دربارهٔ درس و پیام#
«حکایت» یعنی قصهٔ کوتاهی که پندی در آن است. حکایت «درخت گردکان» ماجرای مردی را میگوید که از آفرینش گیاهان ایراد میگیرد و بعد با اتفاقی کوچک درس میگیرد. متن کتاب را کلمه به کلمه نمیآوریم؛ ماجرا را به زبان خودمان تعریف میکنیم.
پیام درس: خدا هر چیز را از روی حکمت آفریده است. اگر دلیل کاری را نفهمیم، نباید فوراً ایراد بگیریم یا از روی ظاهر داوری کنیم؛ شاید ما کم میبینیم و دانشمان کم است.
حکایت به زبان ما#
این حکایت ماجرای مسافری است که در یک روز گرم، برای استراحت زیر درخت گردوی بلندی کنار یک جالیز (زمین خربزه) مینشیند. از آنجا دو چیز را با هم میبیند: خربزههای درشت که روی ساقههای نازکِ روی زمین افتادهاند، و گردوهای ریز که بالای درختی به آن بزرگی آویزاناند. به نظرش این کار برعکس است و نمیفهمد چرا میوهٔ بزرگ روی گیاه کوچک است و میوهٔ کوچک روی درخت بزرگ.
هنوز فکرش تمام نشده که یک گردو از بالا رها میشود و به سرش میخورد. دردش زیاد نیست، ولی همین کافی است که بفهمد: اگر آن میوه خربزه بود، جانش در خطر بود. پس خدا را شکر میکند و میفهمد پشت این ترتیب حکمتی بوده که او اول نمیدید.
واژهها#
واژههای تازهٔ حکایت را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.
واژهها و معنیشان
| واژه | معنی | هممعنی | متضاد | همخانواده | املا |
|---|---|---|---|---|---|
| جالیز | زمینی که در آن خربزه، هندوانه یا صیفی میکارند | مزرعهٔ خربزه، صیفیکاری | — | — | با «ج» شروع میشود و به «ز» تمام میشود. |
| خربزه | میوهٔ شیرین و بزرگ که روی زمین میروید | — | — | — | — |
| بوته | گیاه کوتاه و پرشاخه که ساقهٔ چوبی ندارد یا کم دارد | گیاه کوچک | — | بوتهزار | — |
| گردکان | گردو؛ شکل قدیمی این واژه | گردو | — | — | با «ک» نوشته میشود. |
| سایه | جایی که نور مستقیم خورشید نمیتابد | — | — | سایهبان، سایهدار | — |
| تشنه | کسی که آب میخواهد و تشنگی دارد | — | سیراب | تشنگی | — |
| پیشانی | بخشی از صورت که بالای ابروها و زیر موها است | — | — | — | با «ش» و «انی» نوشته میشود. |
| دعا | خواستن کمک یا خوبی از خدا | نیایش | — | — | با «ع» و الف پایانی نوشته میشود. |
| بلا | اتفاق بد و سختی که به کسی میرسد | مصیبت، گرفتاری | — | بلایا | — |
| وحشتناک | بسیار ترسناک | ترسناک، هولناک | — | وحشت، وحشی | «وحشت» با «ح» نوشته میشود و «ناک» به آن میچسبد. |
| آفریده | هر چیزی که آفریده شده است | مخلوق | — | آفریدن، آفرینش، آفریدگار | — |
| حکمت | دانایی و راز پنهان در یک کار | دانایی، راز | — | حکیم، حکیمانه | با «ح» و «ک» نوشته میشود. |
| مَثَل | جملهٔ کوتاهی که تجربهٔ مردم را میگوید | ضربالمثل | — | مثال، امثال | — |
مترادف، متضاد و همخانواده#
هممعنی: گردکان و گردو؛ حکمت و رازِ کار؛ دعا و خواهش؛ وحشتناک و ترسناک؛ بلا و مصیبت؛ آفریده و مخلوق.
متضاد: تشنه و سیراب؛ خسته و سرحال؛ بزرگ و کوچک؛ بلند و کوتاه؛ شکر و ناسپاسی.
همخانواده: «آفریده، آفریدن، آفرینش، آفریدگار»؛ «حکمت، حکیم، حکیمانه»؛ «مَثَل، مثال، امثال»؛ «وحشت، وحشتناک، وحشی».
نکتهٔ زبانی: ضربالمثل و پیام حکایت#
مَثَل یا ضربالمثل جملهٔ کوتاهی است که تجربهٔ مردم را در چند واژه میگوید. هر حکایت پیامی دارد و بعضی ضربالمثلها همان پیام را کوتاه میگویند. برای اینکه ببینی کدام مَثَل با حکایت میخواند، سه کار بکن:
- حکایت را خلاصه کن: چه شد؟
- پیام را بگو: چه درسی دادند؟
- هر مَثَل را معنی کن و ببین با پیام جور درمیآید یا نه.
مثال: «ماهی را هر وقت از آب بگیری تازه است» یعنی کار خوب هر وقت انجام شود، خوب است. این با پیام حکایت ما کاری ندارد. ولی «عقلش به چشمش است» دربارهٔ کسی است که فقط از روی ظاهر داوری میکند؛ این همان کاری است که مرد حکایت اول کرد.
کلمات املایی#
- جالیز: با «ج» و «ی» و «ز»؛ جایی که خربزه و هندوانه میکارند.
- گردکان: با «ک» و «ان»؛ شکل قدیمی «گردو».
- پیشانی: با «ش» و «انی»؛ نه «پیشونی» که گفتاری است.
- حکمت: با «ح» و «ک».
- دعا: با «ع» و الف پایانی.
- بلا: با «ب» و الف پایانی.
- وحشتناک: «وحشت» با «ح»، و «ناک» به آن میچسبد.
تمرین املا: «مرد خسته و تشنه گردو را روی پیشانیاش دید» را از یک نفر بخواه بگوید و تو بنویس.
جواب تمرینهای کتاب#
پرسش این حکایت در صفحهٔ ۲۴ است. اول خودت جواب بده.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۲۴
پرسش ۱ (حکایت: کدام مَثَل با آن میخواند؟)کتاب شش مَثَل آورده است. کدام یک با مفهوم حکایت درخت گردکان ارتباط دارد؟ چرا بقیه نه؟
پاسخ را ببین
مَثَل «عقلش به چشمش است». این مَثَل دربارهٔ کسی است که فقط به ظاهر و اندازهٔ چیزها نگاه میکند و از روی همان داوری میکند. مرد حکایت هم فقط با دیدن بزرگی خربزه و کوچکی گردو دربارهٔ کار آفرینش داوری کرد، تا وقتی که گردو بر سرش افتاد و فهمید اشتباه میکرد. بقیه جور نیستند: «سحرخیز باش تا کامروا باشی» دربارهٔ زود بیدار شدن است. «ماهی را هر وقت از آب بگیری تازه است» دربارهٔ این است که کار خوب هر وقت انجام شود ارزش دارد. «دست بالای دست بسیار است» یعنی همیشه کسی قویتر هست. «مرغ همسایه غاز است» یعنی داشتهٔ دیگران را بهتر میبینیم. «جوجهها را آخر پاییز میشمارند» یعنی نتیجه را آخر کار قضاوت کن. هیچکدام دربارهٔ داوری از روی ظاهر نیستند.
بعد از دیدن پاسخ، معنی پنج مَثَل دیگر را هم یک بار برای خودت بگو. بعد سراغ «تمرین بیشتر» برو.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
درک مطلب: باران روز پیکنیک
رضا از صبح برای پیکنیک آماده بود، اما باران گرفت. او ناراحت گفت چرا باران باید امروز بیاید. پدر گفت صبر کن و از پنجره نگاه کن. رضا دید دانههای باران روی برگها مینشینند و خاک تشنه آب را مینوشد. یک هفته بعد، باغچه پر از گل بود. رضا فهمید همان باران، رنگ باغچه را ساخته است. به پدر گفت دیگر از باران ناراحت نمیشوم.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهپیشانی را «پیشونی» مینویسم
«پیشونی» شکل گفتاری است. در نوشتن، شکل درست «پیشانی» است.
درستپیشانی
اشتباهگردکان یک میوهٔ دیگر است و فرقی با گردو دارد
گردکان همان گردو است و فقط شکل قدیمیتر واژه است.
درستگردکان = گردو
اشتباه«عقلش به چشمش است» یعنی آدم باهوش و تیزبین
این مَثَل را برای کسی میگویند که فقط به ظاهر چیزها نگاه میکند و از روی همان داوری میکند، نه برای کسی که خوب میبیند.
درستعقلش به چشمش است = از روی ظاهر داوری میکند
فراتر از کتابحکایت و مَثَل در ادبیات مابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
حکایتهای کوتاه با درسهای بزرگ بخشی از ادبیات فارسیاند. سعدی در «گلستان» و «بوستان»، مولوی در «مثنوی» و دیگران از قصههای کوتاه برای آموزش استفاده کردهاند. بعضی از جملههای این حکایتها به مَثَل تبدیل شدهاند و ما بیآنکه بدانیم از کجا آمدهاند، در حرفهایمان میگوییمشان. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمیآید. اگر خواستی، از مادربزرگ یا پدربزرگت بپرس چند مَثَل میشناسد و هر کدام را با یک ماجرای کوتاه برایت تعریف کند. بعد ببین پیام هر مَثَل با کدام حکایت درس جور میشود. این کار تمرین خوبی برای درک پیام متن است.
ادامه در یادستان:چرا دوبارهخواندن کار نمیکند (و بهجایش چه کنیم)
بعد از این بخش
- آزمون فصل ۱: آزمون فصل ۱ (۱۴ سؤال، ۲۰ دقیقه)
- جزوهٔ یکصفحهای فصل ۱ برای چاپ و مرور
- آزمون نوبت اول
- آزمون نوبت دوم
- آزمون جامع پایان سال
- هر صفحهٔ فارسی پنجم دبستان کدام درس است؟