوان و همراه توضیحها معنی کن.
معنی بند به بند#
شعر ده بیت دارد. ما آنها را در چهار گروه میگوییم.
- گروه اول (بیتهای ۱ تا ۳): پاییز میرسد. شاعر سرد شدن هوا را با بادی نشان میدهد که از دشت میگذرد، و بعد یکییکی میشمارد که پاییز به چه چیزهایی سر زده است: سبزه، درخت نارون، گل و درخت بید. هر کدام رنگ یا شکلش عوض میشود.
- گروه دوم (بیتهای ۴ و ۵): طبیعت آرام میگیرد. آب کم میشود، باغ انگار به خواب میرود، و کشاورز برای سال بعد آماده میشود: دانه میکارد و شاخههای تاک را کوتاه (هرس) میکند.
- گروه سوم (بیت ۶): پلِ شعر. این بیت نیمهٔ اول را به نیمهٔ دوم وصل میکند: سرما همیشگی نیست و بهار دوباره میآید. «چون» در این بیت یعنی «وقتی که».
- گروه چهارم (بیتهای ۷ تا ۱۰): بهار برمیگرداند. بهار همان چیزهایی را که پاییز گرفته بود پس میدهد: گیاه، آب، برگ درخت، گل و بوی خوش، و در پایان پرستو را که برمیگردد و لانه میسازد. شاعر عمداً همان چیزهای نیمهٔ اول (چشمه، نارون، گل) را دوباره آورده تا تغییرشان را ببینیم.
واژهها#
واژههای تازهٔ شعر را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.
واژهها و معنیشان
| واژه | معنی | هممعنی | متضاد | همخانواده | املا |
|---|---|---|---|---|---|
| صحرا | زمین باز و بدون ساختمان؛ جایی در بیرون شهر | بیابان، دشت | — | صحرایی | با «ص» و «ح» نوشته میشود و به الف ختم میشود. |
| نارون | درختی بلند و پُر شاخ و برگ | — | — | — | در کتاب با نشانهٔ «ـَ» روی «و» آمده (ناروَن) تا درست خوانده شود. |
| سبزهزار | جایی پوشیده از سبزه و علف | چمنزار | — | سبزه، سبز، سبزی | — |
| شاداب | تر و تازه و پر از طراوت | با طراوت، تر و تازه | پژمرده، افسرده | شادابی | با «د» نوشته میشود: «شاد» + «آب». |
| چتر | در شعر یعنی شاخ و برگ پهن و سایهدار درخت که مثل چتر بالای سر باز میشود | — | — | — | — |
| گسیختن | از هم جدا شدن، پاره شدن | گسستن، پاره شدن، از هم جدا شدن | — | گسیخته | با «گ» شروع میشود و با «خ» (گسیخت)، نه «ق». |
| بُستان | باغ و جایی پر از درخت و گل | باغ | — | — | شکل دیگرش «بوستان» است؛ هر دو یک واژهاند. |
| دهقان | کسی که زمین کشاورزی دارد و کشت میکند | کشاورز، برزگر | — | — | با «ه» و «ق» نوشته میشود. |
| تاک | درخت و بوتهٔ انگور | درخت انگور، مو | — | — | — |
| پیچان | در حال پیچ و تاب خوردن | پیچخورده | — | پیچیدن، پیچک، پیچ | — |
| کوته | کوتاه (شکل قدیمی و شاعرانهٔ این واژه) | کوتاه | بلند | کوتاهی | — |
| شاخسار | شاخههای بسیار و درهم درخت؛ انبوه شاخهها | — | — | شاخ، شاخه | — |
| پرستو | پرندهٔ کوچک و تندپرواز که در بهار برمیگردد | — | — | — | با «س» (نه «ص») نوشته میشود. |
| نغمهخوان | آوازخوان، کسی یا چیزی که آهنگ و آواز میخواند | آوازخوان، نغمهسرا | — | نغمه | «نغمه» با «غ» نوشته میشود. |
| آشیان | جای زندگی پرنده؛ لانه | آشیانه، لانه | — | — | با «آ» شروع میشود. |
| کهن | قدیمی و پیر | قدیمی، کهنه | نو، تازه | — | — |
مترادف، متضاد و همخانواده#
هممعنی: صحرا و بیابان؛ دهقان و کشاورز؛ شاداب و تر و تازه؛ آشیان و لانه؛ نغمهخوان و آوازخوان؛ کوته و کوتاه؛ بُستان و باغ.
متضاد: شاداب و پژمرده؛ کوته و بلند؛ نو و کهن؛ بهار و پاییز (در شعر دو فصل روبهروی هم).
همخانواده: «سبزه، سبز، سبزی، سبزهزار»؛ «شاخ، شاخه، شاخسار»؛ «پیچیدن، پیچان، پیچک»؛ «نغمه، نغمهخوان، نغمهسرا».
نکتهٔ زبانی: واژههای تکراری#
در شعر چند بار واژهای پشت سر هم تکرار شده است. وقتی واژهای را تکرار میکنیم، معمولاً میخواهیم بگوییم تعدادش زیاد است یا یکی پس از دیگری اتفاق میافتد: برگبرگ (یک برگ، بعد یک برگ دیگر)، رنگرنگ (چند رنگ)، رفتهرفته (آرامآرام)، کمکم (کمیکمی). مثالهای خودمان: «قطرهقطره آب چکید»، «دانهدانه برف نشست»، «تکهتکه نان را خورد».
در خواندن، دو بخش را پشت سر هم و روان میخوانیم و روی تکرار کمی تأکید میکنیم. در کتاب این واژهها با فاصله نوشته شدهاند («برگ برگ»، «رنگ رنگ»)؛ با نیمفاصله هم میشود نوشت. هر دو را یک واژه حساب میکنیم.
کلمات املایی#
- صحرا: با «ص» و «ح» نوشته میشود و با الف تمام میشود.
- دهقان: با «ق» نوشته میشود، نه «غ».
- شاداب: با «د» است، نه «ذ»؛ «شاد» + «آب» یادت میماند.
- پرستو: با «س» نوشته میشود.
- گسیخت: با «گ» و «خ» نوشته میشود.
- آشیان: با «آ» شروع میشود.
- نغمه: با «غ» است، نه «ق».
تمرین املا: «دهقان در صحرا درخت را کوتاه کرد» را از یک نفر بخواه بگوید و تو بنویس.
نگارش و املای این درس#
شعر «رقص باد، خندهٔ گل» در کتاب نگارش پنجم درس جدا ندارد، ولی در درس دوم آن کتاب دو بار میآید: در صفحهٔ ۱۵ از تو میخواهد همین شعر را به شکل داستان بنویسی (با موضوع، شخصیتها، زمان و مکان و جزئیات)، و در صفحهٔ ۱۶ دو بیت آن را خوشخط مینویسی.
شعر حفظی: چطور حفظش کنیم؟#
اول بیتها را در چهار گروهِ بالا بخش کن. هر گروه را با معنی به خاطر بسپار و بعد با صدا بخوان. روش خوب این است که تصویرها را در ذهنت ببینی: باد، برگریزان، چشمه، دانه، پرستو. وقتی تصویر روشن باشد، واژهها خودشان میآیند.
جواب تمرینهای کتاب#
پرسشهای «خوانش و فهم» صفحه ۱۷ را میبینی. اول خودت فکر کن، بعد جواب را ببین.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۱۷
پرسش ۱ (خوانش و فهم)در بیتی که از شکفتن گلها و پر شدن باغ از عطرشان میگوید، «خندهٔ گل» به چه معنی است؟
پاسخ را ببین
یعنی شکفتن و باز شدن گل. شاعر بهجای اینکه بگوید «گل باز شد»، میگوید گل میخندد، مثل بچهای که لبخند میزند. بوی خوش گل هم با این باز شدن در باغ پخش میشود.
پرسش ۲ (خوانش و فهم)در بیت سوم، دو واژهٔ یکسانِ «برگ برگ» را چگونه میخوانیم؟
پاسخ را ببین
دو واژه را پشت سر هم و روان میخوانیم و فقط دومی کسره میگیرد، چون به «گل» وصل است: «بَرگ بَرگِ گل». معنیاش «برگها یکی پس از دیگری» است؛ یعنی گلبرگها یکییکی در باد ریختند. اولی کسره نمیگیرد، چون «برگ برگ» با هم یک واژه است.
وقتی جوابها را دیدی، شعر را چند بار بخوان و تصویر هر گروه را در ذهنت مرور کن. بعد سراغ «تمرین بیشتر» برو.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
درک مطلب: درخت گیلاس حیاط
در حیاط مدرسه یک درخت گیلاس بود. پاییز برگهایش زرد شد و یکییکی روی زمین افتاد. زمستان شاخههایش لخت و بیبرگ ماند. بچهها فکر کردند درخت مرده است. باغبان لبخند زد و گفت درخت فقط خوابیده است. وقتی بهار آمد، اول جوانهها و بعد شکوفههای سفید پیدا شدند و زنبورها دورشان چرخیدند. بچهها فهمیدند هر فصل کار خودش را دارد و بعد از زمستان همیشه بهار میآید.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهصحرا را «سحرا» مینویسم
«صحرا» با «ص» و «ح» نوشته میشود. «سحر» واژهٔ دیگری است و یعنی نزدیک صبح.
درستصحرا
اشتباهشاداب را «شاذاب» مینویسم
این واژه از «شاد» و «آب» ساخته شده و «د» دارد. «ذ» در آن جایی ندارد.
درستشاداب
اشتباهکوته در شعر غلط است و باید همیشه «کوتاه» بنویسم
«کوته» شکل قدیمی و شاعرانهٔ «کوتاه» است و هر دو یک معنی دارند. در شعر شکل شاعرانه میآید و در نوشتهٔ عادی «کوتاه» مینویسیم.
درستدر شعر «کوته»، در نثر «کوتاه»
فراتر از کتابوقتی شاعر به گل خنده میدهدبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
در این شعر، باد میرقصد و گل میخندد؛ حال آنکه باد و گل نه پا دارند و نه لب. شاعران گاهی به چیزهای بیجان کار و حالت آدمها را میدهند. به این کار، در ادبیات «تشخیص» میگویند. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمیآید. شعر یک نکتهٔ دیگر هم دارد: پاییز و بهار روبهروی هماند و کنار هم آمدهاند. وقتی شاعر چند چیز روبهرو یا چند چیز همخانوادهٔ معنایی را در کنار هم میگذارد، هنرش را «تضاد» و «تناسب» مینامند. اگر خواستی تمرین کنی، یک شعر کوتاه را بردار و ببین کدام چیز بیجان در آن مثل آدم رفتار میکند.
ادامه در یادستان:چرا دوبارهخواندن کار نمیکند (و بهجایش چه کنیم)
بعد از این بخش
- آزمون فصل ۱: آزمون فصل ۱ (۱۴ سؤال، ۲۰ دقیقه)
- جزوهٔ یکصفحهای فصل ۱ برای چاپ و مرور
- آزمون نوبت اول
- آزمون نوبت دوم
- آزمون جامع پایان سال
- هر صفحهٔ فارسی پنجم دبستان کدام درس است؟
پرسشهای رایج دربارهٔ این بخش
چرا شعر «رقص باد، خندهٔ گل» و متن درسها را کامل ننوشتهاید؟
این متنها از کسانی است که حقوقشان هنوز محفوظ است. ما فقط معنی را به زبان خودمان میگوییم و واژهها را یاد میدهیم؛ متن را از کتابت بخوان. بیتهایی که کتاب از سعدی و نظامی آورده، چون این شاعران صدها سال پیش زندگی میکردند، با معنی همینجا آمدهاند.