آموزش ریاضی ششم · فصل ۲

کسر، به زبان ساده

در این فصل کسرها و عددهای مخلوط را با کوچک‌ترین مخرج مشترک جمع و تفریق می‌کنی، عددهای مخلوط را ضرب می‌کنی و معکوس یک عدد را می‌شناسی، می‌فهمی چرا تقسیم بر یک کسر همان ضرب در معکوس آن است، و آخر سر کسرها را مرتب می‌کنی و مسئله‌های چندمرحله‌ای را با مدل نوار حل می‌کنی.

صفحه‌های ۲۳ تا ۴۲ کتاب۴ درس۳۳ سؤالآزمون ۲۵ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی کوچک‌ترین مخرج مشترک را پیدا کنی و کسرها و عددهای مخلوط را جمع و تفریق کنی.
  • می‌توانی عددهای مخلوط را ضرب کنی، معکوس یک عدد را بنویسی و جای خالیِ دو کسر مساوی را پیدا کنی.
  • می‌توانی دو کسر را تقسیم کنی و بفهمی چرا ضرب در معکوس جواب درست می‌دهد.
  • می‌توانی عبارت‌های کسری چندعملی را حساب کنی، کسرها را مرتب کنی و مسئله‌های «باقی‌مانده» را با مدل نوار حل کنی.

پیش‌نیاز: کافی است کسرهای مساوی، ساده کردن، عدد مخلوط، ضرب کسرها و مضرب‌های یک عدد را بلد باشی.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (ششم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی ششم کدام درس است؟

درس ۱جمع و تفریق کسرها

این درس: صفحه‌های ۲۴ تا ۲۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. در تساویِ جای خالی چند است؟
  2. عدد مخلوط را به کسر تبدیل کن.

جواب: ۱) ۳ در ۴ ضرب شده تا ۱۲ شود، پس ۲ هم در ۴: . ۲) ، پس .

پارسال کسرها و عددهای مخلوط را جمع و تفریق کردی. امسال یاد می‌گیری بهترین مخرج را پیدا کنی تا حساب کوتاه‌تر شود.

چرا مخرج‌ها باید یکی شوند؟#

علی کیلو سیب و کیلو گیلاس خرید. روی هم چند کیلو میوه خرید؟

سوم‌ها و چهارم‌ها تکه‌های هم‌اندازه نیستند. نمی‌شود «۲ تکهٔ بزرگ» را با «۱ تکهٔ کوچک» جمع زد و گفت ۳ تکه. باید هر دو را به تکه‌های هم‌اندازه ببریم. یک کیلو را ۱۲ قسمت کن. هر سوم ۴ قسمت است و هر چهارم ۳ قسمت. نوار ۱۲ قسمتی را در دو ردیف کشیده‌ایم؛ ردیف دوم دنبالهٔ ردیف اول است:

۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶
سیب سیب سیب سیب سیب سیب
۷ ۸ ۹ ۱۰ ۱۱ ۱۲
سیب سیب گیلاس گیلاس گیلاس

قبل از شمردن، تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ کمی کمتر از ۱ است و کم است. پس جواب نزدیک ۱ است.

حالا دقیق: همان ۸ قسمت است و همان ۳ قسمت. روی هم ۱۱ قسمت از ۱۲ قسمت:

با حدسمان می‌خواند؟ بله، خیلی نزدیک ۱ است.

مخرج مشترک و کوچک‌ترین مخرج مشترک#

عدد ۱۲ را مخرج مشترک دو کسر می‌گوییم، چون هر دو کسر را می‌شود با آن نوشت. ۲۴ و ۳۶ هم مخرج مشترک‌اند. ولی ۱۲ کوچک‌ترین مخرج مشترک است و با آن عددها کوچک‌تر و حساب ساده‌تر می‌ماند.

کوچک‌ترین مخرج مشترک، کوچک‌ترین عددی است که هم مضرب مخرج اول باشد و هم مضرب مخرج دوم. برای و مضرب‌ها را بنویس:

مخرج مضرب‌ها
۸ ۸، ۱۶، ۲۴، ۳۲، ...
۶ ۶، ۱۲، ۱۸، ۲۴، ۳۰، ...

اولین عددِ مشترک ۲۴ است.

🧠 ترفند: برای پیدا کردن کوچک‌ترین مخرج مشترک، فقط مضرب‌های مخرج بزرگ‌تر را بشمار. اولین مضربی را بردار که بر مخرج کوچک‌تر بخش‌پذیر است. دلیل: جواب باید مضرب هر دو باشد، و مضرب‌های عدد بزرگ‌تر کمترند، پس زودتر می‌رسی. این راه همیشه درست است؛ برای ۸ و ۶: ۸ نه، ۱۶ نه، ۲۴ بله.

مثال ۱.

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر؟ نزدیک ۱ است و کمی کمتر از نصف. پس جواب کمی بیشتر از ۱ است.

راه اول، با کوچک‌ترین مخرج مشترک:

راه دوم، با ضرب دو مخرج ():

هر دو یک جواب دارند. ولی راه دوم عددهای بزرگ‌تری داشت و آخرش باید ساده می‌کردی. راه اول کوتاه‌تر است. با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی بیشتر از ۱ است.

مثال ۲.

مضرب‌های ۱۰: ۱۰، ۲۰. عدد ۲۰ بر ۴ بخش‌پذیر است. پس:

سه مخرج. همین کار برای سه کسر هم جواب می‌دهد. مضرب‌های بزرگ‌ترین مخرج را بشمار تا به عددی برسی که بر هر دو مخرج دیگر بخش‌پذیر باشد. برای ۴، ۶ و ۹: ۹ و ۱۸ بر ۴ بخش‌پذیر نیستند و ۲۷ هم نه. ولی ۳۶ هم بر ۴ و هم بر ۶ بخش‌پذیر است. پس کوچک‌ترین مخرج مشترک ۳۶ است.

جمعِ صورت‌ها و مخرج‌ها؟#

قبل از ادامه، حدس بزن: آیا درست است؟

نه. از هم کمتر است؛ چطور جمعِ نصف با یک چیز دیگر می‌تواند از نصف کمتر شود؟ جواب درست: . صورت‌ها را با هم و مخرج‌ها را با هم جمع کردن، تکه‌های ناهم‌اندازه را قاطی می‌کند.

تفریق عددهای مخلوط و قرض گرفتن#

مثال ۳.

اول کسرها را هم‌مخرج کن (۱۲): . حالا از کمتر است. پس از ۵ یک واحد قرض بگیر. یک واحد همان است:

راه دوم، روی محور از عدد کوچک‌تر تا بزرگ‌تر قدم بزن:

→ → → → → →

قدم‌ها را جمع کن: . همان جواب است، بدون قرض گرفتن.

اگر عدد اول اصلاً کسر ندارد، باز هم یک واحد قرض بگیر. مثلاً در ، عدد ۴ را بنویس. حالا .

مدل نوار برای «چقدر مانده؟»#

مثال ۴. یک باغچه گل رز و آن لاله است. چه کسری از باغچه خالی مانده است؟

کوچک‌ترین مخرج مشترک ۳ و ۵ عدد ۱۵ است. باغچه را ۱۵ قسمت کن: رز ۵ قسمت، لاله ۶ قسمت. نوار در دو ردیف آمده است؛ ردیف دوم ادامهٔ ردیف اول است:

رز رز رز رز رز لاله لاله لاله
لاله لاله لاله ؟ ؟ ؟ ؟

قسمت پر است. پس قسمت خالی است: باغچه.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کوچک‌ترین مخرج مشترکِ و کدام است؟
۲حاصل کدام است؟
۳حاصل کدام است؟
۴سارا یک کیک را خورد و برادرش آن را. چند هشتمِ کیک مانده است؟ (فقط صورت را بنویس.)

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حاصل را با کوچک‌ترین مخرج مشترک پیدا کن.

حاصل را پیدا کن.

حاصل را پیدا کن.

یک طناب ۵ متر است. اول متر و بعد متر از آن را بریدیم. چقدر از طناب مانده است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

صورت‌ها را با هم و مخرج‌ها را با هم جمع کرده است. سوم‌ها و چهارم‌ها تکه‌های هم‌اندازه نیستند. تازه از هم کمتر است.

درست.

اشتباه، چون صورت‌ها یکی‌اند.

یکی بودنِ صورت‌ها اجازهٔ جمع کردنِ مخرج‌ها را نمی‌دهد. فقط وقتی مخرج‌ها یکی‌اند، صورت‌ها جمع می‌شوند.

درست.

اشتباه، چون .

کسر کوچک‌تر را از بزرگ‌تر کم کرده، در حالی که باید را از کم کند. باید یک واحد قرض بگیرد.

درست.

فراتر از کتابکسرها در موسیقیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در نُت‌نویسی موسیقی، طولِ هر صدا یک کسر است: نُت گرد یک واحد، سفید ، سیاه و چنگ . هر «میزان» در یک قطعه، جمعِ ثابتی دارد؛ مثلاً در میزانِ چهار ضربی، جمع طول نُت‌ها باید ۱ باشد. آهنگساز وقتی یک سفید و یک سیاه و دو چنگ می‌گذارد، در واقع حساب می‌کند: .

برنامه‌هایی که موسیقی می‌نویسند یا با هوش مصنوعی آهنگ می‌سازند، همین جمع کسرها را هزاران بار انجام می‌دهند. این‌طور هیچ میزانی کم یا زیاد نمی‌شود. این بار که آهنگی شنیدی، با پا ضرب را بگیر؛ هر ضرب یک است.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲ضرب کسرها

این درس: صفحه‌های ۲۸ تا ۳۱ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. حاصل چند است؟
  2. از ۲۰ سکه چند سکه است؟

جواب: ۱) صورت در صورت و مخرج در مخرج: . ۲) ۲۰ را ۵ قسمت کن، هر قسمت ۴ سکه؛ ۳ قسمت می‌شود ۱۲ سکه.

ضرب کسرها را پارسال یاد گرفتی. امسال با عددهای مخلوط کار می‌کنیم، «معکوس» را می‌شناسیم و جای خالیِ دو کسر مساوی را پیدا می‌کنیم.

ضرب عدد مخلوط: مدل مساحت#

هر دور پیاده‌روی دور پارک کیلومتر است. نیما دور زد. چند کیلومتر راه رفت؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر؟ اگر هر دور ۱ کیلومتر بود، می‌شد کیلومتر. هر دور کمی کمتر از ۱ است، پس جواب کمی کمتر از است، حدود ۲.

حالا دقیق. عدد مخلوط را کسر کن و ضرب کن:

با حدسمان می‌خواند؟ بله، دقیقاً ۲ کیلومتر.

حالا دو عدد مخلوط: . یک مستطیل بکش که یک ضلعش و ضلع دیگرش باشد. هر تکه را جدا ضرب کن:

×

همهٔ تکه‌ها را جمع کن: .

راه دوم، با کسر کردن: .

هر دو راه یک جواب دارند. راه دوم کوتاه‌تر است. ولی مدل مساحت نشان می‌دهد چرا نمی‌شود فقط و را حساب کرد: دو تکهٔ و جا می‌مانند.

جواب بزرگ‌تر یا کوچک‌تر؟#

و . در اولی جواب از ۱۲ کمتر شد و در دومی بیشتر. دلیلش این است:

  • اگر عددی را در کسری کمتر از ۱ ضرب کنی، فقط بخشی از آن را برداشته‌ای. پس جواب از خودِ عدد کمتر است.
  • اگر در کسری بیشتر از ۱ ضرب کنی، جواب از خود عدد بیشتر است.
  • اگر در ۱ ضرب کنی، عدد عوض نمی‌شود.

این را برای عددهای مثبتی که امسال داری بگو، نه برای هر عددی.

معکوس#

قبل از ادامه، حدس بزن: را در چه عددی ضرب کنیم تا جواب ۱ شود؟

جواب است: . وقتی حاصل‌ضرب دو عدد ۱ باشد، آن دو عدد را معکوسِ هم می‌گوییم.

عدد معکوس امتحان

همهٔ عددها به‌جز صفر معکوس دارند. صفر ضرب در هر عددی صفر می‌شود و هیچ‌وقت ۱ نمی‌شود.

🧠 ترفند: برای پیدا کردن معکوسِ یک کسر، جای صورت و مخرج را عوض کن. دلیل: صورت و مخرجش هر دو است، پس ۱ می‌شود. شرط: عدد مخلوط را اول به کسر تبدیل کن ( را به )، و یادت باشد صفر معکوس ندارد.

جای خالی در دو کسر مساوی#

مثال ۱.

راه اول: ۴ در چند ضرب شده تا ۲۸ شود؟ . پس صورت هم باید در ۷ ضرب شود: .

راه دوم: جای خالی برابر است با . قبل از ضرب ساده کن: .

مثال ۲.

اینجا ۳۵ را نمی‌شود با ضرب در یک عدد طبیعی به ۱۵ رساند. پس اول کسر را ساده کن: هر دو بر ۷ بخش‌پذیرند، . حالا ، پس . جواب ۶ است.

با راه دوم هم امتحان کن: . هر دو یکی‌اند، ولی راه اول عددهای کوچک‌تری داشت.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱معکوسِ کدام است؟
۲در تساویِ جای خالی چند است؟
۳حاصل کدام است؟
۴کدام حاصل از ۱۸ کمتر است؟
۵حاصل چند است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حاصل را پیدا کن.

در تساویِ جای خالی را به دو روش پیدا کن.

یک فرش مستطیلی متر طول و متر عرض دارد. مساحت و محیطش را پیدا کن.

مریم پول توجیبی‌اش را خرج کرد و همین خرج را به کتاب داد. چه کسری از کل پولش را برای کتاب داد؟ اگر کل پولش ۴۸ سکه باشد، کتاب چند سکه شد؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه، چون و .

عدد مخلوط یک جمع است. در مدل مساحت دو تکهٔ دیگر هم هست: و .

درست.

اشتباهمعکوسِ می‌شود .

فقط بخش کسری را برعکس کرده است. معکوس یعنی عددی که حاصل‌ضربشان ۱ شود، پس باید کل عدد را حساب کرد.

درست، پس معکوسش است.

اشتباه

۶ را هم در صورت و هم در مخرج ضرب کرده است. این کار کسر را عوض نمی‌کند؛ فقط یک کسر مساوی ساخته است. و مخرجش ۱ است.

درست.

فراتر از کتابمعکوس و چرخ‌دنده‌هابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در یک دوچرخه، چرخ‌دندهٔ جلو و عقب با زنجیر به هم وصل‌اند. اگر چرخ‌دندهٔ جلو ۴۸ دندانه و عقب ۱۶ دندانه داشته باشد، هر دور پدال، چرخ عقب را ۳ دور می‌چرخاند. حالا اگر بخواهی بدانی هر دور چرخ عقب چند دور پدال است، معکوس را می‌گیری: دور.

مهندس‌ها در ربات‌ها هم همین حساب را می‌کنند. موتورِ کوچکِ ربات خیلی تند می‌چرخد ولی زورش کم است. با چرخ‌دنده، سرعت را مثلاً می‌کنند و زور را تقریباً ۵۰ برابر. دو عددی که حاصل‌ضربشان ۱ است، این‌جا یعنی «هرچه سرعت کم شود، زور به همان نسبت زیاد می‌شود».

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳تقسیم کسرها

این درس: صفحه‌های ۳۲ تا ۳۵ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. حاصل چند است؟
  2. معکوسِ چیست؟

جواب: ۱) در ۳ واحد چند تا یک‌چهارم جا می‌شود؟ در هر واحد ۴ تا، پس ۱۲. ۲) .

پارسال عدد را بر کسری با صورت ۱ تقسیم کردی. امسال بر هر کسری تقسیم می‌کنیم.

تقسیم یعنی «چند تا جا می‌شود؟»#

۳ لیتر آب داریم و می‌خواهیم لیوان‌های لیتری را پر کنیم. چند لیوان پر می‌شود؟

قبل از ادامه، حدس بزن: بیشتر از ۳ لیوان می‌شود یا کمتر؟

بیشتر. هر لیوان کمتر از یک لیتر است، پس از هر لیتر بیش از یک لیوان پر می‌شود. حالا روی محور، از صفر با قدم‌های جلو برو. ردیف بالا جایی است که به آن می‌رسی و ردیف پایین شمارهٔ قدم:

۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ ۷ ۸

درست ۸ قدم: لیوان.

وقتی مخرج‌ها یکی‌اند#

۳ لیتر همان است. سؤال این بود: «در ۲۴ هشتم، چند تا ۳ هشتم جا می‌شود؟» وقتی هر دو بر حسب هشتم‌اند، فقط هشتم‌ها را می‌شماریم: .

برای تقسیم دو کسر با مخرج‌های برابر، صورت‌ها را بر هم تقسیم کن.

جواب همیشه عدد طبیعی نیست: . یعنی سه تا کامل جا می‌شود و نصفِ یکی دیگر.

وقتی مخرج‌ها فرق دارند#

اول مخرج‌ها را یکی کن، بعد صورت‌ها را تقسیم کن:

راه کوتاه: ضرب در معکوس#

را دو جور حساب کن.

راه اول، با مخرج مشترک ۲۴: .

راه دوم، ضرب در معکوسِ کسر دوم: .

هر دو یکی شدند. اتفاقی نیست. در راه اول، صورتِ اول شد و صورت دوم شد . جواب بود، و این دقیقاً همان است.

راه دوم سریع‌تر است. دیگر لازم نیست مخرج مشترک پیدا کنی؛ فقط کسر دوم را برمی‌گردانی و ضرب می‌کنی.

برای تقسیم دو کسر، کسر اول را در معکوسِ کسر دوم ضرب کن.

🧠 ترفند: «تقسیم بر یک کسر = ضرب در معکوسِ آن». دلیل: با مخرج مشترک، صورت‌ها همان ضرب‌های ضربدری می‌شوند، که همان ضرب در معکوس است. شرط: فقط کسرِ دوم برعکس می‌شود، عددهای مخلوط اول کسر می‌شوند و بر صفر هرگز تقسیم نمی‌کنیم.

مثال ۱.

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر؟ کمی بیشتر از نصف است. در درست ۷ تا نصف جا می‌شود. پس از کمتر از ۷ تا جا می‌شود، شاید ۵ تا.

دقیق: .

با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی بیشتر از ۵ است.

جای خالی در تقسیم#

گاهی تقسیم‌کننده را نمی‌دانیم. اول با عددهای طبیعی ببین: در می‌پرسیم «۱۲ را بر چه عددی تقسیم کنیم تا ۳ شود؟». یعنی ۳ ضرب در □ باید ۱۲ شود. پس .

با کسرها هم همین است. در ، عدد □ برابر است با . امتحان: . درست است.

جواب بزرگ‌تر یا کوچک‌تر؟#

. جواب از ۶ بیشتر شد، چون در هر واحد ۲ تا نصف جا می‌شود. اگر عدد مثبتی را بر کسری کمتر از ۱ تقسیم کنی، جواب از خودِ عدد بیشتر می‌شود. اگر بر عددی بیشتر از ۱ تقسیم کنی، جواب کمتر می‌شود. پس «تقسیم همیشه کوچک می‌کند» درست نیست؛ به تقسیم‌کننده بستگی دارد.

مدل نوار: تقسیم یک کسر بین چند نفر#

مثال ۲. یک پیتزا را بین ۴ نفر مساوی تقسیم کردیم. سهم هر نفر چه کسری از پیتزاست؟

پیتزا را ۳ قسمت کن؛ ۲ قسمتش را داریم. هر سوم را ۴ تکه کن. حالا کل پیتزا ۱۲ تکه است و ما ۸ تکه داریم. تکه‌های ۱ تا ۴ سوم اول‌اند و ۵ تا ۸ سوم دوم. ۴ تکهٔ سوم سوم را نداریم:

تکهٔ ۱ تکهٔ ۲ تکهٔ ۳ تکهٔ ۴ تکهٔ ۵ تکهٔ ۶ تکهٔ ۷ تکهٔ ۸
نفر ۱ نفر ۱ نفر ۲ نفر ۲ نفر ۳ نفر ۳ نفر ۴ نفر ۴

۸ تکه بین ۴ نفر، به هر نفر ۲ تکه از ۱۲: . با معکوس: .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل کدام است؟
۲حاصل کدام است؟
۳۶ کیلو برنج را در کیسه‌های کیلویی می‌ریزیم. چند کیسه پر می‌شود؟
۴حاصل کدام است؟
۵کدام حاصل از ۱۰ بزرگ‌تر است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حاصل را پیدا کن.

حاصل را پیدا کن.

متر پارچه داریم و هر روسری متر پارچه می‌خواهد. چند روسری کامل دوخته می‌شود و چقدر پارچه می‌ماند؟

در تساویِ چه کسری جای □ می‌آید؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

کسر اول را برعکس کرده است. فقط تقسیم‌کننده، یعنی کسر دوم، برعکس می‌شود.

درست.

اشتباه

در تقسیم نمی‌شود بخش صحیح و بخش کسری را جدا تقسیم کرد. باید کل عدد را کسر کرد.

درست.

اشتباه، چون تقسیم کوچک می‌کند.

«نصف کردن» با «تقسیم بر نصف» فرق دارد. تقسیم بر یعنی «چند تا نصف در ۴ جا می‌شود؟».

درست. در هر واحد دو نصف، در ۴ واحد هشت نصف.

فراتر از کتابچرا بر صفر تقسیم نمی‌کنیم؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

تقسیم را «چند تا جا می‌شود؟» دیدیم. حالا بپرس: در ۶ چند تا جا می‌شود؟ ۶۰. چند تا ؟ ۶۰۰. هرچه تقسیم‌کننده به صفر نزدیک‌تر شود، جواب بزرگ‌تر می‌شود. ولی خودِ صفر چه؟ صفر را هر چند بار هم کنار هم بگذاری، هیچ‌وقت به ۶ نمی‌رسی. برای همین تقسیم بر صفر هیچ جوابی ندارد، و صفر هم معکوس ندارد.

ماشین‌حساب‌ها و برنامه‌های رایانه‌ای برای همین وقتی بر صفر تقسیم کنی، پیام خطا می‌دهند. برنامه‌نویس‌ها همیشه قبل از تقسیم بررسی می‌کنند که تقسیم‌کننده صفر نباشد؛ وگرنه برنامه می‌ایستد. اگر کنجکاوی، در این نوشته بیشتر بخوان.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴محاسبات با کسر

این درس: صفحه‌های ۳۶ تا ۴۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. کوچک‌ترین مخرج مشترکِ و چیست؟
  2. حاصل چند است؟

جواب: ۱) مضرب‌های ۶: ۶، ۱۲؛ و ۱۲ بر ۴ بخش‌پذیر است. پس ۱۲. ۲) مخرج‌ها یکی‌اند: .

حالا همهٔ کارهای این فصل را کنار هم می‌گذاریم: چند عمل در یک مسئله، مرتب کردن کسرها و مسئله‌های چندمرحله‌ای.

کسری که صورت و مخرجش خودشان حساب دارند#

مهسا برای اردو آجیل درست می‌کند: کیلو نخودچی، کیلو کشمش و کیلو بادام. همه را در کیسه‌های کیلویی می‌ریزد. چند کیسه پر می‌شود؟

باید کل آجیل را بر وزن یک کیسه تقسیم کنیم. می‌شود همه را در یک کسر نوشت:

خط کسر یعنی «صورت تقسیم بر مخرج». پس اول صورت را جدا حساب کن، بعد مخرج را، و آخر صورت را بر مخرج تقسیم کن.

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر؟ آجیل روی هم حدود کیلوست. در هر کیلو ۴ کیسهٔ کیلویی جا می‌شود. پس حدود ۱۲ کیسه.

حالا دقیق. صورت با مخرج مشترک ۸:

بعد تقسیم: .

با حدسمان می‌خواند؟ بله، نزدیک ۱۲ است. یعنی ۱۱ کیسه پر می‌شود و نیم کیسه هم آجیل می‌ماند.

مثال ۱.

صورت: .

مخرج: .

تقسیم: .

مرتب کردن کسرها#

قبل از ادامه، حدس بزن: از ، و کدام بزرگ‌تر است؟

جواب است. اینجا نشان می‌دهیم چطور مطمئن شویم.

مرحلهٔ اول: با ۱ و ۲ مقایسه کن. کسرهای ، ، ، ، و را مرتب کنیم. دسته‌بندی کن:

کمتر از ۱ بین ۱ و ۲ بیشتر از ۲
، ، ،

مرحلهٔ دوم: هر دسته را جدا مرتب کن. در دستهٔ اول، از نصف کمتر است (نصفِ ۹ بیشتر از ۲ است) و از نصف بیشتر. پس .

در دستهٔ دوم، و را با مخرج مشترک ۲۰ مقایسه کن: و . پس .

🧠 ترفند: برای مقایسهٔ دو کسر، ضرب‌های ضربدری را مقایسه کن: و ← و . دلیل: این دو عدد همان صورت‌ها هستند وقتی هر دو کسر را با مخرج بنویسی. شرط: هر عدد را زیرِ همان کسری بنویس که صورتش در آن ضرب شده؛ جای آن‌ها را قاطی نکن.

روی محور، همه را کنار هم ببین:

برای سؤال حدس هم با مخرج مشترک ۱۲۰: ، و . پس بزرگ‌ترین است.

مسئلهٔ «بقیه»: مدل نوار#

مثال ۲. نیما با پولش کتاب خرید. با باقی‌مانده یک توپ خرید. ۱۲ سکه برایش ماند. اول چند سکه داشت؟

نکتهٔ مهم: از باقی‌مانده است، نه از کل. نوار کل پول را ۶ قسمت کن تا هر دو کسر جا شوند. کتاب یعنی ۲ قسمت. ۴ قسمت می‌ماند و آن، یعنی ۳ قسمت، توپ است. ۱ قسمت می‌ماند:

کتاب کتاب توپ توپ توپ ۱۲

یک قسمت ۱۲ سکه است، پس کل پول سکه بوده.

راه دوم، بدون نوار و با ضرب کسرها: بعد از کتاب، پول ماند. بعد از توپ، همین مقدار ماند: کل پول. اگر کل ۱۲ سکه است، کل سکه است.

امتحان: کتاب ، مانده ۴۸. توپ از ۴۸ یعنی ۳۶. مانده . درست است.

نوار برای فهمیدنِ «از باقی‌مانده» بهتر است، چون اشتباهِ «گرفتن از کل» را جلوی چشمت می‌گذارد. راه ضرب وقتی مخرج‌ها بزرگ‌اند سریع‌تر است، چون لازم نیست نوارِ پرقسمتی بکشی.

از آخر به اول#

بعضی مسئله‌ها جوابِ آخر را می‌دهند و عدد اول را می‌خواهند. مثال ۳. عددی را بر تقسیم کردیم و جواب ۸ شد. آن عدد چه بود؟

کار را برعکس کن. اگر باشد، پس ؛ برعکسِ تقسیم، ضرب است. یعنی . امتحان: . درست است.

اگر چند کار پشت سر هم انجام شده باشد، از کار آخر شروع کن و یکی‌یکی به عقب برگرد.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل چند است؟
۲کدام کسر از همه بزرگ‌تر است؟
۳حاصل کدام است؟
۴ دانش‌آموزان یک کلاس فوتبال بازی می‌کنند. بقیه شنا می‌کنند. ۱۰ نفری که می‌مانند نقاشی می‌کنند. کلاس چند دانش‌آموز دارد؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حاصل را پیدا کن.

کسرهای ، ، و را از کوچک به بزرگ مرتب کن.

از یک مخزن آب، صبح ، ظهر و عصر گنجایش مخزن مصرف شد و ۱۰ لیتر در آن ماند. مخزن پر چند لیتر است؟

عددی را در ضرب کردیم و حاصل را بر تقسیم کردیم. جواب ۹ شد. آن عدد چه بود؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

خط بزرگِ کسر یعنی تقسیم، نه ضرب.

درست. در نصف، دو تا یک‌چهارم جا می‌شود.

اشتباه« پول را خرج کرد و باقی‌مانده را. پس روی هم پول را خرج کرده.»

از باقی‌مانده است، نه از کل. تازه از کل پول بیشتر است، که ممکن نیست.

درست از یعنی کل. روی هم خرج شده است.

اشتباه، چون ۴ از ۳ و ۷ از ۵ بزرگ‌تر است.

بزرگ‌تر بودنِ صورت و مخرج، کسر را بزرگ‌تر نمی‌کند. مخرج بزرگ‌تر یعنی تکه‌های کوچک‌تر.

درست و ، پس .

فراتر از کتابکسرهای مصریبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

مصریان باستان، حدود چهار هزار سال پیش، کسرها را عجیب می‌نوشتند. به‌جز چند کسر خاص، هر کسری را به صورت جمعِ کسرهایی با صورت ۱ می‌نوشتند، آن هم بدون تکرار. مثلاً به‌جای می‌نوشتند ، و به‌جای می‌نوشتند .

این روش برای تقسیم نان واقعاً کار می‌کرد. اگر ۵ نان را بین ۶ نفر تقسیم کنی، به هر نفر یک نصف نان و یک سوم نان بده. همه سهم برابر می‌گیرند و هیچ‌کس تکه‌های ریزریز نمی‌گیرد. امروز هم ریاضی‌دان‌ها هنوز سؤال‌های حل‌نشده‌ای دربارهٔ کسرهای مصری دارند. می‌توانی خودت امتحان کنی: را جمعِ دو کسر با صورت ۱ بنویس.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۲

۱۵ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۵ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

چرا در جمع کسرها مخرج مشترک لازم است ولی در ضرب نه؟

در جمع، تکه‌ها را کنار هم می‌گذاری و می‌شماری؛ شمردن فقط برای تکه‌های هم‌اندازه معنی دارد. در ضرب، «کسری از یک کسر» را برمی‌داری؛ مدل مساحت نشان می‌دهد که صورت در صورت و مخرج در مخرج ضرب می‌شود و تکه‌ها خودشان هم‌اندازه درمی‌آیند.

آیا معکوس یک کسر همیشه از خودش کوچک‌تر است؟

نه. معکوس عدد ۳ است که بزرگ‌تر است. اگر عدد کمتر از ۱ باشد معکوسش بیشتر از ۱ است، و برعکس. فقط معکوسِ ۱ خودش است.

چرا وقتی بر یک کسر تقسیم می‌کنم، جواب بزرگ‌تر می‌شود؟

تقسیم می‌پرسد «چند تا جا می‌شود؟». در ۳ لیتر، تعداد لیوان‌های لیتری بیشتر از ۳ است، چون هر لیوان از یک لیتر کوچک‌تر است. این فقط وقتی است که تقسیم‌کننده کمتر از ۱ باشد؛ تقسیم بر ۲ یا جواب را کوچک‌تر می‌کند.

همیشه باید کوچک‌ترین مخرج مشترک را پیدا کنم؟

نه، هر مخرج مشترکی جواب درست می‌دهد؛ مثلاً ضرب دو مخرج. ولی با کوچک‌ترین مخرج مشترک عددها کوچک‌تر می‌مانند، اشتباه کمتر می‌شود و آخر کار کمتر لازم است ساده کنی.

عدد مخلوط را کی باید به کسر تبدیل کنم؟

در ضرب و تقسیم همیشه، چون بخش صحیح و کسری را نمی‌شود جدا ضرب یا تقسیم کرد. در جمع و تفریق انتخاب با توست: می‌توانی بخش‌های صحیح را جدا حساب کنی، یا همه را کسر کنی؛ هر دو درست‌اند.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی ششم: فصل ۱، عدد و الگوهای عددی، فصل ۳، اعداد اعشاری، فصل ۴، تقارن و مختصات، فصل ۵، اندازه‌گیری، فصل ۶، تناسب و درصد، فصل ۷، تقریب