فارسی پنجم دبستان · فصل ۱ · بخش ۶ از ۶

حکایت: درخت گردکان

صفحهٔ ۲۴ کتاب درسی

معنی ۱۳ واژهٔ حکایت درخت گردکان فارسی پنجم با هم‌معنی و متضاد، جواب تمرین‌های کتاب و تمرین بیشتر با پاسخ.

دربارهٔ درس و پیام#

«حکایت» یعنی قصهٔ کوتاهی که پندی در آن است. حکایت «درخت گردکان» ماجرای مردی را می‌گوید که از آفرینش گیاهان ایراد می‌گیرد و بعد با اتفاقی کوچک درس می‌گیرد. متن کتاب را کلمه به کلمه نمی‌آوریم؛ ماجرا را به زبان خودمان تعریف می‌کنیم.

پیام درس: خدا هر چیز را از روی حکمت آفریده است. اگر دلیل کاری را نفهمیم، نباید فوراً ایراد بگیریم یا از روی ظاهر داوری کنیم؛ شاید ما کم می‌بینیم و دانشمان کم است.

حکایت به زبان ما#

این حکایت ماجرای مسافری است که در یک روز گرم، برای استراحت زیر درخت گردوی بلندی کنار یک جالیز (زمین خربزه) می‌نشیند. از آنجا دو چیز را با هم می‌بیند: خربزه‌های درشت که روی ساقه‌های نازکِ روی زمین افتاده‌اند، و گردوهای ریز که بالای درختی به آن بزرگی آویزان‌اند. به نظرش این کار برعکس است و نمی‌فهمد چرا میوهٔ بزرگ روی گیاه کوچک است و میوهٔ کوچک روی درخت بزرگ.

هنوز فکرش تمام نشده که یک گردو از بالا رها می‌شود و به سرش می‌خورد. دردش زیاد نیست، ولی همین کافی است که بفهمد: اگر آن میوه خربزه بود، جانش در خطر بود. پس خدا را شکر می‌کند و می‌فهمد پشت این ترتیب حکمتی بوده که او اول نمی‌دید.

واژه‌ها#

واژه‌های تازهٔ حکایت را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
جالیززمینی که در آن خربزه، هندوانه یا صیفی می‌کارندمزرعهٔ خربزه، صیفی‌کاری——با «ج» شروع می‌شود و به «ز» تمام می‌شود.
خربزهمیوهٔ شیرین و بزرگ که روی زمین می‌روید————
بوتهگیاه کوتاه و پرشاخه که ساقهٔ چوبی ندارد یا کم داردگیاه کوچک—بوته‌زار—
گردکانگردو؛ شکل قدیمی این واژهگردو——با «ک» نوشته می‌شود.
سایهجایی که نور مستقیم خورشید نمی‌تابد——سایه‌بان، سایه‌دار—
تشنهکسی که آب می‌خواهد و تشنگی دارد—سیرابتشنگی—
پیشانیبخشی از صورت که بالای ابروها و زیر موها است———با «ش» و «انی» نوشته می‌شود.
دعاخواستن کمک یا خوبی از خدانیایش——با «ع» و الف پایانی نوشته می‌شود.
بلااتفاق بد و سختی که به کسی می‌رسدمصیبت، گرفتاری—بلایا—
وحشتناکبسیار ترسناکترسناک، هولناک—وحشت، وحشی«وحشت» با «ح» نوشته می‌شود و «ناک» به آن می‌چسبد.
آفریدههر چیزی که آفریده شده استمخلوق—آفریدن، آفرینش، آفریدگار—
حکمتدانایی و راز پنهان در یک کاردانایی، راز—حکیم، حکیمانهبا «ح» و «ک» نوشته می‌شود.
مَثَلجملهٔ کوتاهی که تجربهٔ مردم را می‌گویدضرب‌المثل—مثال، امثال—

مترادف، متضاد و هم‌خانواده#

هم‌معنی: گردکان و گردو؛ حکمت و رازِ کار؛ دعا و خواهش؛ وحشتناک و ترسناک؛ بلا و مصیبت؛ آفریده و مخلوق.

متضاد: تشنه و سیراب؛ خسته و سرحال؛ بزرگ و کوچک؛ بلند و کوتاه؛ شکر و ناسپاسی.

هم‌خانواده: «آفریده، آفریدن، آفرینش، آفریدگار»؛ «حکمت، حکیم، حکیمانه»؛ «مَثَل، مثال، امثال»؛ «وحشت، وحشتناک، وحشی».

نکتهٔ زبانی: ضرب‌المثل و پیام حکایت#

مَثَل یا ضرب‌المثل جملهٔ کوتاهی است که تجربهٔ مردم را در چند واژه می‌گوید. هر حکایت پیامی دارد و بعضی ضرب‌المثل‌ها همان پیام را کوتاه می‌گویند. برای این‌که ببینی کدام مَثَل با حکایت می‌خواند، سه کار بکن:

  1. حکایت را خلاصه کن: چه شد؟
  2. پیام را بگو: چه درسی دادند؟
  3. هر مَثَل را معنی کن و ببین با پیام جور درمی‌آید یا نه.

مثال: «ماهی را هر وقت از آب بگیری تازه است» یعنی کار خوب هر وقت انجام شود، خوب است. این با پیام حکایت ما کاری ندارد. ولی «عقلش به چشمش است» دربارهٔ کسی است که فقط از روی ظاهر داوری می‌کند؛ این همان کاری است که مرد حکایت اول کرد.

کلمات املایی#

  • جالیز: با «ج» و «ی» و «ز»؛ جایی که خربزه و هندوانه می‌کارند.
  • گردکان: با «ک» و «ان»؛ شکل قدیمی «گردو».
  • پیشانی: با «ش» و «انی»؛ نه «پیشونی» که گفتاری است.
  • حکمت: با «ح» و «ک».
  • دعا: با «ع» و الف پایانی.
  • بلا: با «ب» و الف پایانی.
  • وحشتناک: «وحشت» با «ح»، و «ناک» به آن می‌چسبد.

تمرین املا: «مرد خسته و تشنه گردو را روی پیشانی‌اش دید» را از یک نفر بخواه بگوید و تو بنویس.

جواب تمرین‌های کتاب#

پرسش این حکایت در صفحهٔ ۲۴ است. اول خودت جواب بده.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۲۴

پرسش ۱ (حکایت: کدام مَثَل با آن می‌خواند؟)کتاب شش مَثَل آورده است. کدام یک با مفهوم حکایت درخت گردکان ارتباط دارد؟ چرا بقیه نه؟

پاسخ را ببین

مَثَل «عقلش به چشمش است». این مَثَل دربارهٔ کسی است که فقط به ظاهر و اندازهٔ چیزها نگاه می‌کند و از روی همان داوری می‌کند. مرد حکایت هم فقط با دیدن بزرگی خربزه و کوچکی گردو دربارهٔ کار آفرینش داوری کرد، تا وقتی که گردو بر سرش افتاد و فهمید اشتباه می‌کرد. بقیه جور نیستند: «سحرخیز باش تا کامروا باشی» دربارهٔ زود بیدار شدن است. «ماهی را هر وقت از آب بگیری تازه است» دربارهٔ این است که کار خوب هر وقت انجام شود ارزش دارد. «دست بالای دست بسیار است» یعنی همیشه کسی قوی‌تر هست. «مرغ همسایه غاز است» یعنی داشتهٔ دیگران را بهتر می‌بینیم. «جوجه‌ها را آخر پاییز می‌شمارند» یعنی نتیجه را آخر کار قضاوت کن. هیچ‌کدام دربارهٔ داوری از روی ظاهر نیستند.

بعد از دیدن پاسخ، معنی پنج مَثَل دیگر را هم یک بار برای خودت بگو. بعد سراغ «تمرین بیشتر» برو.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«جالیز» یعنی چه؟
۲هر واژه را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳کدام مَثَل با پیام این حکایت جور است؟
۴رویدادهای حکایت را به ترتیب بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۵پیام حکایت چیست؟
۶جای خالی را با واژهٔ درست پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

مرد زیر درخت گردو نشست.

۷کدام واژه متضاد «بزرگ» است؟

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۸کدام واژه درست نوشته شده است؟

درک مطلب: باران روز پیک‌نیک

رضا از صبح برای پیک‌نیک آماده بود، اما باران گرفت. او ناراحت گفت چرا باران باید امروز بیاید. پدر گفت صبر کن و از پنجره نگاه کن. رضا دید دانه‌های باران روی برگ‌ها می‌نشینند و خاک تشنه آب را می‌نوشد. یک هفته بعد، باغچه پر از گل بود. رضا فهمید همان باران، رنگ باغچه را ساخته است. به پدر گفت دیگر از باران ناراحت نمی‌شوم.

۱رضا چرا اول ناراحت بود؟
۲پیام متن به کدام حکایت شبیه است؟
۳واژه‌ای را پیدا کن که یعنی «نیازمند آب».

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهپیشانی را «پیشونی» می‌نویسم

«پیشونی» شکل گفتاری است. در نوشتن، شکل درست «پیشانی» است.

درستپیشانی

اشتباهگردکان یک میوهٔ دیگر است و فرقی با گردو دارد

گردکان همان گردو است و فقط شکل قدیمی‌تر واژه است.

درستگردکان = گردو

اشتباه«عقلش به چشمش است» یعنی آدم باهوش و تیزبین

این مَثَل را برای کسی می‌گویند که فقط به ظاهر چیزها نگاه می‌کند و از روی همان داوری می‌کند، نه برای کسی که خوب می‌بیند.

درستعقلش به چشمش است = از روی ظاهر داوری می‌کند

فراتر از کتابحکایت و مَثَل در ادبیات مابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

حکایت‌های کوتاه با درس‌های بزرگ بخشی از ادبیات فارسی‌اند. سعدی در «گلستان» و «بوستان»، مولوی در «مثنوی» و دیگران از قصه‌های کوتاه برای آموزش استفاده کرده‌اند. بعضی از جمله‌های این حکایت‌ها به مَثَل تبدیل شده‌اند و ما بی‌آن‌که بدانیم از کجا آمده‌اند، در حرف‌هایمان می‌گوییمشان. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید. اگر خواستی، از مادربزرگ یا پدربزرگت بپرس چند مَثَل می‌شناسد و هر کدام را با یک ماجرای کوتاه برایت تعریف کند. بعد ببین پیام هر مَثَل با کدام حکایت درس جور می‌شود. این کار تمرین خوبی برای درک پیام متن است.

ادامه در یادستان:چرا دوباره‌خواندن کار نمی‌کند (و به‌جایش چه کنیم)

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

بخش‌های دیگر فصل ۱: آفرینش

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون