آموزش ریاضی ششم · فصل ۴

تقارن و مختصات، به زبان ساده

در این فصل می‌بینی شکلی که با نیم‌دور روی خودش می‌افتد مرکز تقارن دارد و قرینهٔ یک نقطه را نسبت به یک نقطه از سه راه پیدا می‌کنی. بعد شکل‌ها را ۹۰، ۱۸۰ و ۲۷۰ درجه دوران می‌دهی و تقارن چرخشی را می‌شناسی. آخر سر با محورهای مختصات جای هر نقطه را با دو عدد می‌نویسی، مساحت و جابه‌جایی را با مختصات حساب می‌کنی و قرینهٔ نقطه‌ها را نسبت به خط‌های افقی و عمودی پیدا می‌کنی.

صفحه‌های ۶۳ تا ۸۶ کتاب۴ درس۳۱ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی بگویی شکلی مرکز تقارن دارد یا نه و قرینهٔ یک نقطه یا یک شکل را نسبت به یک نقطه رسم کنی.
  • می‌توانی یک نقطه یا شکل را ۹۰، ۱۸۰ و ۲۷۰ درجه در جهت عقربه‌های ساعت دوران بدهی و کمترین زاویهٔ تقارن چرخشی را پیدا کنی.
  • می‌توانی مختصات نقطه‌ها را بخوانی و بنویسی، شکل را از روی مختصات رسم کنی و مساحت و جابه‌جایی را با مختصات حساب کنی.
  • می‌توانی قرینهٔ نقطه‌ها را نسبت به خط‌های افقی و عمودی با مختصات پیدا کنی و مرکز تقارنِ مستطیل را بنویسی.

پیش‌نیاز: کافی است تقارن محوری و تقارن مرکزی از پایهٔ پنجم، اندازهٔ زاویه به درجه و مساحت مستطیل را بلد باشی.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (ششم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی ششم کدام درس است؟

درس ۱مرکز تقارن و تقارن مرکزی

این درس: صفحه‌های ۶۴ تا ۶۹ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از فصل تقارنِ پایهٔ پنجم:

  1. مربع چند خط تقارن دارد؟
  2. نیم‌دور چند درجه است؟

جواب: ۱) ۴ خط: یکی افقی، یکی عمودی و دو قطر. ۲) ۱۸۰ درجه.

کاشی‌ای که وارونه هم همان است#

روی دیوار حمام یک کاشی با طرح «S» مانند هست. کاشی را از وسطش یک نیم‌دور (۱۸۰ درجه) بچرخان. بالای طرح پایین می‌آید و پایینش بالا می‌رود، ولی طرح دقیقاً مثل قبل دیده می‌شود. کارگر می‌تواند کاشی را سرِ و ته نصب کند و هیچ‌کس نمی‌فهمد.

پس قاعده این است: اگر شکلی را ۱۸۰ درجه دور یک نقطه بچرخانیم و روی خودش منطبق شود، آن شکل تقارن مرکزی دارد. آن نقطه مرکز تقارن است.

برای امتحان، شکل را روی کاغذ شفاف بکش. نوکِ مداد را روی نقطه بگذار و کاغذ را نیم‌دور بچرخان. اگر شکل روی خودش افتاد، آن نقطه مرکز تقارن است.

قرینهٔ یک نقطه نسبت به یک نقطه#

نقطهٔ آ و نقطهٔ م را داریم. قرینهٔ آ نسبت به م نقطه‌ای مثل آ′ است که اگر آ را ۱۸۰ درجه دور م بچرخانیم، به آن برسیم. یعنی م درست وسطِ پاره‌خطِ آ آ′ است.

در این شبکه، ستون‌ها از چپ به راست شماره خورده‌اند:

۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ ۷
ردیف ۱
ردیف ۲ آ
ردیف ۳ م
ردیف ۴ آ′
ردیف ۵

قبل از ادامه، حدس بزن: آ′ بالای م می‌افتد یا پایینِ آن؟

آ بالا و چپِ م است. پس آ′ باید پایین و راستِ م باشد. اول تخمین بزن: آ نزدیکِ لبهٔ چپِ شبکه است، پس آ′ باید نزدیکِ لبهٔ راستش بیفتد. حالا دقیق، از سه راه:

راه اول: شمردن خانه‌ها. از آ تا م: ۲ خانه به راست و ۱ خانه به پایین. از م همین حرکت را ادامه بده: ۲ خانه به راست و ۱ خانه به پایین. به ستون ۶، ردیف ۴ می‌رسی.

راه دوم: خط‌کش. آ را با خط‌کش به م وصل کن. خط را به همان اندازه از آن طرفِ م ادامه بده. نوکِ خط، آ′ است.

راه سوم: دو تا کردن. یک خط عمودی و یک خط افقی از م بکش. اول قرینهٔ آ را نسبت به خط عمودی پیدا کن (۲ خانه راستِ م، ردیف ۲). بعد قرینهٔ همان نقطه را نسبت به خط افقی پیدا کن (ستون ۶، ردیف ۴). دو تا کردنِ پشت سر هم، همان نیم‌دور است.

با حدسمان می‌خواند؟ بله، آ′ پایین و راستِ م است و نزدیکِ لبهٔ راست افتاد. راه اول روی کاغذ شطرنجی از همه سریع‌تر است. راه دوم روی کاغذ سفید هم کار می‌کند.

🧠 ترفند: برای قرینهٔ مرکزی، هر دو حرکت را ادامه بده: آن‌قدر که از آ تا م رفتی، از م هم برو. دلیل: م باید وسطِ آ و آ′ باشد، پس آ′ هم‌فاصله با آ و در جهت مقابل است. شرط: این برای قرینه نسبت به یک نقطه است. در قرینه نسبت به یک خط، فقط حرکتِ عمود بر خط برعکس می‌شود.

قرینهٔ یک شکل#

برای قرینهٔ یک شکل، لازم نیست همهٔ نقطه‌هایش را جابه‌جا کنی. قرینهٔ رأس‌ها را پیدا کن و آن‌ها را به همان ترتیب به هم وصل کن.

مثال. پاره‌خطِ ب پ را نسبت به م قرینه کن. ب ۱ خانه چپ و ۲ خانه بالای م است و پ ۳ خانه راست و ۲ خانه بالای م.

  1. ب′: هر دو جهت برعکس، یعنی ۱ خانه راست و ۲ خانه پایینِ م.
  2. پ′: ۳ خانه چپ و ۲ خانه پایینِ م.
  3. ب′ را به پ′ وصل کن.

پاره‌خطِ ب′ پ′ همان طولِ ب پ را دارد، فقط آن طرفِ م و «سروته» افتاده است. قرینهٔ مرکزی شکل را بزرگ یا کوچک نمی‌کند.

کدام شکل‌ها مرکز تقارن دارند؟#

قبل از ادامه، حدس بزن: ذوزنقهٔ متساوی‌الساقین که خط تقارن دارد، مرکز تقارن هم دارد؟

نه. اگر نیم‌دورش بدهی، قاعدهٔ بلندش بالا می‌رود و قاعدهٔ کوتاهش پایین. روی خودش نمی‌افتد. داشتنِ خط تقارن به معنی داشتنِ مرکز تقارن نیست.

شکل مرکز تقارن مرکز کجاست؟
مربع، مستطیل ✔ محل برخورد دو قطر
متوازی‌الاضلاع، لوزی ✔ محل برخورد دو قطر
دایره ✔ مرکز دایره
شش‌ضلعیِ منتظم ✔ وسط شکل
مثلث (هر مثلثی) ✘ ندارد
ذوزنقهٔ متساوی‌الساقین ✘ ندارد
پنج‌ضلعیِ منتظم ✘ ندارد

متوازی‌الاضلاعِ معمولی خط تقارن ندارد، ولی مرکز تقارن دارد. مثلث متساوی‌الاضلاع ۳ خط تقارن دارد، ولی مرکز تقارن ندارد.

🧠 ترفند: چندضلعی‌ای که تعداد ضلع‌هایش فرد است (مثلث، پنج‌ضلعی، …) هیچ‌وقت مرکز تقارن ندارد. دلیل: نیم‌دور هر رأس را به رأسِ دیگری می‌برد، پس رأس‌ها باید دوتادوتا جفت شوند و تعدادشان زوج باشد. شرط: برعکسش درست نیست؛ ذوزنقه ۴ ضلع دارد و باز مرکز تقارن ندارد.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام شکل مرکز تقارن دارد ولی خط تقارن ندارد؟
۲در کاغذ شطرنجی، نقطهٔ آ ۴ خانه چپ و ۲ خانه بالای نقطهٔ م است. قرینهٔ آ نسبت به م کجاست؟
۳شکلی را دور نقطهٔ م چند درجه بچرخانیم تا اگر روی خودش افتاد بگوییم م مرکز تقارن است؟
۴کدام جمله درست است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

در کاغذ شطرنجی، نقطهٔ ب ۲ خانه راست و ۳ خانه پایینِ نقطهٔ م است. قرینهٔ ب نسبت به م کجاست؟ با راه دوم (خط‌کش) هم بررسی کن.

یک شبکهٔ ۴ در ۴ داریم و مرکز تقارن، وسطِ شبکه است. خانه‌ها را با «ردیف، ستون» نام می‌بریم (ردیف از بالا، ستون از چپ). خانه‌های (۱، ۱)، (۱، ۲) و (۲، ۴) رنگی‌اند. کدام خانه‌ها را رنگ کنیم تا شکل تقارن مرکزی داشته باشد؟

این شکل‌ها را دو دسته کن: «مرکز تقارن دارد» و «ندارد»: مستطیل، مثلث متساوی‌الساقین، لوزی، دایره، ذوزنقهٔ متساوی‌الساقین، شش‌ضلعیِ منتظم. برای هر «ندارد» یک دلیل بگو.

نقطهٔ آ و قرینه‌اش آ′ نسبت به نقطهٔ م داده شده‌اند، ولی م پاک شده است. آ′ ۶ خانه راست و ۴ خانه پایینِ آ است. م کجاست؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهآ ۲ خانه چپ و ۱ خانه بالای م است. «قرینه‌اش ۲ خانه راست و ۱ خانه بالای م است.»

فقط یک جهت برعکس شده است. این قرینه نسبت به خط عمودیِ م است، نه نسبت به خودِ نقطهٔ م.

درستدر قرینهٔ مرکزی هر دو جهت برعکس می‌شود: ۲ خانه راست و ۱ خانه پایینِ م.

اشتباه«مثلث متساوی‌الاضلاع خیلی متقارن است، پس مرکز تقارن دارد.»

تقارن محوری با تقارن مرکزی قاطی شده است. اگر مثلث را نیم‌دور بچرخانی، رأسِ بالا پایین می‌آید و شکل وارونه می‌شود.

درستمثلث متساوی‌الاضلاع ۳ خط تقارن دارد، ولی مرکز تقارن ندارد.

اشتباهبرای قرینهٔ آ نسبت به م، آ را به م وصل می‌کنیم و آ′ را روی خودِ م می‌گذاریم.

م وسطِ پاره‌خط است، نه سرِ آن. باید از م به همان اندازه جلو رفت.

درستخط را از آن طرفِ م به همان اندازهٔ آ تا م ادامه بده. انتهای آن، آ′ است.

فراتر از کتابتقارن مرکزی در فرش و کاشیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

به یک فرشِ ایرانی نگاه کن. بیشترِ طرح‌های «ترنج‌دار» تقارن مرکزی دارند: اگر فرش را نیم‌دور بچرخانی، ترنجِ وسط و لچک‌های چهار گوشه همان می‌مانند. بافنده‌ها برای همین فقط یک‌چهارمِ نقشه را می‌کشند و بقیه را با قرینه کردن می‌سازند.

کاشی‌کارهای مسجدها هم همین کار را می‌کنند. یک کاشیِ دارای تقارن مرکزی را می‌شود از دو طرف نصب کرد و طرحِ کلِ دیوار به هم نمی‌ریزد. در طبیعت هم این تقارن هست: بعضی گل‌ها و برگ‌ها و حتی بلورهای برف.

در رایانه، نرم‌افزارهای طراحی دکمه‌ای به نام «چرخش ۱۸۰ درجه» دارند. وقتی آن را روی شکلی می‌زنی، نرم‌افزار برای هر نقطه همان کاری را می‌کند که تو با شمردنِ خانه‌ها کردی: هر دو جهت را برعکس می‌کند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲دوران

این درس: صفحه‌های ۷۰ تا ۷۳ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. یک دور کامل چند درجه است؟ نیم‌دور و ربع دور چطور؟
  2. شکلی که با نیم‌دور دور یک نقطه روی خودش بیفتد، چه دارد؟

جواب: ۱) دور کامل ۳۶۰ درجه، نیم‌دور ۱۸۰ درجه و ربع دور ۹۰ درجه. ۲) تقارن مرکزی؛ آن نقطه مرکز تقارن است.

چرخیدن دور یک نقطه#

عقربهٔ دقیقه‌شمارِ ساعت را ببین. سرِ عقربه دور می‌زند، ولی تهِ آن در وسطِ ساعت ثابت می‌ماند. از ساعت ۱۲ تا ربع ساعت بعد، عقربه یک ربع دور، یعنی ۹۰ درجه، می‌چرخد.

به این چرخیدن دوران می‌گوییم. برای هر دوران سه چیز را باید بگوییم:

چه چیزی در مثالِ ساعت
مرکز دوران: نقطه‌ای که ثابت می‌ماند وسطِ ساعت
جهت: در جهت حرکت عقربه‌های ساعت یا خلاف آن جهت عقربه‌ها
اندازه به درجه ۹۰ درجه

در این درس، همهٔ دوران‌ها در جهت حرکت عقربه‌های ساعت است.

یک پیکان، چهار دوران#

پیکانی رو به بالا داریم و آن را دور وسطش، در جهت عقربه‌های ساعت، می‌چرخانیم:

۰ درجه ۹۰ درجه ۱۸۰ درجه ۲۷۰ درجه ۳۶۰ درجه
↑ → ↓ ← ↑

قبل از ادامه، حدس بزن: بعد از ۳۶۰ درجه پیکان کجا را نشان می‌دهد؟

همان بالا را. ۳۶۰ درجه یک دور کامل است و هر شکلی را سرِ جای اولش برمی‌گرداند. دقت کن که دوران ۱۸۰ درجه همان نیم‌دورِ درس قبل است: قرینهٔ مرکزی هم یک دوران است.

راه دوم برای ۲۷۰ درجه. به‌جای سه ربع دور در جهت عقربه‌ها، می‌شود یک ربع دور خلاف جهت عقربه‌ها چرخاند. هر دو پیکان را رو به چپ می‌برند. چون ، راه دوم کوتاه‌تر است.

دوران یک نقطه روی کاغذ شطرنجی#

نقطهٔ آ دقیقاً ۳ خانه بالای مرکز م است. آن را ۹۰ درجه در جهت عقربه‌های ساعت دور م بچرخان. پاره‌خطِ م آ مثل عقربه است. عقربه‌ای که رو به بالاست، بعد از ۹۰ درجه رو به راست می‌شود. پس آ′ دقیقاً ۳ خانه راستِ م است. طولِ «عقربه» عوض نمی‌شود.

۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ ۷
ردیف ۱ آ
ردیف ۲
ردیف ۳
ردیف ۴ م آ′

برای یک شکل، رأس‌ها را یکی‌یکی بچرخان و به هم وصل کن. یا شکل را روی کاغذ شفاف بکش، نوکِ مداد را روی م بگذار و کاغذ را بچرخان. شکل بعد از دوران همان اندازه و همان شکل را دارد؛ فقط جهتش عوض می‌شود.

تقارن چرخشی#

شکلی را دور یک نقطه در جهت عقربه‌های ساعت بچرخان. اگر با ۱۸۰ درجه یا کمتر روی خودش بیفتد، آن شکل تقارن چرخشی دارد.

  • مربع با ۹۰ درجه روی خودش می‌افتد.
  • مستطیلِ غیرمربع با ۹۰ درجه نمی‌افتد، ولی با ۱۸۰ درجه می‌افتد.
  • فرفره‌ای با ۳ پرهٔ یکسان با ۱۲۰ درجه روی خودش می‌افتد.

پس هر شکلی که مرکز تقارن دارد، تقارن چرخشی هم دارد (با ۱۸۰ درجه). ولی برعکسش همیشه درست نیست: فرفرهٔ ۳ پره تقارن چرخشی دارد، ولی مرکز تقارن ندارد.

مثال. یک ستاره ۵ بازوی یکسان دارد. کمترین دورانی که آن را روی خودش می‌اندازد چند درجه است؟

اول تخمین: حدوداً چقدر است؟ اگر ۴ بازو داشت، ۹۰ درجه بود. اگر ۶ بازو، ۶۰ درجه. پس جواب بین ۶۰ و ۹۰ است. دقیق: یک دور کامل بین ۵ بازو تقسیم می‌شود: درجه. با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۷۲ بین ۶۰ و ۹۰ است.

🧠 ترفند: گاهی شکل از چند تکهٔ کاملاً یکسان ساخته شده که به یک فاصله دورِ مرکز چیده شده‌اند. آن وقت کمترین زاویهٔ چرخش برابر است با ۳۶۰ تقسیم بر تعداد تکه‌ها. دلیل: دور کامل به همان تعداد سهمِ مساوی تقسیم می‌شود و هر سهم، یک تکه را جای تکهٔ بعدی می‌گذارد. شرط: تکه‌ها باید یکسان و هم‌فاصله باشند. شش‌ضلعیِ منتظم: درجه؛ ولی مستطیل ۴ ضلعِ یکسان ندارد و جوابش ۱۸۰ است، نه ۹۰.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱پیکانی رو به راست را ۹۰ درجه در جهت عقربه‌های ساعت می‌چرخانیم. حالا رو به کجاست؟
۲یک فرفره ۸ پرهٔ کاملاً یکسان دارد که به یک فاصله دور مرکز چیده شده‌اند. کمترین دوران چند درجه است تا روی خودش بیفتد؟
۳کدام شکل تقارن چرخشی ندارد؟
۴نقطهٔ آ ۲ خانه بالای مرکز م است. بعد از دوران ۱۸۰ درجه دور م، آ کجاست؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

پیکانی رو به چپ است. آن را ۹۰، ۱۸۰ و ۲۷۰ درجه در جهت عقربه‌های ساعت بچرخان. هر بار رو به کجاست؟

نقطهٔ ب ۴ خانه راستِ مرکز م است. آن را ۹۰ درجه در جهت عقربه‌های ساعت دور م بچرخان. ب′ کجاست؟ اگر ۱۸۰ درجه بچرخانیم چطور؟

کمترین زاویهٔ چرخش را برای این شکل‌ها پیدا کن: (الف) پروانهٔ پنکه با ۳ پرهٔ یکسان (ب) شش‌ضلعیِ منتظم (پ) مستطیلِ غیرمربع. کدام‌ها مرکز تقارن هم دارند؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهپیکانِ رو به بالا را ۹۰ درجه در جهت عقربه‌های ساعت چرخاندیم: «حالا رو به چپ است.»

خلاف جهت عقربه‌ها چرخانده است. عقربهٔ ساعت از ۱۲ (بالا) به ۳ (راست) می‌رود.

درستبعد از ۹۰ درجه در جهت عقربه‌ها رو به راست است.

اشتباه«مثلث متساوی‌الاضلاع با ۶۰ درجه روی خودش می‌افتد، چون هر زاویه‌اش ۶۰ درجه است.»

زاویهٔ داخلیِ مثلث با زاویهٔ چرخش قاطی شده است. مثلث ۳ رأسِ یکسان دارد و دور کامل بین ۳ تکه تقسیم می‌شود.

درست درجه.

اشتباه«مستطیل ۴ ضلع دارد، پس با درجه روی خودش می‌افتد.»

ترفندِ ۳۶۰ تقسیم بر تعداد تکه‌ها فقط وقتی کار می‌کند که تکه‌ها یکسان باشند. ضلع‌های مستطیل دو به دو برابرند، نه هر چهار تا.

درستمستطیلِ غیرمربع با ۱۸۰ درجه روی خودش می‌افتد.

فراتر از کتابدوران در ربات‌ها و بازی‌هابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

یک سروموتور، موتورِ کوچکی است که بازویش را به زاویه‌ای که بگویی می‌چرخاند؛ مثلاً ۹۰ درجه یا ۱۸۰ درجه. ربات‌ها با چند سروموتور دست و پا تکان می‌دهند. برنامه‌نویس فقط عددِ زاویه را می‌نویسد و موتور دورِ محورش دوران می‌کند. دربارهٔ این موتور در سروموتور چطور کار می‌کند؟ بیشتر بخوان.

در بازی‌های رایانه‌ای هم هر وقت یک شخصیت یا ماشین می‌چرخد، رایانه همهٔ نقطه‌های شکل را دور یک مرکز دوران می‌دهد؛ ده‌ها بار در هر ثانیه. بازیِ معروفِ «تتریس» هم فقط یک دوران دارد: ۹۰ درجه. چون بعضی قطعه‌هایش تقارن چرخشی دارند، با چند بار چرخاندن دوباره همان شکل را می‌بینی. مربعِ تتریس با هر ۹۰ درجه همان است!

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳محورهای مختصات

این درس: صفحه‌های ۷۴ تا ۷۹ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. مساحت مستطیلی با طول ۵ و عرض ۳ سانتی‌متر چقدر است؟
  2. عدد ۲/۵ روی محور عددها بین کدام دو عدد طبیعی است؟

جواب: ۱) سانتی‌متر مربع. ۲) بین ۲ و ۳، درست وسطِ آن‌ها.

یک عدد کافی نیست#

دوستت پشت تلفن می‌پرسد: «کتاب‌فروشی کجاست؟» اگر بگویی «خیابانِ چهارم»، کافی نیست؛ خیابان چهارم بلند است. باید بگویی «از میدان، ۴ خیابان به شرق برو، بعد ۲ کوچه به شمال». یعنی برای پیدا کردنِ یک جا روی نقشه دو عدد لازم است: یکی برای جلو رفتن به راست و یکی برای بالا رفتن.

ریاضی‌دان‌ها همین را با دو خطِ عددی ساخته‌اند:

  • محور افقی که به آن محور طول‌ها می‌گوییم.
  • محور عمودی که به آن محور عرض‌ها می‌گوییم.
  • جایی که دو محور به هم می‌رسند مبدأ مختصات است. در این شکل نامش را م گذاشته‌ایم.

صفحهٔ مختصات#

ستون‌ها شماره‌های محور طول‌ها هستند و ردیف‌ها شماره‌های محور عرض‌ها. هر خانهٔ این جدول یک نقطهٔ برخوردِ خط‌های کاغذ شطرنجی است:

عرض ↑ / طول → ۰ ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶
۵ ب
۴
۳
۲ آ
۱
۰ م پ

برای رسیدن به آ، از م ۴ واحد به راست و بعد ۲ واحد به بالا می‌رویم. این دو عدد را زیر هم و داخل کروشه می‌نویسیم:

آ =

عدد بالا همیشه حرکت روی محور طول‌ها (به راست) است و عدد پایین حرکت روی محور عرض‌ها (به بالا). به این دو عدد مختصاتِ نقطه می‌گوییم. مختصات ب و پ و م این‌هاست:

ب = ، پ = ، م =

قبل از ادامه، حدس بزن: و یک نقطه‌اند؟

نه. اولی ۲ واحد راست و ۵ واحد بالاست. دومی ۵ واحد راست و ۲ واحد بالاست. ترتیبِ دو عدد مهم است: اول طول، بعد عرض.

🧠 ترفند: برای یادت ماندن، بگو «اول در راهرو راه برو، بعد از پله بالا برو». یعنی عدد بالا را روی محور افقی جلو برو، بعد عدد پایین را بالا برو. دلیل: قرارِ همه همین است؛ اگر ترتیب را عوض کنی، به نقطهٔ دیگری می‌رسی. شرط: همیشه از مبدأ شروع کن، نه از نقطهٔ قبلی.

مساحت با مختصات#

مستطیلی با این رأس‌ها داریم: ، ، ، . مساحتش چقدر است؟

اول تخمین: ضلع افقی حدود ۴ و ضلع عمودی حدود ۳ است، پس حدود ۱۲.

راه اول: شمردن مربع‌ها. مستطیل را روی کاغذ شطرنجی بکش و مربع‌های داخلش را بشمار: ۴ ستون و ۳ ردیف، یعنی ۱۲ مربع.

راه دوم: تفریقِ مختصات. عدد بالا از ۱ تا ۵ می‌رود، پس طول است. عدد پایین از ۱ تا ۴ می‌رود، پس عرض است. مساحت واحد مربع.

با حدسمان می‌خواند؟ بله، هر دو راه ۱۲ شد. راه دوم برای مستطیل‌های بزرگ سریع‌تر است، چون لازم نیست چیزی بشماری.

رأسِ چهارم و مثلثِ قائم‌الزاویه#

دو نقطه که عدد پایینشان یکی است، هم‌ردیف هستند و پاره‌خطِ بینشان افقی است. دو نقطه که عدد بالایشان یکی است، هم‌ستون هستند و پاره‌خطِ بینشان عمودی است. خطِ افقی و خطِ عمودی بر هم عمودند.

مثال. سه رأسِ یک مستطیل ، و است. رأس چهارم کجاست؟

  1. رأس چهارم باید هم‌ستونِ باشد. پس عدد بالایش ۲ است.
  2. باید هم‌ردیفِ هم باشد. پس عدد پایینش ۳ است.
  3. رأس چهارم است.

حالا فقط سه نقطهٔ ، و را به هم وصل کن. در یک ضلعِ افقی و یک ضلعِ عمودی به هم می‌رسند. پس زاویهٔ آنجا قائمه است و شکل یک مثلث قائم‌الزاویه است.

مساحتِ مثلث را از سال‌های قبل یادت هست: قاعده × ارتفاع ÷ ۲. دلیلش این است: قطرِ مستطیل آن را به دو مثلثِ برابر تقسیم می‌کند. پس هر مثلث نصفِ مستطیلی است که همان قاعده و ارتفاع را دارد.

اینجا قاعده و ارتفاع است. مستطیل واحد مربع است و مثلث نصفش: واحد مربع.

جابه‌جا کردن یک شکل#

مثلثی با رأس‌های ، و را ۳ واحد به راست و ۲ واحد به بالا می‌بریم. هر رأس همین حرکت را می‌کند:

رأس قبل بعد
اول
دوم
سوم

۳ واحد به راست یعنی ۳ به عدد بالا اضافه می‌شود. ۲ واحد به بالا یعنی ۲ به عدد پایین اضافه می‌شود. شکل همان شکل است، فقط جایش عوض شده است.

مختصاتِ تقریبی#

گاهی محورها یکی‌یکی شماره نخورده‌اند، مثلاً ۱۰، ۲۰، ۳۰، … . فرض کن نقطه‌ای روی محور طول‌ها کمی بعد از وسطِ ۳۰ و ۴۰ است. روی محور عرض‌ها هم تقریباً روی ۲۰ است. پس مختصاتش حدوداً است. در این حالت جواب دقیق نیست و جوابِ نزدیک هم درست حساب می‌شود.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱نقطه‌ای ۵ واحد به راست و ۳ واحد به بالای مبدأ است. مختصاتش کدام است؟
۲رأس‌های یک مستطیل ، ، و است. مساحتش چند واحد مربع است؟
۳نقطهٔ را ۴ واحد به راست و ۱ واحد به بالا می‌بریم. مختصاتِ جدید کدام است؟
۴سه رأس یک مستطیل ، و است. رأس چهارم کدام است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

در صفحهٔ مختصات نقطه‌های آ = ، ب = و پ = را پیدا کن. اگر آ را به ب و ب را به پ و پ را به آ وصل کنیم، چه شکلی می‌شود؟

مساحت مثلث تمرین قبل را پیدا کن. (راهنمایی: این مثلث نصفِ یک مستطیل است.)

مربعی رأس‌های ، ، و را دارد. آن را ۲ واحد به راست و ۳ واحد به بالا می‌بریم. مختصاتِ رأس‌های جدید را بنویس. مساحت عوض می‌شود؟

در نقشه‌ای، محور طول‌ها و عرض‌ها ۱۰ تا ۱۰ تا شماره خورده‌اند. خانهٔ سارا تقریباً وسطِ ۲۰ و ۳۰ روی محور طول‌ها و کمی بالاتر از ۴۰ روی محور عرض‌هاست. مختصاتِ تقریبیِ خانه را بنویس.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهنقطه‌ای ۲ واحد راست و ۶ واحد بالای مبدأ است: «مختصاتش است.»

جای دو عدد عوض شده است. عدد بالا همیشه حرکت روی محور طول‌ها (به راست) است.

درستمختصات است.

اشتباهبرای از مبدأ ۳ مربع به راست و ۲ مربع بالا شمرده و نقطه را وسطِ مربع گذاشته است.

نقطه‌ها روی برخوردِ خط‌ها هستند، نه وسطِ خانه‌ها. شمردنِ خانه‌ها و گذاشتن نقطه در وسط، نقطه را نیم واحد جابه‌جا می‌کند.

درستروی محور طول‌ها روی خطِ ۳ بایست، بعد روی خطِ ۲ از محور عرض‌ها؛ نقطه روی برخوردِ این دو خط است.

اشتباهمستطیلی با رأس‌های و : «طولش ۶ است.»

مختصاتِ رأس دوم را طولِ ضلع گرفته است. طول، فاصلهٔ دو رأس است.

درستطول است.

فراتر از کتابمختصات در نقشه، صفحهٔ نمایش و رباتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

همین فکرِ «دو عدد برای یک جا» در همه‌جا هست. نقشه‌های گوشی هر جا را با دو عدد به نام طول جغرافیایی و عرض جغرافیایی نشان می‌دهند؛ اسم‌هایشان هم شبیه محورهای این درس است.

صفحهٔ گوشی و تلویزیون هم یک صفحهٔ مختصات است. هر نقطهٔ نورانی (پیکسل) دو عدد دارد: چندمین ستون و چندمین ردیف. وقتی در بازی شخصیتی را جابه‌جا می‌کنی، رایانه فقط به این دو عدد چیزی اضافه یا کم می‌کند؛ همان کاری که تو برای جابه‌جا کردنِ مثلث کردی. یک نکتهٔ جالب: در بیشترِ صفحه‌های نمایش، شمارشِ ردیف‌ها از بالا شروع می‌شود، نه از پایین.

اگر می‌خواهی ببینی یک صفحهٔ نمایشِ کوچک چطور با مختصات نقطه روشن می‌کند، نمایشگر OLED را بخوان. ریاضی‌دان فرانسوی، دکارت، حدود چهارصد سال پیش این ایده را به ریاضی آورد و پلی ساخت بین عدد و شکل.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴تقارن و مختصات

این درس: صفحه‌های ۸۰ تا ۸۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. مختصاتِ نقطه‌ای که ۳ واحد به راست و ۵ واحد به بالای مبدأ است، چیست؟
  2. قرینهٔ یک نقطه نسبت به یک خط، چه فاصله‌ای از آن خط دارد؟

جواب: ۱) . ۲) همان فاصلهٔ خودِ نقطه، ولی در آن طرفِ خط. خطی که دو نقطه را به هم وصل می‌کند، بر خطِ تقارن عمود است.

تا کردنِ صفحهٔ مختصات#

یک کاغذ شطرنجی را روی خطِ عمودی‌ای که از ۳ روی محور طول‌ها می‌گذرد تا کن. نقطه‌های سمت چپ روی نقطه‌های سمت راست می‌افتند. این خط، خط تقارن است. در جدول، آن را با ┃ نشان داده‌ایم:

عرض ↑ / طول → ۰ ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶
۴ ┃
۳ آ ┃ آ′
۲ ┃
۱ ب ┃ ب′
۰ ┃

آ = است. آ ۲ واحد چپِ خط تقارن است، پس قرینه‌اش ۲ واحد راستِ آن است: . ارتفاع عوض نمی‌شود. پس:

آ′ = ، و برای ب = (۱ واحد چپِ خط) : ب′ =

قبل از ادامه، حدس بزن: در قرینه نسبت به این خطِ عمودی، کدام عدد از مختصات عوض نمی‌شود؟

عدد پایین. نقطه فقط افقی، از این طرفِ خط به آن طرف می‌رود و بالا یا پایین نمی‌رود. پس فقط عدد بالا عوض می‌شود.

راه دوم. خط تقارن درست وسطِ نقطه و قرینه‌اش است. پس جمعِ دو عدد بالا دو برابرِ عددِ خط است: . پس عدد بالای آ′ برابر است. راه اول (شمردن فاصله تا خط) روی کاغذ شطرنجی راحت‌تر است. راه دوم وقتی عددها بزرگ‌اند و شکل نکشیده‌ای، سریع‌تر است.

خط تقارنِ افقی#

حالا خط تقارن افقی است و از ۳ روی محور عرض‌ها می‌گذرد. نقطهٔ پ = ۲ واحد بالای خط است. قرینه‌اش ۲ واحد پایینِ خط است: . عدد بالا عوض نمی‌شود:

پ′ =

🧠 ترفند: قرینه نسبت به خطِ عمودی فقط عدد بالا را عوض می‌کند و قرینه نسبت به خطِ افقی فقط عدد پایین را. دلیل: نقطه در جهتِ عمود بر خط تقارن جابه‌جا می‌شود؛ خطِ عمودی را باید افقی رد کرد. شرط: فقط برای خط‌های افقی یا عمودیِ صفحهٔ شطرنجی؛ برای خطی کج این ترفند کار نمی‌کند.

برای قرینهٔ یک شکل، قرینهٔ همهٔ رأس‌ها را پیدا کن و به همان ترتیب وصل کن. قرینه همان اندازه و همان مساحت را دارد.

مرکز تقارنِ مستطیل#

مستطیلی رأس‌های ، ، و را دارد. مرکز تقارنش، محل برخورد دو قطر، کجاست؟

اول تخمین: حدوداً وسطِ مستطیل، کمی بیشتر از ۳ روی محور طول‌ها و کمی بیشتر از ۲ روی محور عرض‌ها.

دقیق: مرکز درست وسطِ ضلع افقی و وسطِ ضلع عمودی است.

  • وسطِ ۱ و ۶: طول ضلع است و نصفش ۲/۵. پس .
  • وسطِ ۱ و ۴: طول ضلع است و نصفش ۱/۵. پس .

مرکز تقارن = . با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۳/۵ کمی بیشتر از ۳ و ۲/۵ کمی بیشتر از ۲ است. مختصات می‌تواند عدد اعشاری هم باشد.

قرینه نسبت به یک نقطه، با مختصات#

آ = را نسبت به م = قرینه کن. از م تا آ: واحد راست و واحد بالا. پس آ′ ۲ واحد چپ و ۲ واحد پایینِ م است:

آ′ =

بررسی: م باید وسطِ آ و آ′ باشد. وسطِ ۵ و ۱ عدد ۳ است و وسطِ ۴ و ۰ عدد ۲. درست است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱خط تقارن عمودی است و از ۴ روی محور طول‌ها می‌گذرد. قرینهٔ کدام است؟
۲در قرینه نسبت به یک خطِ افقی کدام عدد از مختصات ثابت می‌ماند؟
۳خط تقارن افقی است و از ۳ روی محور عرض‌ها می‌گذرد. قرینهٔ را پیدا کن. عدد پایینِ مختصاتِ قرینه چند است؟
۴مرکز تقارنِ مستطیلی با رأس‌های ، ، و کدام است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

خط تقارن عمودی است و از ۵ روی محور طول‌ها می‌گذرد. قرینهٔ نقطه‌های آ = و ب = را پیدا کن.

مثلثی رأس‌های ، و را دارد. قرینه‌اش را نسبت به خط افقی‌ای که از ۴ روی محور عرض‌ها می‌گذرد پیدا کن.

مستطیلی رأس‌های ، ، و را دارد. مختصاتِ مرکز تقارنش را پیدا کن.

قرینهٔ نقطهٔ را نسبت به نقطهٔ پیدا کن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهخط تقارن عمودی از ۳ می‌گذرد. «قرینهٔ برابر است، چون ۳ را به ۱ اضافه کردم.»

عددِ خط را اضافه کرده، نه فاصله تا خط را. ۱ دو واحد با خط فاصله دارد، پس قرینه هم باید دو واحد آن طرفِ خط باشد.

درست، پس قرینه است.

اشتباهقرینهٔ نسبت به خط عمودیِ ۳: «».

عدد اشتباه عوض شده است. خطِ عمودی را باید افقی رد کرد، پس فقط عدد بالا عوض می‌شود.

درستعدد پایین (۵) می‌ماند و عدد بالا ۵ می‌شود: .

اشتباهمرکز تقارنِ مستطیلی با رأس‌های و (دو رأسِ روبه‌رو): «».

طولِ ضلع‌ها را نوشته است ( و )، نه جای مرکز را. مرکز وسطِ ضلع‌هاست و باید از رأسِ اول، نصفِ هر ضلع جلو رفت.

درستوسطِ ۱ و ۶ عدد ۳/۵ و وسطِ ۱ و ۴ عدد ۲/۵ است: .

فراتر از کتابآینه در نرم‌افزارهای طراحیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در نرم‌افزارهای نقاشی و طراحی، دکمه‌ای هست به نام «قرینهٔ افقی» یا «آینه». وقتی آن را می‌زنی، نرم‌افزار برای هر نقطهٔ عکس همان حسابی را می‌کند که تو کردی: فاصله تا خطِ وسط را آن طرف می‌برد و یکی از دو عدد مختصات را دست نمی‌زند.

طراح‌های بازی هم صرفه‌جویی می‌کنند. فقط نیمی از یک شخصیت یا یک ساختمان را می‌کشند و نیمِ دیگر را با قرینه کردن می‌سازند. معمارهای ایرانی هم قرن‌ها پیش، بدون رایانه، همین کار را با نقشه‌هایشان می‌کردند؛ برای همین بسیاری از خانه‌ها و باغ‌های قدیمی دو نیمهٔ کاملاً یکسان دارند.

یک چیز جالب برای فکر کردن: یک خط عمودی و یک خط افقی بکش که از یک نقطه بگذرند. شکل را اول نسبت به خط عمودی و بعد نسبت به خط افقی قرینه کن. نتیجه همان قرینهٔ مرکزی نسبت به آن نقطه است. این همان «راه سوم» درس اول بود!

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۴

۱۵ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

فرق تقارن محوری با تقارن مرکزی چیست؟

تقارن محوری با تا کردن روی یک خط است و فقط یک جهت را برعکس می‌کند. تقارن مرکزی با نیم‌دور دور یک نقطه است و هر دو جهت را برعکس می‌کند. مستطیل هر دو را دارد، مثلث متساوی‌الاضلاع فقط محوری و متوازی‌الاضلاعِ معمولی فقط مرکزی.

تقارن مرکزی و تقارن چرخشی چه ربطی به هم دارند؟

تقارن مرکزی همان تقارن چرخشی با ۱۸۰ درجه است. پس هر شکلی که مرکز تقارن دارد، تقارن چرخشی هم دارد. ولی برعکسش همیشه درست نیست: ملخِ ۳ پره با ۱۲۰ درجه روی خودش می‌افتد، ولی با ۱۸۰ درجه نه.

در مختصات، کدام عدد بالا نوشته می‌شود؟

عددِ محور طول‌ها، یعنی حرکت به راست، بالا نوشته می‌شود و عددِ محور عرض‌ها، یعنی حرکت به بالا، پایین. برای از مبدأ ۴ واحد به راست برو و بعد ۲ واحد بالا. ترتیب را عوض کنی، به نقطهٔ دیگری می‌رسی.

جهت عقربه‌های ساعت را چطور یادم بماند؟

عقربه از ۱۲ (بالا) به ۳ (راست) می‌رود، بعد ۶ (پایین) و بعد ۹ (چپ). پس در جهت عقربه‌ها ترتیب «بالا، راست، پایین، چپ» است. هر قدم ۹۰ درجه است.

مختصات می‌تواند عدد اعشاری باشد؟

بله. مرکز تقارنِ مستطیلی با رأس‌های و ، وسطِ ۱ و ۶ و وسطِ ۱ و ۴ است، یعنی . در این پایه همهٔ مختصات‌ها صفر یا مثبت‌اند.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی ششم: فصل ۱، عدد و الگوهای عددی، فصل ۲، کسر، فصل ۳، اعداد اعشاری، فصل ۵، اندازه‌گیری، فصل ۶، تناسب و درصد، فصل ۷، تقریب