فارسی پنجم دبستان · فصل ۱ · بخش ۴ از ۶

درس دوم: فضل خدا

صفحه‌های ۱۸ تا ۲۰ کتاب درسی

معنی شعر فضل خدا بیت به بیت، معنی ۲۰ واژه، جواب تمرین‌های کتاب فارسی پنجم (درس دوم، فصل ۱) و تمرین بیشتر با پاسخ.

دربارهٔ درس و پیام#

«فضل خدا» شعری از سعدی است، شاعر بزرگ شیراز در قرن هفتم. شاعر در آن از بخشش‌های بی‌شمار خدا حرف می‌زند: دریا و خشکی، خورشید و ماه و ستاره، شب و روز، و باغی که از خاک مرده به وجود می‌آید. در پایان می‌گوید فقط آدم‌ها نیستند که خدا را می‌ستایند؛ هر بلبلی که روی شاخه آواز می‌خواند هم همین کار را می‌کند.

پیام درس: نعمت‌های خدا آن‌قدر زیادند که کسی نمی‌تواند همه را بشمارد یا سپاس بگوید؛ پس باید به آن‌ها دقت کنیم و شکرگزار باشیم. این شعر ادامهٔ همان نگاه درس اول است: از دیدن آفرینش به سپاس می‌رسیم.

شعر و معنی#

کتاب پنج بیت از یک قصیدهٔ بلند سعدی به نام «توحید» را آورده است (بیت اول، چهارم و سه بیت دیگر از همان قصیده). سعدی بیش از هفتصد سال پیش زندگی می‌کرد، پس شعرش را می‌توانیم کامل بیاوریم؛ بیت‌ها همان‌اند که در کتاب است و معنی هر بیت کنارش آمده.

شعر و معنی

سعدی، قصاید سعدی (مواعظ)، قصیدهٔ «توحید»
  1. فضلِ خدای را، که تواند شمار کرد؟ / یا کیست آن که شکرِ یکی از هزار کرد؟

    یعنیبخشش و لطف خدا را چه کسی می‌تواند بشمارد؟ و کیست که سپاس یکی از هزار نعمت او را به‌جا بیاورد؟

  2. بحر آفرید و برّ و درختان و آدمی / خورشید و ماه و اَنجُم و لیل و نهار کرد

    یعنیدریا و خشکی و درخت‌ها و آدم‌ها را آفرید؛ خورشید و ماه و ستاره‌ها و شب و روز را هم او پدید آورد.

  3. اجزای خاکِ مُرده، به تأثیر آفتاب / بُستانِ میوه و چمن و لاله‌زار کرد

    یعنیذرّه‌های خاکِ بی‌جان را با گرما و نور خورشید به باغ میوه و چمن و لاله‌زار تبدیل کرد.

  4. ابر، آب داد بیخِ درختانِ مُرده را / شاخِ برهنه، پیرهنِ نوبهار کرد

    یعنیابر به ریشهٔ درخت‌های خشک آب داد. شاخه‌های بی‌برگ و لخت را با برگ و شکوفهٔ بهاری پوشاند، انگار برایشان لباس نو آورد.

  5. توحیدگوی او، نه بنی‌آدم‌اند و بس / هر بلبلی که زمزمه بر شاخسار کرد

    یعنیتنها آدم‌ها نیستند که از یگانگی خدا می‌گویند و او را می‌ستایند؛ هر بلبلی هم که روی شاخه‌ها آواز می‌خواند، به زبان خودش همین کار را می‌کند.

واژه‌ها#

برخی واژه‌های شعر عربی‌اند و در امروز کم‌کاربردند. معنی‌شان را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
فضلبخشش و لطف؛ چیزی که خدا از روی مهربانی می‌دهدبخشش، لطف، احسان—فضیلت، فاضل، افضلبا «ض» نوشته می‌شود؛ «فضیلت» هم همین‌طور است.
شمارحساب و تعداد؛ شمردنحساب—شمردن، شمارش، بی‌شمار—
شکرسپاس گفتن و قدر دانستنسپاسناسپاسیشاکر، مشکور، شکرگزار«شُکر» (سپاس) و «شِکَر» (مادهٔ شیرین) هر دو با «ک» نوشته می‌شوند؛ فقط خواندنشان فرق دارد.
بحردریادریا—بحریبا «ح» نوشته می‌شود.
خورشیدستارهٔ بزرگی که به زمین نور و گرما می‌دهدآفتاب——با «خو» نوشته می‌شود، نه «خرشید».
انجمستاره‌ها (جمع «نجم»)ستارگان، اختران—نجم، نجوم، منجمبا «ج» نوشته می‌شود.
لیلشب (واژهٔ قدیمی و شاعرانه)شبنهار، روز——
نهارروز (واژهٔ عربی و کهن)؛ با «ناهار» یعنی غذای ظهر فرق داردروزلیل، شب—در شعر یعنی «روز»؛ این واژه با «ناهار» که غذا است فرق دارد.
اجزابخش‌ها و ذرّه‌ها (جمع «جزء»)بخش‌ها، ذرّه‌ها—جزء، جزئی، تجزیهبا الف تمام می‌شود؛ گاهی «اجزاء» هم می‌نویسند.
چمنجای پوشیده از سبزه و علف کوتاهسبزه‌زار—چمن‌زار—
لاله‌زارجایی پر از گل لاله————
بیخریشه و بن درختریشه، بُن———
برهنهلخت؛ بدون پوششلخت، عریانپوشیدهبرهنگیبا «ه» و «ن» نوشته می‌شود.
پیرهنپیراهن؛ لباس (در شعر کوتاه‌شدهٔ «پیراهن» است)پیراهن، جامه، لباس———
نوبهاربهار تازه؛ اول بهاراول بهار—بهار، بهاری—
توحیدیگانه دانستن خدایکتاپرستی—واحد، وحدت، اتحاد—
بنی‌آدمآدم‌ها؛ فرزندان آدمآدمیان، انسان‌ها———
بلبلپرندهٔ کوچک و خوش‌آواز———دو «ب» و دو «ل» دارد.
زمزمهخواندن یا آواز آهسته و زیر لبنجوا——دو «ز» و دو «م» دارد: زَم + زَمه.
مُردهکسی یا چیزی که جان ندارد—زندهمردن، مرگ—

مترادف، متضاد و هم‌خانواده#

هم‌معنی: فضل و بخشش؛ شکر و سپاس؛ بحر و دریا؛ آفتاب و خورشید؛ لیل و شب؛ نهار و روز؛ انجم و ستارگان؛ چمن و سبزه‌زار؛ بیخ و ریشه؛ برهنه و لخت.

متضاد: لیل و نهار؛ برهنه و پوشیده؛ مرده و زنده؛ شکر و ناسپاسی.

هم‌خانواده: «فضل، فضیلت، فاضل»؛ «شمار، شمردن، شمارش، بی‌شمار»؛ «شکر، شاکر، مشکور»؛ «توحید، واحد، وحدت، اتحاد»؛ «جزء، اجزا، جزئی»؛ «نجم، انجم، نجوم».

نکتهٔ زبانی ۱: لحن و آهنگ#

همان‌طور که صدای باد در میان درخت‌ها و صدای قطار هر کدام آهنگی دارند، هر متنی هم برای خواندن لحن و آهنگ مخصوص خودش را می‌خواهد.

  • لحن یعنی حالتی که صدای ما دارد: شاد، غمگین، شگفت‌زده، سپاسگزار، نصیحت‌کننده.
  • آهنگ یعنی بالا و پایین رفتن صدا، تند و کند شدن و جاهایی که مکث می‌کنیم.

مثال: به کسی تبریک می‌گویی؟ صدایت شاد و بالا است. به کسی تسلیت می‌گویی؟ آرام و پایین. پرسشی می‌پرسی؟ صدا در آخر بالا می‌رود. شعر «ستایش» دعایی آرام و فروتنانه است. شعر «فضل خدا» پر از شگفتی و سپاس است؛ شروعش یک پرسش بزرگ است و بعد، فهرست آفریده‌ها با شادی خوانده می‌شود. پس این دو شعر را یک‌جور نمی‌خوانیم.

یک نکتهٔ بیشتر: تشبیه#

وقتی می‌خواهیم چیزی را روشن‌تر بگوییم، آن را شبیه چیز دیگری می‌کنیم. به این کار تشبیه می‌گوییم. در هر تشبیه سه چیز هست:

  1. چیزی که می‌خواهیم توصیفش کنیم؛
  2. چیزی که آن را شبیه آن می‌کنیم؛
  3. واژه‌ای مثل «مانند»، «مثل» یا «چون» که شباهت را می‌رساند.

مثال: «صدای او مثل زنگ بود.» چیز اول «صدا»، چیز دوم «زنگ» و واژهٔ شباهت «مثل» است. مثال دیگر: «دانش چون چراغ است.» اینجا دانش را به چراغ شبیه کرده‌ایم، چون هر دو راه را روشن می‌کنند.

وقتی تشبیه می‌بینی، از خودت بپرس: چه چیزی به چه چیزی شبیه شده و چرا؟

کلمات املایی#

  • فضل: با «ض» نوشته می‌شود؛ مثل «فضیلت».
  • شکر: با «ک»؛ «شُکر» (سپاس) و «شِکَر» (مادهٔ شیرین) هر دو همین‌طور نوشته می‌شوند و فقط خواندنشان فرق دارد.
  • بحر: با «ح» (نه «ه»).
  • انجم: با «ج» (نه «چ»).
  • اجزا: با الف تمام می‌شود (گاهی «اجزاء» هم می‌نویسند).
  • نهار: با «ه»؛ در شعر یعنی «روز» و در امروز یعنی «ناهار».
  • خورشید: با «خو» نوشته می‌شود، نه «خرشید».
  • برهنه: دو «ه» دارد، یکی در وسط و یکی در آخر.
  • پیرهن: با «ی» بعد از «پ».
  • بلبل: دو «ب» و دو «ل»؛ مثل «بل‌بل».
  • توحید: با «و» و «ح».

تمرین املا: «خورشید و ماه و انجم، بحر و بر» را از یک نفر بخواه بگوید و تو بنویس.

نگارش و املای این درس#

تمرین‌های نوشتن این درس در کتاب «نگارش» پنجم، درس دوم، صفحه‌های ۱۲ تا ۱۶ است: کامل کردن واژه‌هایی مثل «فضل»، ساختن واژه از حرف‌های «انجم»، پیدا کردن واژه‌های هم‌آهنگ مثل «شمار، هزار، نهار»، کتاب‌خوانی (شخصیت، زمان، مکان و رویدادهای یک داستان)، نوشتن شعر «رقص باد، خندهٔ گل» به شکل داستان و نشانه‌گذاری.

جواب تمرین‌های کتاب#

پرسش‌های این درس صفحه به صفحه آمده‌اند. اول خودت جواب بده.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۹

پرسش ۱ (درست و نادرست)این جمله درست است یا نادرست: «نعمت‌ها و بخشش‌های خدا را نمی‌شود شمرد.»

پاسخ را ببین

درست است. سعدی در بیت اول می‌پرسد چه کسی می‌تواند فضل خدا را بشمارد؛ این پرسش جواب نمی‌خواهد و یعنی «هیچ‌کس». به چنین پرسشی که جوابش معلوم است، پرسشِ برای تأکید می‌گویند.

پرسش ۲ (درست و نادرست)آیا خدا با آفتاب، ذرّه‌های خاک بی‌جان را به باغ و چمن‌زار تبدیل می‌کند؟

پاسخ را ببین

درست است. در بیت سوم سعدی می‌گوید خدا به‌وسیلهٔ تأثیر آفتاب، خاک مرده را به باغ میوه و چمن و لاله‌زار تبدیل می‌کند. نور و گرمای خورشید به رشد گیاه کمک می‌کند.

پرسش ۳ (درست و نادرست)آیا فقط انسان‌ها می‌توانند خدا را به خوبی ستایش کنند؟

پاسخ را ببین

نادرست است. در بیت آخر سعدی می‌گوید هر بلبلی هم که روی شاخه آواز می‌خواند، خدا را ستایش می‌کند. پس ستایش خدا فقط کار آدم‌ها نیست.

پرسش ۴ (درک مطلب)کدام مصراع می‌گوید نمی‌شود شکر همهٔ نعمت‌های خدا را به‌جا آورد؟

پاسخ را ببین

مصراع دوم بیت اول: «یا کیست آن که شکر یکی از هزار کرد؟» یعنی حتی یک نعمت از هزار نعمت را هم کسی به‌درستی سپاس نگفته است.

پرسش ۵ (درک مطلب)در بیتی که ابر، درخت‌های مرده و شاخهٔ برهنه در آن آمده، شاعر از چه فصل‌هایی سخن گفته است؟

پاسخ را ببین

از دو فصل: درخت‌های خشک و شاخهٔ برهنه نشان زمستان یا پایان پاییزند و «نوبهار» نشانهٔ بهار است. شاعر می‌گوید بعد از زمستان، ابر و باران به درخت‌ها جان می‌دهند و بهار می‌رسد.

پرسش ۶ (درک مطلب)منظور شاعر از «پیرهن» چیست و چرا از این واژه استفاده کرده است؟

پاسخ را ببین

پیرهن یعنی لباس. شاعر شاخه‌ای را که برگ ندارد مثل آدمی لخت تصور می‌کند و برگ‌ها و شکوفه‌های بهاری را لباسی می‌داند که بر تنش پوشانده می‌شود. با این واژه تصویر روشن‌تر و زنده‌تر می‌شود.

پرسش ۷ (درک مطلب)سعدی می‌گوید کسی نمی‌تواند شکر یکی از هزار را بگوید. آیا خدا فقط هزار نعمت دارد؟ توضیح بده.

پاسخ را ببین

نه. «هزار» در اینجا یعنی بسیار زیاد، نه عدد دقیق. شاعر می‌خواهد بگوید نعمت‌های خدا آن‌قدر بی‌شمارند که حتی اگر کسی یک‌هزارمشان را سپاس بگوید، کار بزرگی کرده است؛ همان‌طور که در مصراع اول گفته بود شمردنشان ممکن نیست.

پرسش ۸ (درک مطلب)جای پرسش پنجم در کتاب خالی است تا خودت (یا معلم) از شعر پرسشی بسازی. چه پرسشی می‌شود ساخت؟

پاسخ را ببین

این پرسش جواب ثابتی ندارد؛ کار تو ساختن یک پرسش خوب از شعر است. نمونه: «به گفتهٔ سعدی، خاکِ مرده با کمک چه چیزی به باغ و لاله‌زار تبدیل می‌شود؟» جواب: با تأثیر آفتاب (بیت سوم). پرسش خوب جوابش در شعر است و نشان می‌دهد معنی بیت را فهمیده‌ای.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۲۰

پرسش ۱ (دانش زبانی (لحن و آهنگ))لحن و آهنگ خواندن شعر ستایش را با شعر فضل خدا مقایسه کن.

پاسخ را ببین

شعر «ستایش» دعا و خواهش است؛ پس آرام، فروتنانه و آهسته خوانده می‌شود، با مکث‌هایی جاهایی که می‌خواهیم کمک بخواهیم. شعر «فضل خدا» پر از شگفتی و سپاس است؛ آغازش پرسشی بزرگ است و صدا در پایان پرسش بالا می‌رود، بعد آفریده‌ها با شادی و کمی تندتر شمرده می‌شوند. پس یک‌جور خواندن نیستند.

پرسش ۲ (شعرخوانی و صندلی صمیمیت)سه مرحلهٔ خواندن شعر چیست و چگونه برای شعر فضل خدا انجامشان بدهیم؟

پاسخ را ببین

مرحله ۱ اندیشیدن: شعر را بی‌صدا بخوان و دربارهٔ معنی‌اش فکر کن (سپاس از نعمت‌های بی‌شمار). مرحله ۲ یافتن: لحن مناسب را پیدا کن (شگفتی و شکرگزاری). مرحله ۳ خواندن: حالا با همان لحن و آهنگ و سرعت درست بخوان و پایان هر بیت را مکث کن.

بعد از دیدن پاسخ‌ها، شعر را یک بار با لحن شگفت‌زده و سپاسگزار بخوان. بعد سراغ «تمرین بیشتر» برو.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«شکر کردن» در این شعر یعنی چه؟
۲هر واژه را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳بیتی که از ابر و درخت مرده می‌گوید، چه چیزی را نشان می‌دهد؟
۴جای خالی را با واژهٔ درست پر کن (از شعر سعدی).

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

خورشید و ماه و و لیل و نهار کرد.

۵فکرهای شعر را به ترتیب بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی
۶کدام واژه به معنی «شب» است؟

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۷در جملهٔ «چهره‌اش مثل ماه می‌درخشید» کدام واژه تشبیه را نشان می‌دهد؟
۸برای خواندن شعری که از نعمت‌های بی‌شمار خدا شگفت‌زده است، کدام لحن بهتر است؟
۹کدام واژه درست نوشته شده است؟

درک مطلب: نان سفره

امیر هر صبح نان تازه را سر سفره می‌دید و فقط می‌خورد. آن روز معلمش پرسید: «این نان از کجا آمده؟» امیر فکر کرد. اول نانوا، بعد آرد، بعد کشاورز که گندم کاشته بود؛ باران و خورشید و خاک هم کمک کرده بودند. امیر لبخند زد و فهمید هر لقمه نتیجهٔ کار و بخشش‌های بسیاری است. از آن روز قبل از خوردن، آرام سپاس می‌گفت.

۱امیر در فکر کردن اول به چه چیزی رسید؟
۲پیام این متن به کدام درس شبیه‌تر است؟
۳واژه‌ای را پیدا کن که یعنی «تشکر».

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهفضل را «فزل» می‌نویسم

حرف دوم این واژه «ض» است. صدای «ز» را می‌شنویم، ولی املای واژه با «ض» است؛ «فضیلت» را یادت بیاور.

درستفضل

اشتباه«نهار» همان ناهار است، پس شعر دربارهٔ غذا حرف می‌زند

در زبان قدیم «نهار» یعنی روز و «لیل» یعنی شب. این دو در شعر کنار هم آمده‌اند. «ناهار» که غذا است در امروز به‌کار می‌رود.

درستلیل و نهار یعنی شب و روز

اشتباهدر تشبیه فقط باید «مانند» بنویسم و «مثل» غلط است

«مانند»، «مثل» و «چون» هر سه واژهٔ شباهت‌اند و جای هم می‌آیند.

درستهر سه درست‌اند: مانند، مثل، چون

فراتر از کتابشعر سعدی: چه هنرهایی دارد؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در این شعر سعدی چند هنر ظریف به کار برده است. لیل و نهار، یعنی شب و روز، که در یک مصراع کنار هم آمده‌اند، نمونه‌ای از «تضاد» است: دو چیز روبه‌روی هم. خورشید و ماه و انجم هم گروهی‌اند و همه از آسمان‌اند؛ این هماهنگی را «تناسب» می‌گویند. وقتی شاخهٔ برهنه پیرهن می‌پوشد، شاعر به شاخه کاری شبیه آدم‌ها داده و این کار «تشخیص» نام دارد. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید. اگر خواستی، شعر را دوباره بخوان و دنبال دو چیز روبه‌رو یا چند چیز هم‌گروه بگرد؛ سعدی در شعرهای دیگرش هم از همین ترفند زیاد استفاده کرده است.

ادامه در یادستان:چرا دوباره‌خواندن کار نمی‌کند (و به‌جایش چه کنیم)

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

بخش‌های دیگر فصل ۱: آفرینش

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون