درس ۱الگوهای عددی
این درس: صفحههای ۲ تا ۶ کتاب درسی
یادت هست؟#
پارسال الگوهایی دیدی که هر شکل به اندازهٔ ثابتی بزرگتر میشد. اول خودت جواب بده، بعد زیرش را ببین.
- در الگوی ۴، ۷، ۱۰، ... عدد بعدی چیست و هر بار چقدر اضافه میشود؟
- قاعدهٔ یک الگو «شمارهٔ شکل × ۳ + ۱» است. شکل پنجم چند خانه دارد؟
جواب: ۱) هر بار ۳ تا اضافه میشود، پس عدد بعدی ۱۳ است. ۲) .
امسال یک قدم جلوتر میرویم. قاعده را با نماد مینویسیم و کار را برعکس هم انجام میدهیم: از تعداد، شمارهٔ شکل را پیدا میکنیم.
عددهای زوج: دوتا دوتا#
جورابها همیشه جفتجفتاند. ۱ جفت یعنی ۲ جوراب، ۲ جفت یعنی ۴ جوراب. اول در یک جدول ببین:
| تعداد جفت | ۱ | ۲ | ۳ | ۴ | ۵ |
|---|---|---|---|---|---|
| تعداد جوراب | ۲ | ۴ | ۶ | ۸ | ۱۰ |
| رابطه | ۲ × ۱ | ۲ × ۲ | ۲ × ۳ | ۲ × ۴ | ۲ × ۵ |
رابطه این است: تعداد جورابها = ۲ × تعداد جفتها. برای کوتاهنویسی، بهجای تعداد جفت یک دایره ○ و بهجای تعداد جوراب یک مربع □ میگذاریم:
به عددهای ۲، ۴، ۶، ۸، ۱۰، ... عددهای زوج میگوییم. هر عدد زوج را میشود دوتا دوتا جفت کرد و چیزی تنها نمیماند.
عددهای فرد: همیشه یکی تنها میماند#
حالا الگوی دیگری را ببین. در هر شکل، دو ستون مهره هست و یک ستون یک مهره کم دارد:
| شمارهٔ شکل | ۱ | ۲ | ۳ | ۴ | ۵ |
|---|---|---|---|---|---|
| تعداد مهره | ۱ | ۳ | ۵ | ۷ | ۹ |
| رابطه | ۲ × ۱ − ۱ | ۲ × ۲ − ۱ | ۲ × ۳ − ۱ | ۲ × ۴ − ۱ | ۲ × ۵ − ۱ |
هر شکل یعنی «یک عدد زوج، منهای یکی». پس قاعده این است: تعداد مهرهها = ۲ × شمارهٔ شکل − ۱، یا با نماد .
به عددهای ۱، ۳، ۵، ۷، ۹، ... عددهای فرد میگوییم. اگر یک عدد فرد را دوتا دوتا جفت کنی، همیشه یکی تنها میماند.
روی محور عددها، فردها یک در میاناند. از ۱ شروع کن و هر بار ۲ واحد جلو برو:
| ۱ | ۲ | ۳ | ۴ | ۵ | ۶ | ۷ | ۸ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ● | ● | ● | ● |
مثال ۱. شکل دوازدهمِ این الگو چند مهره دارد؟
راه اول، با قاعده: .
راه دوم، با شمردن: شکل اول ۱ مهره دارد. تا شکل دوازدهم ۱۱ قدم داریم و هر قدم ۲ مهره اضافه میکند: .
هر دو راه ۲۳ میدهند. راه اول سریعتر است، چون لازم نیست قدمها را بشماری.
کار برعکس: از تعداد به شمارهٔ شکل#
قبل از ادامه، حدس بزن: در الگوی فردها، شکلی هست که ۳۸ مهره داشته باشد؟
نه، نیست. ۳۸ زوج است، ولی همهٔ شکلهای این الگو فردند. هر شکل یک مهرهٔ تنها دارد و ۳۸ مهره را میشود کامل جفت کرد.
مثال ۲. کدام شکل ۴۵ مهره دارد؟
اول تخمین بزن: حدوداً چندم؟ هر شکل تقریباً ۲ برابرِ شمارهاش مهره دارد. نصفِ ۴۵ حدود ۲۲ است. پس شکل حدود بیست و دوم یا بیست و سوم است.
حالا دقیق. قاعده میگوید «۲ × شماره، منهای ۱». کار را برعکس کن: اول ۱ را برگردان، بعد بر ۲ تقسیم کن.
با حدسمان میخواند؟ بله، ۲۳ همان حدودی است که زدیم. امتحان کن: . درست است.
از تغییرِ ثابت به رابطه#
الگوی ۷، ۱۰، ۱۳، ۱۶، ... را ببین. هر بار ۳ تا اضافه میشود. پس رابطه با «شماره × ۳» شروع میشود:
| شمارهٔ شکل | ۱ | ۲ | ۳ | ۴ |
|---|---|---|---|---|
| شماره × ۳ | ۳ | ۶ | ۹ | ۱۲ |
| عدد الگو | ۷ | ۱۰ | ۱۳ | ۱۶ |
هر عدد الگو ۴ تا از «شماره × ۳» بیشتر است. پس رابطه این است: عدد = شماره × ۳ + ۴، یعنی .
چرا ×۳؟ چون از هر شکل به شکل بعد ۳ تا اضافه میشود. «شماره × ۳» هم هر بار دقیقاً ۳ تا بزرگ میشود. «+ ۴» فقط جای شروع را درست میکند.
امتحان: شکل دوم . درست است. پس عدد دهم است.
مضربها هم الگو هستند#
عددهای ۳، ۶، ۹، ۱۲، ... را مضربهای ۳ میگوییم. هر کدام «۳ × یک عدد» است: ، ، و همینطور. هر سهچرخه ۳ چرخ دارد، پس ۷ سهچرخه چرخ لازم دارد.
عددهای زوج همان مضربهای ۲ هستند. مضربهای ۵ هم ۵، ۱۰، ۱۵، ۲۰، ... است. هفتمین مضرب ۵ یعنی . و ۸۵ چندمین مضرب ۵ است؟ ، پس هفدهمین.
جمعِ زوج و فرد#
دو عدد فرد را با مهره بچین، مثلاً ۵ و ۷. در هر کدام یک مهره تنها مانده است. وقتی دو دسته را کنار هم بگذاری، آن دو مهرهٔ تنها با هم یک جفت میسازند. پس زوج است.
- زوج + زوج = زوج
- فرد + فرد = زوج
- زوج + فرد = فرد
🧠 ترفند: برای اینکه بفهمی جمعِ چند عدد زوج است یا فرد، فقط فردها را بشمار. اگر تعداد فردها زوج باشد، جواب زوج است؛ اگر فرد باشد، جواب فرد است. دلیل: هر عدد فرد یک مهرهٔ تنها دارد و تنهاها دوتا دوتا جفت میشوند. این ترفند برای جمعِ عددهای طبیعی است، نه برای تفریق یا ضرب.
مثال ۳. در یک ردیف صندلی سینما، مینا از سمت چپ نفر هفتم و از سمت راست نفر نهم است. ردیف چند صندلی دارد؟
۶ صندلی سمت چپ مینا و ۸ صندلی سمت راست او هست. با خودِ مینا: . یک ردیف ۱۵ صندلی دارد. دقت کن که مینا را دو بار نشمری.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
با چوبکبریت خانههایی میسازیم که به هم چسبیدهاند. خانهٔ اول یک مربع با یک سقفِ مثلثی است و ۶ چوب دارد. هر خانهٔ تازه دیوارش را با خانهٔ قبلی شریک است و ۵ چوب اضافه میکند. (الف) تعداد چوبها را تا شکل ۵ بنویس. (ب) رابطهٔ تعداد چوبها با شمارهٔ شکل را بنویس. (پ) کدام شکل ۴۶ چوب دارد؟ (ت) شکلی با ۵۰ چوب هست؟
بدون حساب کردنِ جواب، بگو زوج است یا فرد. بعد با جمع کردن امتحان کن.
رابطهٔ یک الگو این است: تعداد مهرهها شمارهٔ شکل . (الف) چهار شکل اول چند مهره دارند؟ (ب) شکل دهم چند مهره دارد؟ (پ) آیا شکلی ۵۰ مهره دارد؟
در یک ردیف ۴۵ درخت کاشتهاند و از ۱ تا ۴۵ شماره خوردهاند. درختهای با شمارهٔ فرد کاجاند و بقیه بید. چند کاج و چند بید داریم؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهدر الگوی ۱، ۳، ۵، ...: «شکل دهم است.»
قاعده «۲ × شماره − ۱» است، نه فقط «۲ × شماره». تازه ۲۰ زوج است و در الگوی فردها جایی ندارد.
درست.
اشتباه«فرد + فرد = فرد؛ مثلاً ۳ + ۵.»
۳ و ۵ هر کدام یک مهرهٔ تنها دارند. کنار هم، آن دو تنها یک جفت میسازند.
درست و ۸ زوج است. فرد + فرد همیشه زوج است.
اشتباه«کدام شکلِ الگوی ۲ × شماره − ۱، ۳۱ مهره دارد؟ ، پس شکل ۶۱.»
۳۱ تعداد مهرههاست، نه شمارهٔ شکل. باید کار را برعکس کرد، نه اینکه ۳۱ را در قاعده گذاشت.
درست و . شکل شانزدهم.
فراتر از کتابزوج و فرد در رایانهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
رایانه همهٔ عددها را فقط با دو رقم، صفر و یک، مینویسد. در این نوشتن، رقم آخر نشان میدهد عدد زوج است یا فرد: اگر رقم آخر صفر باشد زوج است و اگر یک باشد فرد. برای همین رایانه در یک چشم به هم زدن میفهمد عددی زوج است.
یک کاربرد جالب، «بیت توازن» است. وقتی پیامی از یک دستگاه به دستگاه دیگر میرود، گاهی یک رقم در راه خراب میشود. فرستنده یک رقم اضافه میگذارد تا تعداد یکها زوج شود. گیرنده یکها را میشمارد. اگر فرد شده باشند، میفهمد چیزی خراب شده و پیام را دوباره میخواهد. همان قاعدهٔ «تنهاها دوتا دوتا جفت میشوند» اینجا خطا را پیدا میکند. رباتها هم وقتی با هم حرف میزنند، از همین بررسیها کمک میگیرند.
درس ۲یادآوری عددنویسی
این درس: صفحههای ۷ تا ۱۰ کتاب درسی
یادت هست؟#
- یک میلیارد را با رقم بنویسی، بعد از ۱ چند صفر میآید؟
- عدد ۳٬۵۰۰٬۰۰۰ را با حروف بخوان.
جواب: ۱) نُه صفر: ۱٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰. ۲) سه میلیون و پانصد هزار.
چهار کلاس، هر کلاس سه خانه#
فرض کن یک ویدیوی آموزشی ۵۸٬۰۲۷٬۳۰۴٬۶۱۹ بار دیده شده است. عدد بزرگی است. برای خواندنش، آن را در جدول ارزش مکانی میگذاریم. هر کلاس سه خانه دارد: یکان، دهگان و صدگان.
| میلیارد | میلیون | هزار | یکان |
|---|---|---|---|
| ۵۸ | ۰۲۷ | ۳۰۴ | ۶۱۹ |
در هر خانهٔ این جدول سه رقم است: صدگان، دهگان و یکانِ همان کلاس. مثلاً در کلاس میلیون، ۰ صدگانِ میلیون است، ۲ دهگانِ میلیون و ۷ یکانِ میلیون. کلاس میلیارد فقط دو رقم دارد: ۵ دهگانِ میلیارد است و ۸ یکانِ میلیارد.
حالا هر کلاس را مثل یک عدد سهرقمی بخوان و اسم کلاس را بعدش بگو:
پنجاه و هشت میلیارد و بیست و هفت میلیون و سیصد و چهار هزار و ششصد و نوزده.
🧠 ترفند: برای خواندن یک عدد بلند، از راست سهتا سهتا جدا کن. دلیل: هر کلاس دقیقاً سه خانه دارد و کلاس یکان همیشه سمت راست است. اگر از چپ جدا کنی، کلاسها جابهجا میشوند. فقط دستهٔ سمت چپ ممکن است یک یا دو رقم داشته باشد.
ارزش مکانی و نوشتن گسترده#
هر رقم بسته به جایش ارزشی دارد. در همین عدد، رقم ۷ در خانهٔ یکانِ میلیون است. پس ارزشش ۷٬۰۰۰٬۰۰۰ است. رقم ۲ در دهگانِ میلیون است و ارزشش ۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰.
اگر ارزش همهٔ رقمها را جمع بزنیم، به شکل گسترده میرسیم:
خانههایی که صفر دارند در شکل گسترده نمیآیند، ولی در نوشتن با رقم حتماً باید صفرشان را بگذاری.
مثال ۱. «چهار میلیون و پانصد هزار و نُه» را با رقم بنویس.
کلاسها را جدا پر کن. میلیون: ۴. هزار: ۵۰۰. یکان: ۰۰۹. پس عدد ۴٬۵۰۰٬۰۰۹ است. اگر صفرهای کلاس یکان را نگذاری و بنویسی ۴۵۰۰۹، عددی نزدیک چهل و پنج هزار نوشتهای که خیلی کوچکتر است.
ضرب در ۱۰۰ و جابهجا شدن رقمها#
وقتی عددی را در ۱۰۰ ضرب میکنی، دو صفر به راستش اضافه میشود. پس هر رقم دو خانه به چپ میرود. در عدد ۲۵٬۳۰۸٬۴۱۷ رقم ۳ ارزش ۳۰۰٬۰۰۰ دارد. بعد از ضرب در ۱۰۰، عدد ۲٬۵۳۰٬۸۴۱٬۷۰۰ میشود و ارزش همان ۳ میشود ۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰، یعنی ۱۰۰ برابر.
مقایسه#
قبل از ادامه، حدس بزن: کدام بزرگتر است، یا ؟
جواب است. بخش صحیح هر دو ۳۷ است. حالا رقم دهم را مقایسه کن: در اولی ۰ و در دومی ۸. پس بزرگتر است. عدد ۰۸ از ۸ بزرگتر نیست؛ رقمها را خانه به خانه مقایسه کن.
برای عددهای طبیعی هم قاعده همین است. عددی که رقم بیشتری دارد بزرگتر است. اگر تعداد رقمها برابر بود، از چپ خانه به خانه جلو برو تا به اولین رقمِ متفاوت برسی.
گرد کردن و محور#
گاهی عدد دقیق لازم نیست. جمعیت یک شهر ۲۳٬۴۸۶٬۰۰۰ نفر است. روی محوری که هر خانهاش ۱۰ میلیون است، این عدد بین ۲۰ و ۳۰ میلیون است و به ۲۰ میلیون نزدیکتر:
| ۰ | ۱۰ میلیون | ۲۰ میلیون | ● | ۳۰ میلیون | ۴۰ میلیون |
|---|
برای گرد کردن به نزدیکترین میلیون، به رقمِ سمت راستِ رقم میلیون نگاه کن، یعنی رقم صدهزار. اینجا ۴ است، کمتر از ۵. پس رقم میلیون همان بماند: ۲۳٬۰۰۰٬۰۰۰. اگر آن رقم ۵ یا بیشتر باشد، رقم میلیون یکی زیاد میشود و رقمهای بعدش صفر میشوند. مثلاً ۲۳٬۷۰۰٬۰۰۰ به ۲۴٬۰۰۰٬۰۰۰ نزدیکتر است. خودِ ۵ دقیقاً وسط است و قرار گذاشتهایم که آن را هم بالا ببریم: ۲۳٬۵۰۰٬۰۰۰ میشود ۲۴٬۰۰۰٬۰۰۰.
برای گرد کردن به نزدیکترین ده میلیون، همین کار را یک خانه به چپ انجام بده و به رقم میلیون نگاه کن. در ۲۳٬۴۸۶٬۰۰۰ رقم میلیون ۳ است، کمتر از ۵. پس جواب ۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ است.
مثال ۲. حاصل را پیدا کن.
اول تخمین بزن: حدوداً چقدر میشود؟ ۳٬۹۸۷٬۰۰۰ حدود ۴ میلیون است و ۲٬۰۱۶٬۰۰۰ حدود ۲ میلیون. پس جواب حدود ۶ میلیون است.
راه اول، جمع ستونی: .
راه دوم، گرد کن و جبران کن: ۳٬۹۸۷٬۰۰۰ یعنی ۴ میلیون منهای ۱۳ هزار. ۲٬۰۱۶٬۰۰۰ یعنی ۲ میلیون به اضافهٔ ۱۶ هزار. روی هم ۶ میلیون به اضافهٔ ۳ هزار، یعنی ۶٬۰۰۳٬۰۰۰. این راه برای عددهای نزدیک به میلیون سریعتر است، چون همه را در ذهن حساب میکنی.
با حدسمان میخواند؟ بله، ۶٬۰۰۳٬۰۰۰ خیلی نزدیک ۶ میلیون است.
ساختن عدد با کارتهای رقم#
مثال ۳. با کارتهای ۳، ۰، ۸، ۵، ۱ و ۶ عددهای ششرقمی میسازیم. هر کارت یک بار.
- بزرگترین عدد: رقمها را از بزرگ به کوچک بچین: ۸۶۵٬۳۱۰.
- کوچکترین عدد: از کوچک به بزرگ، ولی ۰ نمیتواند اول بیاید. پس اول ۱، بعد ۰: ۱۰۳٬۵۶۸.
- بزرگترین عدد فرد: رقم یکان باید فرد باشد. کوچکترین رقم فرد، یعنی ۱، را آخر بگذار تا رقمهای بزرگ جلو بمانند: ۸۶۵٬۳۰۱.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
عدد «دوازده میلیارد و چهارصد و شش هزار و هفتاد» را با رقم و به شکل گسترده بنویس.
با کارتهای ۳، ۰، ۸، ۵، ۱ و ۶ (هر کارت یک بار) کوچکترین عدد ششرقمیِ فرد را بساز.
در عدد ۲۵٬۳۰۸٬۴۱۷ ارزش مکانی رقم ۳ چیست؟ اگر این عدد را در ۱۰۰ ضرب کنیم، ارزش همین رقم ۳ چه میشود؟
جمعیت سه شهر ۲٬۸۴۹٬۰۰۰ و ۱۲٬۰۷۵٬۵۰۰ و ۷٬۵۰۳٬۲۰۰ نفر است. هر کدام را به نزدیکترین میلیون گرد کن، از کوچک به بزرگ مرتب کن و جمع تقریبی جمعیت را بگو. بعد جمع دقیق را حساب کن و با تخمینت مقایسه کن.
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«سه میلیون و چهل هزار و شش» = ۳۴۰۰۰۶
کلاسهای خالی را صفر نگذاشته است. ۳۴۰۰۰۶ فقط شش رقم دارد و سیصد و چهل هزار و شش است.
درستمیلیون ۳، هزار ۰۴۰، یکان ۰۰۶: ۳٬۰۴۰٬۰۰۶.
اشتباه، چون ۱۹ از ۸ بزرگتر است.
رقمهای بعد از ممیز را مثل یک عدد جدا خوانده است. باید خانه به خانه مقایسه کرد: رقم دهمِ اولی ۱ و دومی ۸ است.
درست.
اشتباه۶٬۴۸۱٬۰۰۰ به نزدیکترین میلیون: «رقم ۸ از ۵ بیشتر است، پس ۷٬۰۰۰٬۰۰۰.»
به رقم اشتباهی نگاه کرده است. برای گرد کردن به میلیون فقط رقم سمت راستِ میلیون، یعنی صدهزار، مهم است و آن ۴ است.
درست۶٬۰۰۰٬۰۰۰.
فراتر از کتابمیلیارد در دنیای واقعیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
عددهای میلیاردی فقط در کتاب نیستند. مغز آدم حدود هشتاد و شش میلیارد سلول عصبی دارد. یک گوشی هوشمند در هر ثانیه چند میلیارد کار کوچک انجام میدهد. مدلهای هوش مصنوعی که با تو گفتوگو میکنند، میلیاردها عدد درونشان دارند که هنگام یادگیری تنظیم شدهاند.
در این عددهای بزرگ، تقریب مهمتر از عدد دقیق است. کسی نمیگوید «۸٬۱۱۸٬۸۳۵٬۹۹۹ نفر»؛ میگوید «حدود ۸ میلیارد نفر». دانشمندها هم برای اینکه صفرها را گم نکنند، از کلاسها استفاده میکنند. بعد از میلیارد هم کلاسهای دیگری هست، مثل هزار میلیارد. سالهای بعد یاد میگیری این عددهای خیلی بزرگ را کوتاهتر بنویسی.
درس ۳بخشپذیری
این درس: صفحههای ۱۱ تا ۱۵ کتاب درسی
یادت هست؟#
- باقیماندهٔ تقسیم ۴۷ بر ۵ چند است؟
- آیا ۶۰ مضرب ۳ است؟
جواب: ۱) و ؛ باقیمانده ۲ است. ۲) بله، چون .
بخشپذیر یعنی چه؟#
۲۴ دانشآموز میخواهند گروههای ۴نفره بسازند. یک نوار ۲۴تایی بکش و آن را ۴تا ۴تا جدا کن:
| ۴ | ۴ | ۴ | ۴ | ۴ | ۴ |
|---|---|---|---|---|---|
| گروه ۱ | گروه ۲ | گروه ۳ | گروه ۴ | گروه ۵ | گروه ۶ |
۶ گروه میشود و هیچکس تنها نمیماند. یعنی باقیماندهٔ صفر است. میگوییم ۲۴ بر ۴ بخشپذیر است. ولی ۲۴ نفر را نمیشود ۵تا ۵تا گروه کرد: ۴ گروه میشود و ۴ نفر میمانند. پس ۲۴ بر ۵ بخشپذیر نیست.
برای عددهای بزرگ، تقسیم کردن وقت میگیرد. امسال راههای کوتاهی یاد میگیری که بدون تقسیم بگویی باقیمانده صفر است یا نه.
بخشپذیری بر ۲، ۵ و ۱۰#
یک فروشنده ۵۳۴ آبنبات دارد: ۵ بستهٔ صدتایی، ۳ بستهٔ دهتایی و ۴ آبنبات تکی. میخواهد همه را بین ۲ نفر نصف کند.
| بسته | میشود نصف کرد؟ |
|---|---|
| صدتایی | بله، هر صدتایی دو تا ۵۰تایی است |
| دهتایی | بله، هر دهتایی دو تا ۵تایی است |
| تکیها | فقط اگر تعدادشان زوج باشد |
صدتاییها و دهتاییها همیشه بدون باقیمانده نصف میشوند. پس فقط تکیها، یعنی رقم یکان، تکلیف را روشن میکنند. ۴ زوج است، پس ۵۳۴ بر ۲ بخشپذیر است.
همین استدلال برای ۵ هم درست است، چون هر دهتایی دو تا ۵تایی است. پس:
- عددی بر ۲ بخشپذیر است که رقم یکانش ۰، ۲، ۴، ۶ یا ۸ باشد.
- عددی بر ۵ بخشپذیر است که رقم یکانش ۰ یا ۵ باشد.
- عددی که رقم یکانش ۰ است، هم بر ۲ و هم بر ۵ بخشپذیر است، و بر ۱۰ هم بخشپذیر است.
بخشپذیری بر ۳ و ۹#
حالا ۴۷۱ آبنبات را میخواهیم بین ۹ نفر تقسیم کنیم. بستهٔ دهتایی را بین ۹ نفر پخش کن: به هر نفر یکی میرسد و ۱ تا میماند. بستهٔ صدتایی را پخش کن: ۹۹ تا پخش میشود و باز ۱ تا میماند.
پس از ۴ صدتایی، ۴ تا میماند. از ۷ دهتایی، ۷ تا. و ۱ تکی هم هست. روی هم تا مانده است. یعنی همهٔ کار به جمع رقمها برمیگردد. ۱۲ بر ۹ بخشپذیر نیست، پس ۴۷۱ هم بر ۹ بخشپذیر نیست.
چون ۹۹ و ۹ بر ۳ هم بخشپذیرند، همین حساب برای ۳ هم کار میکند. ۱۲ بر ۳ بخشپذیر است، پس ۴۷۱ بر ۳ بخشپذیر است. امتحان: .
- عددی بر ۳ بخشپذیر است که جمع رقمهایش بر ۳ بخشپذیر باشد.
- عددی بر ۹ بخشپذیر است که جمع رقمهایش بر ۹ بخشپذیر باشد.
🧠 ترفند: برای ۳ و ۹ رقمها را جمع کن، و اگر جمع هنوز بزرگ بود، رقمهای خودِ جمع را دوباره جمع کن. دلیل: هر دهتایی و هر صدتایی بعد از تقسیم بر ۹ فقط ۱ باقی میگذارد. شرط: این راه فقط برای ۳ و ۹ است. برای ۲ و ۵ جمع رقمها هیچ چیزی نمیگوید؛ آنجا فقط رقم یکان مهم است.
قبل از ادامه، حدس بزن: ۳۴۲ بر ۹ بخشپذیر است؟
جمع رقمها است، پس بله. حالا خودِ تقسیم را هم ببینیم. اول تخمین بزن: حدوداً چقدر میشود؟ است، پس جواب کمی کمتر از ۴۰ است. دقیق: . با حدسمان میخواند؟ بله، ۳۸ کمی کمتر از ۴۰ است.
هر عدد بخشپذیر بر ۹، بر ۳ هم هست#
عدد ۵۴ بر ۹ بخشپذیر است (). چون ۹ خودش است، ۵۴ بر ۳ هم بخشپذیر است. ولی برعکسش همیشه درست نیست: ۱۲ بر ۳ بخشپذیر است، اما بر ۹ نه.
پیدا کردن رقمِ جا افتاده#
مثال ۱. در عدد بهجای □ چه رقمی بگذاریم تا عدد بر ۳ بخشپذیر شود؟
راه اول: . جمع کل باید مضرب ۳ باشد: ۹، ۱۲، ۱۵ یا ۱۸. پس □ میتواند ۰، ۳، ۶ یا ۹ باشد.
راه دوم: همهٔ رقمهای ۰ تا ۹ را امتحان کن و هر بار تقسیم کن. این راه هم جواب میدهد، ولی ده تقسیم لازم دارد. راه اول با یک جمع کار را تمام میکند.
مثال ۲. عددی که هم بر ۲ و هم بر ۳ بخشپذیر باشد، بر ۶ هم بخشپذیر است؟ امتحان کن: ۱۸ و ۴۲ و ۷۸ هر سه اینطورند، و ، ، . با تقسیم دیدیم که بله.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
مشخص کن هر کدام از عددهای ۱۳۵، ۲۴۰، ۳۷۸ و ۴۰۰۵ بر ۲، ۳، ۵ و ۹ بخشپذیر است یا نه.
۳۸۱ مداد را میخواهیم در ۹ جعبه طوری بریزیم که در همهٔ جعبهها به یک تعداد مداد باشد. ممکن است؟ اگر نه، کمترین تعداد مدادی که باید اضافه کنیم چند است؟
در عدد چه رقمهایی میشود گذاشت تا عدد هم بر ۲ و هم بر ۳ بخشپذیر باشد؟
تعداد تیلههای یک کیسه بیشتر از ۴۰ و کمتر از ۷۰ است. میشود همهٔ آنها را دوتا دوتا، سهتا سهتا یا پنجتا پنجتا بسته کرد و هیچ تیلهای اضافه نمیماند. در کیسه چند تیله است؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«۲۹ بر ۹ بخشپذیر است، چون رقم یکانش ۹ است.»
رقم یکان فقط برای ۲، ۵ و ۱۰ تکلیف را روشن میکند. برای ۹ باید جمع رقمها را دید.
درست و ۱۱ بر ۹ بخشپذیر نیست. پس ۲۹ بر ۹ بخشپذیر نیست.
اشتباه«۳۴۱ بر ۲ بخشپذیر است، چون جمع رقمهایش ۸ زوج است.»
قاعدهٔ جمع رقمها فقط برای ۳ و ۹ است. برای ۲، صدتاییها و دهتاییها همیشه نصف میشوند و فقط رقم یکان مهم است.
درسترقم یکان ۱ فرد است، پس ۳۴۱ بر ۲ بخشپذیر نیست.
اشتباه«۵۶ بر ۳ بخشپذیر است، چون رقم یکانش ۶ بر ۳ بخشپذیر است.»
برای ۳ نمیشود فقط رقم یکان را دید، چون هر دهتایی بعد از تقسیم بر ۳ یکی باقی میگذارد.
درست و ۱۱ بر ۳ بخشپذیر نیست. پس ۵۶ بر ۳ بخشپذیر نیست.
فراتر از کتابرقم کنترل در شمارههابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
روی جلد کتابها و روی بستههای خوراکی، یک ردیف رقم و یک بارکد هست. آخرین رقمِ این شمارهها معمولاً «رقم کنترل» است. این رقم را با حسابی شبیه بخشپذیری میسازند: رقمها را با قاعدهای جمع میکنند و رقم آخر را طوری انتخاب میکنند که جمع بر یک عدد مشخص بخشپذیر شود.
وقتی صندوقِ فروشگاه بارکد را میخواند، همین حساب را دوباره انجام میدهد. اگر جمع بخشپذیر نبود، میفهمد یک رقم اشتباه خوانده شده است و بوق خطا میزند. حتی اگر دو رقم کنار هم جابهجا شوند، بیشتر وقتها این حساب متوجه میشود. پس قاعدههایی مثل «جمع رقمها» فقط برای کتاب ریاضی نیستند؛ هر روز در فروشگاهها و کتابخانهها از خطا جلوگیری میکنند.
درس ۴معرّفی اعداد صحیح
این درس: صفحههای ۱۶ تا ۲۲ کتاب درسی
یادت هست؟#
- روی محور عددها، ۷ سمت راستِ ۴ است یا سمت چپ آن؟ کدام بزرگتر است؟
- روی محور، از ۳ تا ۸ چند واحد فاصله است؟
جواب: ۱) ۷ سمت راست است و بزرگتر است. ۲) واحد.
وقتی صفر وسط مینشیند#
صبح یک روز زمستانی در یک روستای کوهستانی، دماسنج ۶ درجه زیر صفر را نشان میدهد. ظهر همان روز دما ۴ درجه بالای صفر است. هر دو «۶» و «۴» درجهاند، ولی یکی زیر صفر است و یکی بالای صفر. اگر فقط بنویسیم ۶ و ۴، معلوم نیست کدام سرد است.
چیزهای زیادی اینطورند. دو طرفِ یک نقطهٔ شروع:
| نقطهٔ شروع | یک طرف | طرف دیگر |
|---|---|---|
| صفر دماسنج | بالای صفر | زیر صفر |
| طبقهٔ همکف | طبقههای بالا | زیرزمین و پارکینگ |
| سطح دریا | بالای آب | زیر آب |
| دست خالی | سکهای که داری | سکهای که بدهکاری |
مبدأ، جهت مثبت و جهت منفی#
برای نوشتن این عددها سه چیز را قرار میگذاریم:
- مبدأ: نقطهٔ شروع، که عددش صفر است.
- جهت مثبت: یک طرف، که عددهایش را با علامت مینویسیم.
- جهت منفی: طرف دیگر، که عددهایش را با علامت مینویسیم.
معمولاً بالای صفر را مثبت میگیریم. پس ۶ درجه زیر صفر است و ۴ درجه بالای صفر . اگر ۳ سکه بدهکار باشی، داراییات سکه است.
روی محور عددها#
محور را از صفر به دو طرف ادامه بده. سمت راست صفر مثبتها هستند و سمت چپ صفر منفیها. محور را مثل همیشه از چپ به راست بخوان:
| منفی | منفی | منفی | مبدأ | مثبت | مثبت | مثبت |
محور از هر دو طرف تا هر جا که بخواهی ادامه دارد.
به عددهای عددهای صحیح میگوییم.
- عددهای صحیح مثبت هستند. علامت را میشود ننوشت: همان ۴ است.
- عددهای صحیح منفی هستند. علامت را هیچوقت نمیشود انداخت.
- صفر نه مثبت است و نه منفی.
و هر دو ۳ واحد با صفر فاصله دارند، یکی در چپ و یکی در راست. هر کدام قرینهٔ دیگری نسبت به صفر است.
مقایسه: هرچه به راست برویم بزرگتر#
روی محور، عددی که سمت راست است بزرگتر است. این قاعده را برای مثبتها از قبل بلد بودی. برای منفیها هم همین است.
قبل از ادامه، حدس بزن: بزرگتر است یا ؟
جواب است. روی محور، سمت راستِ است. با دماسنج هم معنی دارد: ۲ درجه زیر صفر گرمتر از ۸ درجه زیر صفر است. یا با سکه: ۲ سکه بدهی بهتر از ۸ سکه بدهی است. پس .
دو نکتهٔ دیگر هم از محور پیداست:
- هر عدد مثبت از هر عدد منفی بزرگتر است: .
- همهٔ عددهای مثبت از صفر بزرگترند و همهٔ عددهای منفی از صفر کوچکترند.
🧠 ترفند: بین دو عدد منفی، آن که بدون علامت کوچکتر است، بزرگتر است؛ مثلاً چون ۳ از ۷ کوچکتر است. دلیل: هرچه یک عدد منفی به صفر نزدیکتر باشد، روی محور سمت راستتر است. شرط: فقط وقتی هر دو منفیاند. اگر یکی مثبت باشد، مثبت همیشه بزرگتر است.
مثال ۱. عددهای را از کوچک به بزرگ مرتب کن.
اول منفیها را جدا کن: . دورترینشان از صفر کوچکترین است. بعد صفر، بعد مثبتها:
حرکت روی محور#
مثال ۲. در یک ساختمان، طبقهٔ همکف مبدأ است و طبقههای بالا مثبتاند. آسانسور از همکف ۳ طبقه پایین میرود و بعد ۵ طبقه بالا میآید. کجاست؟
اول تخمین بزن: حدوداً کجا؟ بیشتر بالا رفته تا پایین، پس کمی بالای همکف است.
با محور: از سه خانه به چپ برو، میرسی به . از آنجا پنج خانه به راست برو: . آسانسور در طبقهٔ است.
راه دوم: بالا و پایین را با هم مقایسه کن. ۵ طبقه بالا و ۳ طبقه پایین، یعنی روی هم ۲ طبقه بالاتر از جای شروع. جای شروع همکف بود، پس .
با حدسمان میخواند؟ بله، کمی بالای همکف است.
مثال ۳. دمای یک شب درجه است. تا صبح ۷ درجه گرمتر میشود. دمای صبح چند درجه است؟
دماسنج را خوابیده تصور کن تا مثل محور شود: بالای صفر سمت راست است. پس گرمتر شدن یعنی رفتن به راست و سردتر شدن یعنی رفتن به چپ.
قبل از ادامه، حدس بزن: دمای صبح بالای صفر است یا زیر صفر؟
از پنج خانه به راست برو، میرسی به . هنوز ۲ خانهٔ دیگر مانده است: . پس دمای صبح درجه است، کمی بالای صفر.
الگو با عددهای صحیح#
الگوی هر بار ۳ واحد به چپ میرود. ادامهاش از صفر هم رد میشود: . روی محور، قدمها همه یک اندازهاند.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
در یک ساختمان، طبقهٔ همکف مبدأ است و بالا جهت مثبت. لابی در همکف است. باشگاه ورزشی ۳ طبقه و رستوران ۸ طبقه بالای همکفاند. انباری ۲ طبقه و پارکینگ ۴ طبقه زیر همکفاند. جای هر کدام را با یک عدد صحیح بنویس و از پایینترین به بالاترین مرتب کن.
دمای صبحِ پنج شهر اینهاست: ، ، ، و درجه. سردترین و گرمترین شهر کدام است؟ دماها را از کم به زیاد مرتب کن.
الگوی را با کمک محور ادامه بده و پنج عدد بعدی را بنویس.
یک مهره روی محور در است. اول ۵ واحد به راست و بعد ۹ واحد به چپ میرود. حالا روی چه عددی است؟ نسبت به جای شروعش چند واحد و به کدام طرف رفته است؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباه، چون ۸ از ۳ بزرگتر است.
منفیها را بدون علامت مقایسه کرده است. از صفر دورتر و روی محور سمت چپتر است.
درست. هشت درجه زیر صفر سردتر از سه درجه زیر صفر است.
اشتباه«صفر یک عدد مثبت است، چون منفی نیست.»
صفر خودِ مبدأ است و در هیچکدام از دو جهت قرار ندارد.
درستصفر نه مثبت است و نه منفی، ولی یک عدد صحیح است.
اشتباه«از سه واحد به چپ میرویم: به میرسیم.»
رفتن به چپ یعنی کوچکتر شدن. سمت راستِ است، پس این حرکت به راست بوده است.
درستاز سه واحد به چپ: . به میرسیم.
فراتر از کتابعددهای منفی چطور پذیرفته شدند؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
قرنها، بسیاری از ریاضیدانها عدد منفی را «عدد واقعی» نمیدانستند. میپرسیدند چطور میشود کمتر از هیچ چیز داشت؟ حدود هزار و چهارصد سال پیش، ریاضیدانان هندی منفی را برای «بدهی» و مثبت را برای «دارایی» به کار بردند. آنها قاعدههای حساب با این عددها را هم نوشتند. در چین هم با چوبهای قرمز و سیاه، مثبت و منفی را از هم جدا میکردند.
امروز عددهای منفی همهجا هستند: دمای هوا، ارتفاعِ زیر سطح دریا، طبقههای پارکینگ و حساب بانکی. در رباتیک هم یک موتور میتواند با سرعت مثبت جلو برود و با سرعت منفی عقب. سال آینده یاد میگیری عددهای صحیح را با هم جمع و تفریق کنی و دلیل قاعدههایش را هم میبینی.
آزمون فصل ۱
۱۵ سؤال از همهٔ درسها، ۲۰ دقیقه.
اگر میخواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی
خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی
هیچ ایدهٔ پیشرفتهای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشهای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع میکنیم و به همان ریاضیای میرسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش میبیند — بدون حفظکردنِ بیدلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بودهای.
- ۸ ترم
- ۷۳ فصل
- همهٔ فصلها رایگان
پرسشهای رایج
صفر زوج است یا فرد؟
زوج است. صفر را میشود دوتا دوتا جفت کرد و چیزی تنها نمیماند، چون اصلاً چیزی نیست؛ باقیماندهٔ تقسیمش بر ۲ هم صفر است. در الگوهای این فصل، عددهای زوج از ۲ شروع میشوند چون شمارهٔ شکل از ۱ شروع میشود.
چرا قاعدهٔ جمع رقمها برای ۳ و ۹ کار میکند ولی برای ۲ و ۵ نه؟
چون است: هر دهتایی و هر صدتایی بعد از تقسیم بر ۹ (و بر ۳) فقط یکی باقی میگذارد، پس باقیماندهها همان رقمها هستند. ولی دهتایی و صدتایی بر ۲ و ۵ کامل تقسیم میشوند و چیزی نمیماند؛ برای همین آنجا فقط رقم یکان مهم است.
اگر ۸ از ۳ بزرگتر است، چرا از کوچکتر است؟
چون روی محور، سمت چپِ است و هرچه به چپ برویم عددها کوچکتر میشوند. با دماسنج هم ببین: ۸ درجه زیر صفر سردتر از ۳ درجه زیر صفر است. «بزرگتر» یعنی راستتر روی محور، نه بزرگتر بودنِ رقمِ بدون علامت.
عدد بلند را از کدام طرف سهتا سهتا جدا کنم؟
همیشه از راست، چون کلاس یکان همیشه سمت راست است و سه خانه دارد. فقط دستهٔ آخر در سمت چپ ممکن است یک یا دو رقم داشته باشد، مثل ۵۸ در ۵۸٬۰۲۷٬۳۰۴٬۶۱۹.
برای عمیقتر یاد گرفتن
راهنمای قدمبهقدم ریاضیفصلهای دیگر ریاضی ششم: فصل ۲، کسر، فصل ۳، اعداد اعشاری، فصل ۴، تقارن و مختصات، فصل ۵، اندازهگیری، فصل ۶، تناسب و درصد، فصل ۷، تقریب

