درس ۱یادآوری
این درس: صفحههای ۴۴ تا ۴۷ کتاب درسی
یادت هست؟#
دو سؤال کوتاه از سال پنجم. اول خودت جواب بده، بعد زیرش را ببین.
- در عدد ۵/۲۸۴ رقم ۸ چه ارزشی دارد؟
- کدام بزرگتر است: ۰/۷ یا ۰/۰۷؟
جواب: ۱) ۸ در جای صدم است، یعنی ۸ صدم (). ۲) ۰/۷ یعنی ۷ دهم، یعنی ۷۰ صدم. پس ۰/۷ از ۰/۰۷ (۷ صدم) بزرگتر است.
اعشار یعنی تکههای دهتایی#
یک نوار یکمتری داری. آن را به ۱۰ تکهٔ مساوی ببُر. هر تکه یک دهم متر است. هر دهم را باز ۱۰ تکه کن. هر تکهٔ کوچک یک صدم است. یک بار دیگر ۱۰ تکه کنی، به هزارم میرسی. باز هم ۱۰ تکه کنی، دههزارم () میشود؛ چهارمین رقم بعد از ممیز جای دههزارم است.
پس هر مرتبه ۱۰ برابرِ مرتبهٔ سمت راستش است. ممیز مرزِ یکان و دهم است. عدد ۲۳/۴۰۶ را در جدول ارزش مکانی ببین:
| دهگان | یکان | ممیز | دهم | صدم | هزارم |
|---|---|---|---|---|---|
| ۲ | ۳ | / | ۴ | ۰ | ۶ |
خواندن: اول بخش صحیح، بعد «و»، بعد رقمهای بعد از ممیز مثل یک عدد کامل، و آخر نامِ مرتبهٔ آخرین رقم. پس ۲۳/۴۰۶ میشود «بیست و سه و چهارصد و شش هزارم».
گسترده: . صفرِ صدم چیزی اضافه نمیکند، ولی جای صدم را نگه میدارد.
کسر و اعشار، دو نوشتهٔ یک عدد#
یک صفحهٔ ۱۰ در ۱۰ را تصور کن که ۳۷ خانهاش رنگی است. هر خانه یک صدم است:
■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■
■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■
■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■
■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ □ □ □
□ □ □ □ □ □ □ □ □ □
□ □ □ □ □ □ □ □ □ □
□ □ □ □ □ □ □ □ □ □
□ □ □ □ □ □ □ □ □ □
□ □ □ □ □ □ □ □ □ □
□ □ □ □ □ □ □ □ □ □
رنگیها صفحهاند، یعنی . سه ردیفِ کامل ۳ دهم است و ۷ خانهٔ تنها ۷ صدم.
کسری که مخرجش ۱۰، ۱۰۰ یا ۱۰۰۰ است، همان عدد اعشاری است. تعداد رقمهای بعد از ممیز با تعداد صفرهای مخرج برابر است: .
اگر مخرج ۱۰، ۱۰۰ یا ۱۰۰۰ نیست، صورت و مخرج را در یک عدد ضرب کن تا بشود. این کار کسر را عوض نمیکند:
- (ضرب در ۵)
- (ضرب در ۴)
- (ضرب در ۱۲۵)
- ، که همان است.
برعکسش هم ممکن است. اعشار را کسر کن و تا جای ممکن ساده کن: و .
کدام بزرگتر است؟#
قبل از ادامه، حدس بزن: ۰/۵ بزرگتر است یا ۰/۴۵؟
خیلیها میگویند ۰/۴۵، چون «۴۵ از ۵ بیشتر است». ولی رقمهای هممرتبه را از چپ مقایسه کن. دهمِ ۰/۵ برابر ۵ است و دهمِ ۰/۴۵ برابر ۴. پس ۰/۵ بزرگتر است. اگر بخواهی مرتبهها برابر شوند، ۰/۵ را ۰/۵۰ بنویس: ۵۰ صدم از ۴۵ صدم بیشتر است.
روی محور هم ببین. فاصلهٔ ۰/۴۵ تا ۰/۵۰ را صدمبهصدم علامت زدهایم:
| ۰/۴۵ | ۰/۴۶ | ۰/۴۷ | ۰/۴۸ | ۰/۴۹ | ۰/۵۰ |
|---|---|---|---|---|---|
| ▲ | ● | ▲ |
۰/۴۵ سمت چپِ ۰/۵ است، پس کوچکتر است. نقطهٔ ● عدد ۰/۴۷ است که بین این دو قرار دارد.
🧠 ترفند: برای مقایسه، به آخرِ عددِ کوتاهتر صفر اضافه کن. اینطور هر دو به یک اندازه رقم اعشار دارند. دلیل: ، پس صفرِ آخرِ بخش اعشاری ارزش را عوض نمیکند. شرط: فقط در آخرِ بخش اعشاری. صفرِ بلافاصله بعد از ممیز ارزش را عوض میکند: .
جمع و تفریق: ممیزها زیر هم#
فقط چیزهای همنام را با هم جمع میکنیم: دهم با دهم و صدم با صدم. برای همین ممیزها را زیر هم مینویسیم و جاهای خالی را با صفر پر میکنیم.
مثال ۱. . اول تخمین: حدوداً چقدر میشود؟ حدود ۳/۷ است.
با حدسمان میخواند؟ بله، ۳/۶۷۵ نزدیک ۳/۷ است.
مثال ۲. مینا ۲/۷۵ متر روبان دارد. ۱/۲ متر برای کیف و ۰/۸۵ متر برای کلاه برمیدارد. چقدر میماند؟ اول نوار را بکش. کل بالای نوار است و سه تکه زیرش:
| ۱/۲ متر | ۰/۸۵ متر | ؟ |
|---|---|---|
| کیف | کلاه | مانده |
کلِ نوار ۲/۷۵ متر است. تخمین: حدود ۲ است، پس کمی کمتر از ۰/۷۵ میماند. دقیق: و . یعنی ۰/۷ متر میماند. با تخمین هم میخواند.
مثال ۳. . عدد ۵ را ۵/۰۰ بنویس:
راه دوم. اول ۱/۴ کم کن، چون رُند است: . ولی ۰/۰۲ بیشتر از لازم کم کردهای. پس آن را برگردان: . این راه برای حساب ذهنی سریعتر است. راه ستونی برای عددهای پیچیده مطمئنتر است.
برای بررسی تفریق، جواب را با عدد کمشده جمع کن: . درست است.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
این عددها را از کوچک به بزرگ مرتب کن: ۰/۶ ، ۰/۰۶ ، ۰/۶۰۶ ، ۰/۶۶ ، ۰/۶۰۰۶
حاصل را حساب کن. اول تخمین بزن و آخر با جمع بررسی کن.
و را اعشاری کن. بعد ۰/۳۵ را بهصورت کسرِ سادهشده بنویس.
علی ۳/۶ متر طناب دارد. ۱/۲۵ متر برای تاب و ۰/۹ متر برای بستن چادر برمیدارد. چقدر طناب میماند؟ اول نوار بکش.
اشتباههای رایج ۳
اشتباه، چون ۴۵ از ۵ بیشتر است.
اعشار را مثل عدد کامل مقایسه کرده است. باید مرتبه به مرتبه از چپ سنجید: ۰/۴۵ فقط ۴ دهم دارد، ولی ۰/۵ پنج دهم دارد.
درست، یعنی .
اشتباه (رقمها از راست زیر هم نوشته شدهاند: ۳۲ + ۱۴۵ = ۱۷۷).
۲ دهم زیرِ ۵ صدم افتاده و ۳ یکان زیرِ ۴ دهم. فقط مرتبههای همنام را میشود جمع کرد، پس ممیزها باید زیر هم باشند. تخمین هم خبر میداد: جواب باید حدود باشد.
درست.
اشتباه، «چون فقط یک صفر اضافه شده است».
صفرِ آخرِ بخش اعشاری ارزش را عوض نمیکند. ولی صفری که بلافاصله بعد از ممیز میآید، ۴ را از دهم به صدم میبرد.
درست، ولی فقط ۴ صدم است و ۱۰ برابر کوچکتر است.
فراتر از کتابجمشید کاشانی و کسرهای دهدهیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
حدود ششصد سال پیش، ریاضیدان ایرانی غیاثالدین جمشید کاشانی در کتاب «مفتاحالحساب» کسرهای دهدهی را مرتب و کامل توضیح داد. یعنی همین دهم و صدم و هزارمی که تو مینویسی. او با این روش عدد پی را تا شانزده رقمِ درست حساب کرد، دقیقتر از همهٔ دانشمندان زمانِ خودش.
یک نکتهٔ جالب از دنیای رایانه: رایانه عددها را فقط با دو رقمِ ۰ و ۱ نگه میدارد. بعضی عددهای ساده مثل ۰/۱ در آن نوشتن دقیق نمیشوند. برای همین در بعضی زبانهای برنامهنویسی دقیقاً ۰/۳ نمیشود و کمی بیشتر درمیآید. برنامهنویسهای ربات این را میدانند و اندازهها را با دقتِ لازم گرد میکنند. اگر دوست داری ببینی رباتها با عدد چه میکنند، دورهٔ آیرو را ببین.
درس ۲یادآوری ضرب و تقسیم
این درس: صفحههای ۴۸ تا ۵۱ کتاب درسی
یادت هست؟#
- حاصل چند است؟
- چند میشود؟
جواب: ۱) و دو رقم اعشار، پس . ۲) ۳۴۵، چون هر رقم یک مرتبه بزرگتر میشود.
ضرب با شکل: صفحهٔ صد خانه#
یک کاشی مربعی داریم که هر ضلعش ۱ متر است. قسمتی از آن را رنگ میکنیم که ۰/۴ متر بلندی و ۰/۸ متر پهنا دارد. کاشی را ۱۰ ردیف و ۱۰ ستون کردهایم، پس هر خانه ۰/۰۱ است:
■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ □ □
■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ □ □
■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ □ □
■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ □ □
□ □ □ □ □ □ □ □ □ □
□ □ □ □ □ □ □ □ □ □
□ □ □ □ □ □ □ □ □ □
□ □ □ □ □ □ □ □ □ □
□ □ □ □ □ □ □ □ □ □
□ □ □ □ □ □ □ □ □ □
قبل از ادامه، حدس بزن: از ۰/۴ بزرگتر است یا کوچکتر؟
بشمار: ۴ ردیف و ۸ ستون، یعنی ۳۲ خانه. پس . این از ۰/۴ کوچکتر است. دلیلش این است که ۰/۴ را در عددی کمتر از ۱ ضرب کردهایم، یعنی فقط «۸ دهمِ» آن را برداشتهایم. اگر عدد مثبتی را در عددی بیشتر از ۱ ضرب کنیم، جواب بزرگتر میشود.
با کسر هم همین درمیآید: .
جدول ضرب برای عددهای بزرگتر#
مثال ۱. . اول تخمین: حدوداً چقدر میشود؟ . حالا هر عدد را به یکان و دهم بشکن: و . جدول چهار خانه دارد:
| × | ۲ | ۰/۳ |
|---|---|---|
| ۱ | ۲ | ۰/۳ |
| ۰/۴ | ۰/۸ | ۰/۱۲ |
جمع چهار خانه: . با حدسمان میخواند؟ بله، ۳/۲۲ نزدیک ۳ است.
قاعدهٔ ضرب اعشاریها#
- ممیزها را کنار بگذار و عددها را مثل عدد طبیعی ضرب کن.
- رقمهای اعشارِ دو عامل را بشمار و جمع کن.
- در حاصل، از راست به همان تعداد رقم جدا کن و ممیز بگذار.
برای : . هر عامل یک رقم اعشار دارد، روی هم ۲ رقم. پس ، درست مثل جدول.
مثال ۲. . اول . رقمهای اعشار: . ولی ۲۱ فقط دو رقم دارد، پس یک صفر جلویش میگذاریم: .
🧠 ترفند: در ضربِ دو عدد اعشاری، تعداد رقمهای اعشارِ جواب برابر مجموع رقمهای اعشارِ دو عامل است. دلیل: دهم ضرب در دهم میشود صدم () و صدم ضرب در دهم میشود هزارم. شرط: اول رقمها را بشمار و ممیز را بگذار، بعد صفرهای آخر را بردار؛ نه برعکس. مثلاً : ، دو رقم میشود .
یک کار را دو جور#
را ببین:
- راه اول: و دو رقم اعشار، یعنی .
- راه دوم: چهار تا ۰/۲۵ میشود ۱. ۱۶ یعنی ۴ دسته چهارتایی، پس جواب ۴ است.
راه دوم سریعتر است، چون ۰/۲۵ همان یکچهارم است و با ۴ جور میشود.
ضرب و تقسیم بر ۱۰، ۱۰۰ و ۱۰۰۰#
در ضرب در ۱۰ هر رقم یک مرتبه بزرگتر میشود؛ پس ممیز یک جا به راست میرود. در تقسیم بر ۱۰ هر رقم یک مرتبه کوچکتر میشود؛ پس ممیز یک جا به چپ میرود.
| کار | ممیز | مثال |
|---|---|---|
| ضرب در ۱۰، ۱۰۰، ۱۰۰۰ | به راست، به تعداد صفرها | |
| تقسیم بر ۱۰، ۱۰۰، ۱۰۰۰ | به چپ، به تعداد صفرها | |
| ضرب در ۰/۱، ۰/۰۱، ۰/۰۰۱ | به چپ، مثل تقسیم بر ۱۰، ۱۰۰، ۱۰۰۰ |
اگر رقم کم آمد، صفر بگذار: . ضرب در ۰/۱ یعنی «یکدهمِ عدد را بگیر»، و این همان تقسیم بر ۱۰ است.
تقسیمِ ساده بر عدد طبیعی#
۳/۵ کیلوگرم برنج را در ۷ کیسهٔ مساوی میریزیم. اول نوار: کلِ نوار ۳/۵ کیلوگرم است و ۷ تکهٔ مساوی دارد.
| ؟ | ؟ | ؟ | ؟ | ؟ | ؟ | ؟ |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ۱ | ۲ | ۳ | ۴ | ۵ | ۶ | ۷ |
تخمین: ۳/۵ کیلوگرم نصفِ ۷ است، پس هر کیسه حدود نیم کیلوگرم. دقیق: ۳/۵ یعنی ۳۵ دهم. ۳۵ دهم بین ۷ کیسه، به هر کیسه ۵ دهم میرسد. پس . با کسر: .
همینطور یعنی ۴۸ صدم بر ۶، که ۸ صدم است: .
گاهی چیزی باقی میماند. تا یک رقم اعشار: ۲۶ دهم بر ۴ میشود ۶ دهم و ۲ دهم میماند. پس خارجقسمت ۰/۶ و باقیمانده ۰/۲ است. بررسی: .
ترتیب انجام عملها#
اول پرانتز، بعد ضرب و تقسیم از چپ به راست، و آخر جمع و تفریق.
مثال ۳.
- پرانتز: .
- ضرب و تقسیم: و .
- تفریق: .
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
حاصل را با جدول ضرب پیدا کن. اول تخمین بزن.
حاصل را حساب کن.
نانوایی برای هر نان ۰/۳۵ کیلوگرم آرد لازم دارد. برای ۱۲ نان چقدر آرد لازم است؟ اگر ۵ کیلوگرم آرد داشته باشد، چقدر میماند؟
اول حدس بزن، بعد دقیق حساب کن: . در آخر را هم بنویس.
اشتباههای رایج ۳
اشتباه
فقط حساب شده و رقمهای اعشار شمرده نشدهاند. دو رقم اعشار لازم است، چون دهم ضرب در دهم میشود صدم.
درست و دو رقم اعشار: .
اشتباه
ممیز فقط یک جا رفته است، ولی ۱۰۰ دو صفر دارد.
درستدو جا به چپ: .
اشتباه
اول جمع شده () و بعد ضرب. ضرب باید قبل از جمع انجام شود.
درستاول ، بعد .
فراتر از کتابجابهجایی ممیز در رایانهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
وقتی برای ضرب در ۱۰ رقمها را یک مرتبه جابهجا میکنی، همان کاری را میکنی که رایانه میکند. فرقش این است که رایانه در دستگاهِ دودویی کار میکند. رایانه عددها را با ۰ و ۱ مینویسد. در این دستگاه، ضرب در ۲ یعنی همهٔ رقمها یک جا به چپ بروند؛ درست مثل ضرب در ۱۰ برای ما. این کار از ضربِ معمولی خیلی سریعتر است و در بازیها، دوربینها و رباتها هر ثانیه میلیونها بار انجام میشود.
برنامهنویسها گاهی بهجای «تقسیم بر ۱۰۰» مینویسند «ضرب در ۰/۰۱»، چون برای بیشتر پردازندهها ضرب سریعتر از تقسیم است. دلیل ریاضیاش را تو حالا میدانی: هر دو یک جواب میدهند.
درس ۳تقسیم عدد اعشاری بر عدد طبیعی
این درس: صفحههای ۵۲ تا ۵۵ کتاب درسی
یادت هست؟#
- حاصل چند است؟
- ۰/۹ یعنی چند دهم؟ چند میشود؟
جواب: ۱) ۲۴. ۲) ۰/۹ یعنی ۹ دهم. ۹ دهم بین ۳ نفر، به هر نفر ۳ دهم میرسد: .
تقسیمِ شیر: از یکان به دهم#
۹/۶ لیتر شیر داریم و میخواهیم آن را در ۴ پارچ مساوی بریزیم. اول نوار را بکش. کل بالای نوار است و هر پارچ یک تکه:
| ؟ | ؟ | ؟ | ؟ |
|---|---|---|---|
| پارچ ۱ | پارچ ۲ | پارچ ۳ | پارچ ۴ |
کل نوار ۹/۶ لیتر است. حالا قدمبهقدم پخش میکنیم، اول لیترهای کامل و بعد دهمها:
| قدم | چه میکنیم | نتیجه |
|---|---|---|
| ۱ | ۹ لیتر کامل را بین ۴ پارچ پخش کن | به هر پارچ ۲ لیتر، ۱ لیتر میماند |
| ۲ | آن ۱ لیتر را ۱۰ دهم کن و با ۶ دهم جمع کن | ۱۶ دهم |
| ۳ | ۱۶ دهم را بین ۴ پارچ پخش کن | به هر پارچ ۴ دهم، چیزی نمیماند |
پس در هر پارچ لیتر است. همان کاری که در تقسیمِ عدد طبیعی میکردیم، اینجا هم کار میکند. فقط وقتی از یکان رد میشویم، به دهم میرسیم.
تقسیم را روی محور هم میشود دید. یک مثال کوچکتر: یعنی فاصلهٔ ۰ تا ۲/۴ را با ۳ پرشِ مساوی طی کن:
| ۰ | ۰/۸ | ۱/۶ | ۲/۴ |
|---|---|---|---|
| ● | ● | ● | ● |
هر پرش ۰/۸ است، پس .
روش ستونی و جای ممیز#
قبل از ادامه، حدس بزن: حدوداً چقدر است؟ (به فکر کن.)
حدس ما ۹ است. حالا دقیق:
53.4 | 6
-48 |-----
--- | 8.9
5 4
-5 4
----
0
- میشود ۸، چون . باقی ۵ است.
- به ممیز رسیدیم. در خارجقسمت هم ممیز میگذاریم و ۴ دهم را پایین میآوریم: ۵۴ دهم.
- دهم. باقی ۰.
جواب است. با حدسمان میخواند؟ بله، نزدیک ۹ است. بررسی با ضرب: .
قاعده: وقتی در مقسوم از یکان به دهم رد میشوی، همان لحظه در خارجقسمت ممیز بگذار.
صفر در وسط خارجقسمت#
مثال ۲. . اول . ممیز. حالا ۱ دهم داریم و نمیشود آن را بر ۶ تقسیم کرد. پس در جای دهمِ خارجقسمت ۰ مینویسیم. بعد ۱۲ صدم را بر ۶ تقسیم میکنیم: ۲ صدم. جواب است. اگر صفر را جا بیندازی، ۱/۲ مینویسی که ۱۰ برابر غلط است.
ادامهٔ تقسیم با صفر#
مثال ۳. . اول و باقی ۳. میدانیم ، پس میتوانیم ادامه بدهیم:
- ۳ یکان میشود ۳۰ دهم. دهم، باقی ۲ دهم.
- ۲ دهم میشود ۲۰ صدم. صدم، باقی ۰.
پس .
گاهی باقیمانده هیچوقت صفر نمیشود. آنوقت تقسیم را تا همان رقمی ادامه میدهیم که خواستهاند. تا دو رقم اعشار میشود . باقیماندهٔ آخر را از این رابطه پیدا کن:
باقیمانده = مقسوم − (خارجقسمت × مقسومعلیه)
. باقیمانده ۱ صدم است، نه ۱.
کسر را اعشاری کن#
کسر یعنی تقسیمِ صورت بر مخرج. پس . با صفر ادامه بده: باقی ۶، باقی ۴، باقی ۰. پس .
تا دو رقم اعشار: باقی ۲ و باقی ۲. پس حدود و باقیمانده .
یک کار را دو جور#
را ببین:
- راه اول (ستونی): باقی ۳، ممیز، باقی ۴، . جواب .
- راه دوم: مقسوم و مقسومعلیه را هر دو دو برابر کن: .
راه دوم سریعتر است، چون تقسیم بر ۱۰ فقط جابهجاییِ ممیز است.
🧠 ترفند: برای تقسیم بر ۵، عدد را دو برابر کن. بعد ممیز را یک جا به چپ ببر. دلیل: ؛ اگر مقسوم و مقسومعلیه را هر دو دو برابر کنیم، خارجقسمت عوض نمیشود و تقسیم بر ۱۰ آسان است. شرط: فقط وقتی مقسومعلیه ۵ است (برای ۵۰ یا ۵۰۰، به ۱۰۰ یا ۱۰۰۰ میرسی).
یک مسئلهٔ واقعی#
یک کارگاه ۹۴/۵ متر پارچه را به ۵۰ پردهٔ هماندازه تقسیم کرد. هر پرده چند متر پارچه دارد؟ کل پارچه بین ۵۰ پرده پخش میشود. پس . تخمین: ، پس کمی کمتر از ۲ متر. دقیق: مقسوم و مقسومعلیه را هر دو دو برابر کن: متر. با حدسمان میخواند؟ بله، کمی کمتر از ۲ است.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
حاصل را پیدا کن. اول تخمین بزن و آخر با ضرب بررسی کن.
حاصل را بنویس. چند رقم اعشار لازم شد؟
کسر را اعشاری کن.
طنابی به طول ۱۴/۷ متر را به ۶ تکهٔ مساوی میبُریم. هر تکه چند متر است؟ ۴ تکه روی هم چند متر میشود؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباه
بعد از ممیز، ۱ دهم را نمیشود بر ۶ تقسیم کرد و باید در جای دهم صفر نوشت. بدون این صفر، ۲ صدم به جای دهم رفته است.
درست. بررسی: .
اشتباه
فقط حساب شده و ممیزِ خارجقسمت جا افتاده است. تخمین هم میگفت جواب از ۱ کمتر است.
درست.
اشتباه («۱ و ۳ باقی»)
باقیمانده را بعد از ممیز نوشته است. ۳ باقیمانده ۳ یکان است، نه ۳ دهم، و هنوز تقسیم نشده است.
درست۳ یکان را ۳۰ دهم کن و ادامه بده: .
فراتر از کتابکسرهایی که تمام نمیشوندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
بعد از سه رقم تمام میشود: . ولی را امتحان کن. هر بار ۱ باقی میماند و تقسیم هیچوقت تمام نمیشود: ۰/۳۳۳… . ماشینحساب بعد از چند رقم میایستد، ولی خودِ عدد ادامه دارد.
کدام کسرها تمام میشوند؟ کسرِ سادهشدهای که مخرجش فقط از ضربِ ۲ها و ۵ها ساخته شده باشد، مثل یا . چنین مخرجی را میشود به ۱۰، ۱۰۰ یا ۱۰۰۰ رساند، چون . مخرجِ ۳ یا ۶ اینطور نیست، پس اعشارش تمام نمیشود. در پایههای بالاتر این را دقیقتر میخوانی.
اگر میخواهی مرحلههای یک تقسیم طولانی را ببینی، ابزار ضرب و تقسیم ستونی را امتحان کن.
درس ۴تقسیم یک عدد بر عدد اعشاری
این درس: صفحههای ۵۶ تا ۶۲ کتاب درسی
یادت هست؟#
- و را حساب کن. چه میبینی؟
- کسرِ با مساوی است؟
جواب: ۱) هر دو ۵ میشوند. وقتی مقسوم و مقسومعلیه را هر دو در ۱۰ ضرب کنیم، خارجقسمت عوض نمیشود. ۲) بله، صورت و مخرج را در ۱۰ ضرب کردهایم و کسر همان مانده است.
چند تکه جا میشود؟#
۳ متر روبان داریم. برای هر پاپیون ۰/۷۵ متر لازم است. چند پاپیون میشود ساخت؟
قبل از ادامه، حدس بزن: جواب از ۳ بیشتر است یا کمتر؟
روی محور، از ۰ پرشهای ۰/۷۵ متری بزن:
| ۰ | ۰/۷۵ | ۱/۵ | ۲/۲۵ | ۳ |
|---|---|---|---|---|
| ● | ● | ● | ● | ● |
۴ پرش تا ۳ میرسد. پس ، که از ۳ بیشتر است. تقسیم یعنی «چند بار جا میشود؟». ۰/۷۵ از ۱ کوچکتر است، پس در هر متر بیش از یک بار جا میشود. برای همین «تقسیم همیشه کوچک میکند» درست نیست؛ همهچیز به مقسومعلیه بستگی دارد. وقتی یک عدد مثبت را تقسیم میکنی:
- بر عددی کمتر از ۱: جواب از خودِ عدد بزرگتر میشود.
- بر ۱: جواب همان عدد است.
- بر عددی بیشتر از ۱: جواب از خودِ عدد کوچکتر میشود.
قاعده: مقسومعلیه را طبیعی کن#
تقسیم را میشود مثل کسر نوشت: . اگر صورت و مخرجِ کسر را در یک عدد ضرب کنیم، کسر عوض نمیشود:
پس قاعده این است:
مقسوم و مقسومعلیه را هر دو در ۱۰، ۱۰۰ یا ۱۰۰۰ ضرب کن تا مقسومعلیه عدد طبیعی شود. خارجقسمت عوض نمیشود.
مقسومعلیه چند رقم اعشار دارد؟ یک رقم یعنی ضرب در ۱۰، دو رقم یعنی ضرب در ۱۰۰.
مثال ۱. . اول تخمین: (در هر ۱ دو نیم جا میشود). ۰/۴ کمی از ۰/۵ کوچکتر است، پس جواب کمی بیشتر از ۱۸ است. دقیق: هر دو را در ۱۰ ضرب کن: باقی ۲. ادامه بده: ۲۰ دهم بر ۴ میشود ۵ دهم. جواب است. با حدسمان میخواند؟ بله، کمی بیشتر از ۱۸ است.
مثال ۲. . اول تخمین: و ۰/۰۹ کمی کوچکتر از ۰/۱ است، پس جواب کمی بیشتر از ۴۵ است. دقیق: مقسومعلیه دو رقم اعشار دارد، پس هر دو را در ۱۰۰ ضرب کن: . با حدسمان میخواند؟ بله، ۵۰ کمی بیشتر از ۴۵ است.
یک کار را دو جور#
:
- راه اول: هر دو را در ۱۰ ضرب کن: .
- راه دوم (با کسر): و . هر دو «دهم» هستند. پس میپرسیم ۸ دهم چند بار در ۵۶ دهم جا میشود. این مثل آن است که بپرسی ۸ سکه چند بار در ۵۶ سکه جا میشود: ۷ بار.
راه اول کوتاهتر است. راه دوم نشان میدهد چرا جواب درست است.
🧠 ترفند: تقسیم بر ۰/۵ یعنی ضرب در ۲، و تقسیم بر ۰/۲۵ یعنی ضرب در ۴. دلیل: ۰/۵ نصف است و در هر ۱ دو نصف جا میشود؛ ۰/۲۵ یکچهارم است و در هر ۱ چهار تا. مثلاً . شرط: فقط برای همین دو عدد (و ۰/۱ که ضرب در ۱۰ است)؛ ۰/۷۵ چنین ترفند سادهای ندارد.
باقیمانده را درست بخوان#
۵/۳ لیتر آب داریم و بطریهای ۰/۴ لیتری. چند بطری پر میشود و چقدر آب میماند؟
هر دو را در ۱۰ ضرب کن: باقی ۱. پس ۱۳ بطری پر میشود. ولی باقیمانده ۱ لیتر نیست! ما مقسوم را ۱۰ برابر کردهایم، پس این باقیمانده هم ۱۰ برابر شده است. باقیماندهٔ واقعی:
۰/۱ لیتر میماند. بررسی: .
راه دیگر: باقیماندهٔ تقسیمِ جدید را به همان عددی تقسیم کن که ضرب کرده بودی: .
مثال ۳. تا یک رقم اعشار. هر دو را در ۱۰ ضرب کن: و باقی ۰/۲. باقیماندهٔ واقعی را با رابطه حساب کن: .
کسرهایی با اعشار#
کسری مثل را میشود ساده کرد. صورت و مخرج را در ۱۰ ضرب کن: .
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
حاصل را پیدا کن. اول تخمین بزن و آخر با ضرب بررسی کن.
حاصل را از دو راه پیدا کن: با ضرب در ۱۰۰، و با این فکر که ۰/۷۵ یعنی سهچهارم.
با ۵ متر روبان گلهایی میسازیم که هر کدام ۰/۱۵ متر روبان میخواهد. چند گلِ کامل میشود و چقدر روبان میماند؟
کسر را تا جای ممکن ساده کن.
اشتباههای رایج ۳
اشتباه («تقسیم بر ۰/۵ یعنی نصف کردن»)
«تقسیم بر ۰/۵» با «تقسیم بر ۲» قاطی شده است. تقسیم بر ۰/۵ میپرسد چند تا نیم در ۶ جا میشود.
درستدر هر ۱ دو نیم جا میشود: .
اشتباه
فقط مقسومعلیه در ۱۰ ضرب شده و مقسوم نه. اگر فقط یکی را ۱۰ برابر کنی، خارجقسمت ۱۰ برابر کوچک میشود.
درستهر دو را در ۱۰ ضرب کن: . بررسی: .
اشتباه: « باقی ۱»، پس باقیمانده ۱ است.
باقیماندهٔ تقسیمِ جدید هم ۱۰ برابر شده است، چون مقسوم را ۱۰ برابر کردهایم.
درستباقیماندهٔ واقعی: .
فراتر از کتابربات چند دور بچرخد؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
یک ربات چرخدار را تصور کن که با هر دورِ کاملِ چرخ ۰/۲ متر جلو میرود. برای ۳ متر چند دور لازم است؟ دور. برنامهنویسهای ربات دقیقاً همین تقسیم را در برنامه مینویسند تا موتور بداند چند دور بچرخد.
در تقسیم بر عدد اعشاری همیشه یک سؤال میپرسیم: «این اندازهٔ کوچک چند بار در آن اندازهٔ بزرگ جا میشود؟». نقشهکشها هم همین را میپرسند. اگر هر ۰/۱ سانتیمتر روی نقشه ۵ متر زمین باشد، ۴/۲ سانتیمتر چند متر است؟ بار، پس متر.
یک سؤال جالبتر: چرا هیچ عددی را نمیشود بر صفر تقسیم کرد؟ هرچه مقسومعلیه کوچکتر شود، جواب بزرگتر میشود؛ ولی صفر را هر چند بار هم کنار هم بگذاری، به ۳ نمیرسی. جوابِ کامل در چرا نمیشود بر صفر تقسیم کرد؟ آمده است.
آزمون فصل ۳
۱۵ سؤال از همهٔ درسها، ۲۰ دقیقه.
اگر میخواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی
خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی
هیچ ایدهٔ پیشرفتهای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشهای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع میکنیم و به همان ریاضیای میرسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش میبیند — بدون حفظکردنِ بیدلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بودهای.
- ۸ ترم
- ۷۳ فصل
- همهٔ فصلها رایگان
پرسشهای رایج
چرا در تقسیم وقتی به ممیز میرسیم، در خارجقسمت هم ممیز میگذاریم؟
چون رقمهای بعد از ممیزِ مقسوم دهم و صدماند و سهمِ هر نفر از آنها هم دهم و صدم است. اگر ممیز را نگذاری، بهجای ۰/۹ جواب ۹ میدهد که ۱۰ برابر است. تخمین هم کمک میکند: ۵/۴ از ۶ کمتر است، پس جواب کمتر از ۱ است.
چرا وقتی بر عدد اعشاری تقسیم میکنیم، مقسوم را هم در ۱۰ ضرب میکنیم؟
چون تقسیم مثل یک کسر است و اگر صورت و مخرج را در یک عدد ضرب کنیم، کسر عوض نمیشود: . اگر فقط مقسومعلیه را ۱۰ برابر کنی، جواب ۱۰ برابر کوچک میشود.
آیا تقسیم همیشه جواب را کوچکتر میکند؟
نه. برای یک عدد مثبت، تقسیم بر عددی بیشتر از ۱ جواب را کوچکتر میکند. تقسیم بر ۱ همان را میدهد. تقسیم بر عددی کمتر از ۱ جواب را بزرگتر میکند: ، چون در هر ۱ دو نیم جا میشود. ضرب هم همینطور است: ضرب در عددی کمتر از ۱ کوچکتر میکند.
باقیمانده در تقسیم اعشاری را چطور پیدا کنم؟
با رابطهٔ «مقسوم − خارجقسمت × مقسومعلیه» و با عددهای اصلی. در خارجقسمت ۱۳ است و باقیمانده ، نه ۱. همیشه بررسی کن: .
از کجا بفهمم جوابم درست است؟
دو کار کن. قبل از حل تخمین بزن (برای حدود ). بعد از حل، جواب را در مقسومعلیه ضرب کن و باقیمانده را اضافه کن؛ اگر مقسوم درآمد، درست است.
برای عمیقتر یاد گرفتن
راهنمای قدمبهقدم ریاضیفصلهای دیگر ریاضی ششم: فصل ۱، عدد و الگوهای عددی، فصل ۲، کسر، فصل ۴، تقارن و مختصات، فصل ۵، اندازهگیری، فصل ۶، تناسب و درصد، فصل ۷، تقریب

