آموزش ریاضی ششم · فصل ۵

اندازه‌گیری، به زبان ساده

در این فصل واحدهای طول، مساحت، حجم و جرم را به هم تبدیل می‌کنی و می‌فهمی چرا پله‌های مساحت صدتایی و پله‌های حجم هزارتایی‌اند. بعد گسترده و مساحتِ سطحِ جسم‌ها را پیدا می‌کنی، مساحتِ دایره را با قاچ کردنش می‌سازی و آخر سر فاصلهٔ نقطه از خط، عمودمنصف و زاویه‌های متمم، مکمل و متقابل به رأس را می‌شناسی.

صفحه‌های ۸۷ تا ۱۰۸ کتاب۴ درس۳۴ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی واحدهای طول و مساحت (تا هکتار و کیلومتر مربع) را با جدولِ تناسب به هم تبدیل کنی.
  • می‌توانی گسترده و مساحتِ سطح و حجمِ مکعب و مکعب‌مستطیل را حساب کنی و حجم را به لیتر و جرمِ آب وصل کنی.
  • می‌توانی مساحتِ دایره، نیم‌دایره، ربع‌دایره و حلقه را با ۳/۱۴ حساب کنی و جواب را تخمین بزنی.
  • می‌توانی فاصلهٔ نقطه از خط و عمودمنصف را توضیح دهی و با زاویه‌های متمم، مکمل و متقابل به رأس زاویهٔ ناشناخته را پیدا کنی.

پیش‌نیاز: کافی است مساحتِ مستطیل، مثلث و متوازی‌الاضلاع، محیطِ دایره، حجمِ مکعب‌مستطیل، ضرب و تقسیمِ عددهای اعشاری و جمعِ زاویه‌های مثلث را از پنجم یادت باشد.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (ششم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی ششم کدام درس است؟

درس ۱طول و سطح

این درس: صفحه‌های ۸۸ تا ۹۳ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. ۳ متر چند سانتی‌متر است؟ ۲. مساحت مستطیلی به طول ۹ و عرض ۴ سانتی‌متر چقدر است؟

جواب: ۱) ۳۰۰ سانتی‌متر، چون هر متر ۱۰۰ سانتی‌متر است. ۲) سانتی‌متر مربع.

طول: پله‌های ده‌تایی#

یک متر خیاطی بردار. روی آن هر ۱۰ سانتی‌متر یک خط بلندتر دارد. به این ۱۰ سانتی‌متر دسی‌متر می‌گوییم. پس یک متر، ۱۰ دسی‌متر است.

تصویر: یک متر را از چپ به راست ببین. ردیف بالا سانتی‌متر است و ردیف پایین دسی‌متر.

سانتی‌متر ۰ ۲۰ ۴۰ ۶۰ ۸۰ ۱۰۰
دسی‌متر ۰ ۲ ۴ ۶ ۸ ۱۰

پنج واحد طول را از بزرگ به کوچک ببین:

کیلومتر متر دسی‌متر سانتی‌متر میلی‌متر
km m dm cm mm
  • ۱ کیلومتر = ۱۰۰۰ متر
  • ۱ متر = ۱۰ دسی‌متر = ۱۰۰ سانتی‌متر = ۱۰۰۰ میلی‌متر
  • ۱ دسی‌متر = ۱۰ سانتی‌متر و ۱ سانتی‌متر = ۱۰ میلی‌متر

برای تبدیل، یک جدول تناسب بکش. ستون اول می‌گوید یک واحد چند تا از واحد دیگر است.

مثال ۱. ۲/۷۵ متر چند سانتی‌متر است؟ اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۲ متر ۲۰۰ و ۳ متر ۳۰۰ سانتی‌متر است. پس جواب بین ۲۰۰ و ۳۰۰ است.

متر ۱ ۲/۷۵
سانتی‌متر ۱۰۰ ؟

هر متر ۱۰۰ سانتی‌متر است، پس سانتی‌متر. با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۲۷۵ بین ۲۰۰ و ۳۰۰ است.

مثال ۲. ۴۳۰۰ میلی‌متر چند متر است؟ هر ۱۰۰۰ میلی‌متر یک متر است. پس متر.

مثال ۳. ۵۶ سانتی‌متر چند دسی‌متر است؟ هر ۱۰ سانتی‌متر یک دسی‌متر است: دسی‌متر.

به واحد کوچک‌تر می‌روی؟ ضرب کن. به واحد بزرگ‌تر می‌روی؟ تقسیم کن. دلیلش این است: واحد کوچک را باید بیشتر بشماری تا همان طول پر شود.

🧠 ترفند: ضرب در ۱۰، ۱۰۰ یا ۱۰۰۰ یعنی ممیز ۱، ۲ یا ۳ رقم به سمت راستِ عدد می‌رود. تقسیم یعنی همین‌قدر به سمت چپ. دلیل: هر رقم ۱۰ برابرِ ارزشِ رقمِ کناری‌اش را دارد. این فقط برای ۱۰ و ۱۰۰ و ۱۰۰۰ درست است، نه برای ضرب در ۲ یا ۵.

مساحت: پله‌های صدتایی#

مساحت را با مربع می‌شماریم. سانتی‌متر مربع مربعی است به ضلع ۱ سانتی‌متر. دسی‌متر مربع مربعی است به ضلع ۱ دسی‌متر، یعنی ۱۰ سانتی‌متر.

قبل از ادامه، حدس بزن: ۱ دسی‌متر مربع چند سانتی‌متر مربع است؟ ۱۰ تا یا ۱۰۰ تا؟

مربعِ ۱۰ در ۱۰ را روی کاغذ شطرنجی بکش. ۱۰ ردیف دارد و هر ردیف ۱۰ خانه. پس خانه. جواب ۱۰۰ است، نه ۱۰. ضلع ۱۰ برابر شد، ولی مساحت برابر شد.

ضلعِ مربع مساحتِ مربع
۱ دسی‌متر = ۱۰ سانتی‌متر ۱ دسی‌متر مربع = ۱۰۰ سانتی‌متر مربع
۱ متر = ۱۰ دسی‌متر ۱ متر مربع = ۱۰۰ دسی‌متر مربع
۱ متر = ۱۰۰ سانتی‌متر ۱ متر مربع = ۱۰۰۰۰ سانتی‌متر مربع
۱۰۰ متر ۱ هکتار = ۱۰۰۰۰ متر مربع
۱ کیلومتر = ۱۰۰۰ متر ۱ کیلومتر مربع = ۱۰۰ هکتار

هکتار واحدِ زمین‌های بزرگ است، مثل مزرعه و باغ. شهر و دریاچه را با کیلومتر مربع می‌سنجیم.

🧠 ترفند: در مساحت هر پله ۱۰۰ برابر است، نه ۱۰ برابر. دلیل: هر ضلع ۱۰ برابر می‌شود و مساحت از ضربِ دو ضلع می‌آید: .

مثال ۴. کفِ اتاقی ۶ متر در ۴ متر است. مساحتش متر مربع است. به دسی‌متر مربع: .

مثال ۵ (دو راه). کفِ همین اتاق را با کاشی‌های ۲۰ در ۳۰ سانتی‌متر می‌پوشانیم. چند کاشی لازم است؟

  • راه اول: مساحتِ اتاق سانتی‌متر مربع است. هر کاشی است. پس کاشی.
  • راه دوم: در طولِ اتاق کاشی جا می‌شود. در عرضش کاشی. پس .

راه دوم عددِ بزرگ ندارد و سریع‌تر است. راه اول هم بررسیِ خوبی برای آن است.

مثال ۶. زمینی ۲۵۰ متر در ۴۰۰ متر است. مساحتش متر مربع است. هر هکتار ۱۰۰۰۰ متر مربع است، پس هکتار.

مثال ۷ (عدد مخلوط). یک میز ۱۵۰ سانتی‌متر در ۱۰۰ سانتی‌متر است. مساحتش سانتی‌متر مربع است. هر متر مربع ۱۰۰۰۰ سانتی‌متر مربع است. پس متر مربع، یعنی متر مربع.

یادت باشد: قبل از ضرب، واحدِ دو ضلع را یکی کن. ۲ متر در ۵۰ سانتی‌متر یعنی سانتی‌متر مربع، نه .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱۳/۶ کیلومتر چند متر است؟
۲۱ دسی‌متر مربع چند سانتی‌متر مربع است؟
۳زمینی ۲۵۰۰۰ متر مربع است. مساحتش چند هکتار است؟ (با ممیز بنویس، مثلاً ۲٫۵ یا ۲.۵)
۴مستطیلی ۲ متر طول و ۳۰ سانتی‌متر عرض دارد. مساحتش چند سانتی‌متر مربع است؟
۵۴۵ میلی‌متر چند سانتی‌متر است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

طولِ یک نیمکت ۳/۸ متر است. این طول چند سانتی‌متر و چند دسی‌متر است؟

کفِ کلاسی ۸ متر در ۶ متر است. آن را با کاشی‌های مربعیِ ۴۰ سانتی‌متری می‌پوشانیم. چند کاشی لازم است؟

باغی ۶۰۰ متر طول و ۴۵۰ متر عرض دارد. مساحتش چند هکتار است؟ چند کیلومتر مربع است؟

(الف) ۲/۵ متر مربع چند سانتی‌متر مربع است؟ (ب) ۷۵۰۰ سانتی‌متر مربع چند متر مربع است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه۱ متر مربع = ۱۰۰ سانتی‌متر مربع، چون ۱ متر = ۱۰۰ سانتی‌متر.

این پلهٔ طول است. مربعِ ۱ متری، ۱۰۰ ردیف دارد و هر ردیف ۱۰۰ مربع کوچک.

درست۱ متر مربع = سانتی‌متر مربع.

اشتباهمساحتِ مستطیلِ ۲ متر در ۵۰ سانتی‌متر: .

یک ضلع به متر است و دیگری به سانتی‌متر. ضربِ دو واحدِ مختلف معنا ندارد.

درست۲ متر = ۲۰۰ سانتی‌متر، پس سانتی‌متر مربع، یعنی ۱ متر مربع.

اشتباه۴۳۰۰ میلی‌متر = ۴۳ متر.

بر ۱۰۰ تقسیم شده است. ولی هر متر ۱۰۰۰ میلی‌متر است، نه ۱۰۰.

درست متر.

فراتر از کتابمتر از کجا آمد؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

حدود دویست و سی سال پیش، دانشمندانِ فرانسه می‌خواستند یک واحدِ طول بسازند که به بدنِ هیچ پادشاهی وابسته نباشد. آن‌ها فاصلهٔ قطبِ شمال تا خطِ استوا را حدود ده میلیون متر تعریف کردند. پس دورِ زمین از روی دو قطب حدود ۴۰۰۰۰ کیلومتر شد.

پیشوندها هم حساب‌شده‌اند: «کیلو» یعنی هزار برابر، «سانتی» یعنی یک‌صدم و «میلی» یعنی یک‌هزارم. واحدِ «آر» برابر ۱۰۰ متر مربع است و «هکتار» یعنی صد آر. برای همین هکتار ۱۰۰۰۰ متر مربع است.

امروز متر را دیگر با زمین تعریف نمی‌کنند. آن را با سرعتِ نور تعریف می‌کنند، که در همهٔ جهان یکی است. مهندس‌هایی که ربات یا تراشه می‌سازند، به همین تعریفِ دقیق تکیه می‌کنند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲حجم و جرم

این درس: صفحه‌های ۹۴ تا ۹۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. حجمِ جعبه‌ای به ابعاد ۵ و ۴ و ۲ سانتی‌متر چقدر است؟ ۲. هر لیتر چند میلی‌لیتر است؟

جواب: ۱) سانتی‌متر مکعب. ۲) ۱۰۰۰ میلی‌لیتر.

گسترده: جسم را باز کن#

یک جعبهٔ دستمال کاغذی را از لبه‌هایش ببُر و صاف روی میز پهن کن. شکلی که می‌بینی گستردهٔ آن جسم است. مساحتِ گسترده همان مساحتِ سطحِ جسم است؛ یعنی چقدر مقوا برای ساختنش لازم است.

یک مکعب‌مستطیل شش رویه دارد که دوبه‌دو برابرند. جعبه‌ای به ابعاد ۸ و ۵ و ۳ سانتی‌متر را ببین:

رویه‌ها اندازه مساحتِ یکی تعداد
بالا و پایین ۸ در ۵ ۴۰ ۲
جلو و پشت ۸ در ۳ ۲۴ ۲
دو پهلو ۵ در ۳ ۱۵ ۲

مساحتِ سطح: سانتی‌متر مربع.

حجمِ همین جعبه سانتی‌متر مکعب است. هر دو از همین عددها می‌آیند، ولی دو چیزِ متفاوت‌اند: یکی پوسته است و دیگری جای داخل.

یک مکعب شش رویهٔ مربعیِ برابر دارد. مکعبی به ضلع ۵: مساحتِ سطح و حجم .

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر ضلعِ مکعب دو برابر شود (۱۰)، حجمش چند برابر می‌شود؟

برای ضلعِ ۱۰، حجم است. از ۱۲۵ به ۱۰۰۰ یعنی ۸ برابر، نه ۲ برابر. مساحتِ سطح هم می‌شود، یعنی ۴ برابرِ ۱۵۰.

هرم هم گسترده دارد. هرمی با قاعدهٔ مربعِ ۶ در ۶ را در نظر بگیر. ارتفاعِ هر مثلثِ کناری‌اش ۸ است. مساحتِ مثلث را از سال‌های قبل یادت هست: قاعده × ارتفاع ÷ ۲. دلیلش این است که هر مثلث نصفِ مستطیلی است با همان قاعده و ارتفاع؛ قطرِ مستطیل آن را دو نیمِ برابر می‌کند. حالا قاعدهٔ هرم است و هر مثلث . مساحتِ سطح: سانتی‌متر مربع. هرمی که قاعده‌اش مثلث باشد، گسترده‌اش چهار مثلث است.

نامِ جسم‌ها و تصویرشان#

هر جسم را می‌شود از بالا و از روبه‌رو نگاه کرد:

جسم مثالِ واقعی تصویر از بالا تصویر از روبه‌رو
مکعب تاسِ بازی مربع مربع
مکعب‌مستطیل جعبهٔ کفش مستطیل مستطیل
استوانه قوطیِ کنسرو دایره مستطیل
مخروط کلاهِ جشن دایره مثلث
هرم با قاعدهٔ مربع چادرِ چهارگوش مربع مثلث
کره توپ دایره دایره

حجم: پله‌های هزارتایی#

حجم یعنی چقدر جا. مکعبی به ضلعِ ۱ دسی‌متر، یعنی ۱۰ سانتی‌متر، را با مکعب‌های ۱ سانتی‌متری پر کن:

  • یک طبقه: مکعب.
  • ۱۰ طبقه: مکعب.

پس ۱ دسی‌متر مکعب = ۱۰۰۰ سانتی‌متر مکعب و ۱ متر مکعب = ۱۰۰۰ دسی‌متر مکعب. طول ۱۰ برابر می‌شود، مساحت و حجم .

تصویر: پله‌های حجم را از بزرگ به کوچک، از چپ به راست ببین. هر پله ۱۰۰۰ برابر است:

متر مکعب ×۱۰۰۰ → دسی‌متر مکعب (لیتر) ×۱۰۰۰ → سانتی‌متر مکعب (میلی‌لیتر)
۱ ۱۰۰۰ ۱۰۰۰۰۰۰
۰/۰۰۶ ۶ ۶۰۰۰

به سمتِ راستِ جدول (واحدِ کوچک‌تر) می‌روی؟ در ۱۰۰۰ ضرب کن. به سمتِ چپ می‌روی؟ بر ۱۰۰۰ تقسیم کن.

برای جسمی مثل استوانه هم همین فکر کار می‌کند. اگر کفِ قوطی تقریباً ۲۰ مکعبِ واحد جا بگیرد و ۵ طبقه بچینیم، حجمش تقریباً مکعبِ واحد است.

حجم، گنجایش و جرمِ آب#

  • ۱ سانتی‌متر مکعب = ۱ سی‌سی = ۱ میلی‌لیتر
  • ۱ دسی‌متر مکعب = ۱ لیتر و ۱ متر مکعب = ۱۰۰۰ لیتر
  • ۱ میلی‌لیتر آب تقریباً ۱ گرم، ۱ لیتر آب تقریباً ۱ کیلوگرم و ۱ متر مکعب آب تقریباً ۱ تن است.

این رابطهٔ جرم فقط برای آب است. یک لیتر روغن کمی سبک‌تر از یک کیلوگرم است.

واحدهای جرم هم هزار به هزارند: ۱ تن = ۱۰۰۰ کیلوگرم، ۱ کیلوگرم = ۱۰۰۰ گرم و ۱ گرم = ۱۰۰۰ میلی‌گرم.

🧠 ترفند: در حجم و جرم، هر پله ۱۰۰۰ است؛ پس ممیز ۳ رقم جابه‌جا می‌شود. ۳۲۰۰ گرم = ۳/۲ کیلوگرم. دلیلِ حجم: سه بُعد داریم و هر بُعد ۱۰ برابر می‌شود. این ترفند برای طول نیست؛ آنجا پله‌ها ۱۰ و ۱۰۰ هم دارند.

مثال ۱ (دو راه). مخزنی ۵۰ سانتی‌متر طول، ۴۰ عرض و ۳۰ ارتفاع دارد. چند لیتر آب می‌گیرد؟

  • راه اول: سانتی‌متر مکعب، یعنی ۶۰۰۰۰ میلی‌لیتر. بر ۱۰۰۰ تقسیم کن: ۶۰ لیتر.
  • راه دوم: اول به دسی‌متر ببر: ۵ و ۴ و ۳ دسی‌متر. حجم دسی‌متر مکعب، یعنی ۶۰ لیتر.

راه دوم سریع‌تر است، چون عددهای کوچک ضرب می‌شوند. آبِ پُرِ این مخزن حدود ۶۰ کیلوگرم است.

مثال ۲. استخرِ کوچکی ۵ متر طول، ۳ متر عرض و ۱/۲ متر عمق دارد. اول تخمین بزن: حدوداً چقدر است؟ اگر عمق ۱ متر بود، متر مکعب می‌شد. دقیق: متر مکعب، یعنی ۱۸۰۰۰ لیتر. با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی بیشتر از ۱۵ است، چون ۱/۲ از ۱ بیشتر است. آبش حدود ۱۸ تن است.

مثال ۳. ۷/۵ گرم چند میلی‌گرم است؟ به واحدِ کوچک‌تر می‌روی: میلی‌گرم.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱۲/۴ کیلوگرم چند گرم است؟
۲۱ متر مکعب چند لیتر است؟
۳مساحتِ سطحِ مکعبی به ضلعِ ۴ سانتی‌متر چند سانتی‌متر مربع است؟
۴ظرفی به شکلِ مکعب‌مستطیل ۲۰ سانتی‌متر طول، ۱۰ عرض و ۵ ارتفاع دارد. چند لیتر آب در آن جا می‌شود؟
۵تصویرِ کدام جسم از بالا دایره و از روبه‌رو مثلث است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

مکعب‌مستطیلی ۹ سانتی‌متر طول، ۶ سانتی‌متر عرض و ۴ سانتی‌متر ارتفاع دارد. مساحتِ سطح و حجمش را پیدا کن.

مکعبی به ضلعِ ۴ دسی‌متر داریم. (الف) چند مکعبِ ۱ سانتی‌متری در آن جا می‌شود؟ (ب) گنجایشش چند لیتر است؟

آکواریومی ۶۰ سانتی‌متر طول، ۳۰ عرض و ۴۰ ارتفاع دارد. آن را تا ارتفاعِ ۳۰ سانتی‌متر آب کرده‌ایم. (الف) چند لیتر آب در آن است؟ (ب) جرمِ این آب حدوداً چقدر است؟

(الف) ۰/۳۵ تن چند کیلوگرم است؟ (ب) ۱۲۵۰ میلی‌گرم چند گرم است؟ (ج) ۴۵۰۰ سی‌سی چند لیتر است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه۱ دسی‌متر مکعب = ۱۰۰ سانتی‌متر مکعب.

این پلهٔ مساحت است. مکعبِ ۱۰ سانتی‌متری ۱۰ طبقه دارد و هر طبقه ۱۰۰ مکعب.

درست۱ دسی‌متر مکعب = سانتی‌متر مکعب.

اشتباهمساحتِ سطحِ مکعبی به ضلعِ ۳: .

این فقط یک رویه است. مکعب ۶ رویهٔ برابر دارد.

درست سانتی‌متر مربع. حجمش هم سانتی‌متر مکعب است.

اشتباهیک لیتر روغن دقیقاً یک کیلوگرم است.

«۱ لیتر تقریباً ۱ کیلوگرم» فقط برای آب است. مایع‌های دیگر سبک‌تر یا سنگین‌ترند.

درستیک لیتر آب حدود ۱ کیلوگرم است؛ برای مایعِ دیگر باید وزنش کرد.

فراتر از کتابحجمِ یک سنگ را چطور بسنجیم؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

حجمِ جعبه را با ضربِ سه بُعد پیدا می‌کنیم. ولی سنگ و کلید و اسباب‌بازی شکلِ منظمی ندارند. راهش آب است. یک پارچِ مدرج را تا خطِ ۵۰۰ میلی‌لیتر آب کن و سنگ را داخلش بینداز. اگر آب تا ۶۲۰ بالا برود، سنگ ۱۲۰ میلی‌لیتر جا گرفته است. چون هر میلی‌لیتر یک سانتی‌متر مکعب است، حجمِ سنگ ۱۲۰ سانتی‌متر مکعب است.

می‌گویند ارشمیدس، دانشمندِ یونانی، همین فکر را در حمام کرد. او دید وقتی داخلِ وان می‌رود، آب بالا می‌آید. با این روش فهمید یک تاج از طلای خالص است یا نه.

مهندس‌ها هم برای ساختنِ زیردریایی و کشتی همین حساب را می‌کنند. حجمِ آبی که کشتی کنار می‌زند، تعیین می‌کند چقدر بار می‌تواند ببرد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳مساحت دایره

این درس: صفحه‌های ۹۸ تا ۱۰۱ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. محیطِ دایره‌ای به قطرِ ۱۰ سانتی‌متر چقدر است؟ ۲. مساحتِ متوازی‌الاضلاعی با قاعدهٔ ۸ و ارتفاعِ ۵ چقدر است؟

جواب: ۱) سانتی‌متر. ۲) قاعده × ارتفاع: .

مساحتِ دایره از کجا می‌آید؟#

یک پیتزای گرد را تصور کن. محیطش طولِ لبه‌اش است. مساحتش یعنی چقدر خمیر رویش هست. لبهٔ دایره کج است، پس با مربع‌های کامل نمی‌شود پُرش کرد. ترفند این است: دایره را قاچ کنیم.

دایره را به ۸ قاچِ برابر ببُر. قاچ‌ها را کنار هم بچین، یکی رو به بالا و یکی رو به پایین:

◣ ◥ ◣ ◥ ◣ ◥ ◣ ◥

شکل شبیهِ متوازی‌الاضلاع است. هرچه قاچ‌ها باریک‌تر شوند، شکل به مستطیل نزدیک‌تر می‌شود.

  • عرضِ این مستطیل، شعاعِ دایره است. هر قاچ از مرکز تا لبه می‌رود.
  • طولِ آن، نصفِ محیط است. نیمی از لبهٔ قاچ‌ها بالا و نیمی پایین است.

نصفِ محیط = شعاع × عدد پی. مساحتِ مستطیل = طول × عرض. پس:

مساحتِ دایره = شعاع × شعاع × عدد پی

ما عدد پی را می‌گیریم. اگر سؤال گفت «پی را ۳ بگیر»، با ۳ حساب کن؛ جوابش تقریبی‌تر ولی ساده‌تر است.

دایره در برابرِ مربعِ شعاع#

مربعی بکش که ضلعش شعاعِ دایره باشد. مساحتش شعاع × شعاع است. این جدول را ببین:

شعاع مربعِ شعاع مساحتِ دایره
۱ ۱ ۳/۱۴
۲ ۴ ۱۲/۵۶
۵ ۲۵ ۷۸/۵
۱۰ ۱۰۰ ۳۱۴

در هر ردیف، دایره حدود ۳/۱۴ برابرِ آن مربع است. کمی بیشتر از ۳ تا مربع.

🧠 ترفند: برای تخمین، مساحتِ دایره را «۳ برابرِ مربعِ شعاع» بگیر. دایرهٔ شعاع ۱۰ حدود است و دقیقش ۳۱۴. دلیل: پی کمی بیشتر از ۳ است. پس تخمین همیشه کمی کمتر از جوابِ دقیق می‌شود. این فقط برای تخمین است.

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر شعاعِ دایره دو برابر شود، مساحتش چند برابر می‌شود؟

به جدول نگاه کن. شعاع از ۵ به ۱۰ رفت و مساحت از ۷۸/۵ به ۳۱۴ رسید؛ یعنی ۴ برابر. دلیل: شعاع در فرمول دو بار ضرب می‌شود، پس .

مثال‌ها#

مثال ۱. پیتزایی قطرِ ۳۰ سانتی‌متر دارد. اول شعاع: . حدوداً چقدر می‌شود؟ . دقیق: سانتی‌متر مربع. با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی بیشتر از ۶۷۵ شد، همان‌طور که انتظار داشتیم.

مثال ۲ (حلقه، دو راه). واشری فلزی را ببین: دایره‌ای به شعاعِ ۱۰ که وسطش دایره‌ای به شعاعِ ۶ سوراخ شده است.

  • راه اول: .
  • راه دوم: .

راه دوم کوتاه‌تر است، چون ۳/۱۴ را فقط یک بار ضرب می‌کنیم.

مثال ۳ (نیم‌دایره). نیم‌دایره‌ای قطرِ ۱۲ دارد، پس شعاعش ۶ است. مساحتِ دایرهٔ کامل است؛ نیمش . محیطِ نیم‌دایره دو تکه دارد. یکی نصفِ محیطِ دایره است: . دیگری خودِ قطر است، یعنی ۱۲. جمع: .

مثال ۴ (برشی از دایره). از دایره‌ای به شعاعِ ۶، قسمتی با زاویهٔ ۱۲۰ درجه را رنگ کرده‌ایم. کلِ دایره ۳۶۰ درجه است. پس دایره رنگی است. مساحتِ دایره است. یک‌سومش .

مثال ۵ (دایره در مربع). دایره‌ای به شعاعِ ۶ داخلِ مربعی به ضلعِ ۱۲ است و به چهار ضلع می‌خورد. مربع و دایره . چهار گوشهٔ خالی روی هم می‌شوند.

مثال ۶ (برگ، دو بار شمردن). مربعی به ضلعِ ۶ داریم. از دو گوشهٔ روبه‌رو، دو ربع‌دایره به شعاعِ ۶ داخلِ مربع می‌کشیم. وسطِ مربع شکلی شبیهِ برگ درست می‌شود. مساحتش چقدر است؟

  1. هر ربع‌دایره: .
  2. دو ربع‌دایره روی هم: .
  3. این دو ربع‌دایره کلِ مربع را می‌پوشانند، ولی برگ را دو بار پوشانده‌اند.
  4. پس اگر مساحتِ مربع () را کم کنیم، فقط یک برگِ اضافه می‌ماند: .

بررسی: ۲۰/۵۲ از مساحتِ مربع (۳۶) کمتر است، پس جوابِ ما معقول است؛ برگ داخلِ مربع جا شده است.

مثال ۷ (کاغذِ یک استوانه). قوطی‌ای قطرِ ۲۰ و ارتفاعِ ۱۵ سانتی‌متر دارد. گستردهٔ آن دو دایره و یک مستطیل است. طولِ مستطیل همان محیطِ دایره است: . مستطیل: . دو دایره: . کلِ کاغذ: سانتی‌متر مربع.

همیشه یادت باشد: در مساحت از شعاع استفاده می‌کنیم. اگر قطر را دادند، اول نصفش کن.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱مساحتِ دایره‌ای به شعاعِ ۵ سانتی‌متر چند سانتی‌متر مربع است؟ (با ممیز بنویس، مثلاً ۲٫۵ یا ۲.۵)
۲مساحتِ دایره‌ای به قطرِ ۸ سانتی‌متر کدام است؟
۳اگر شعاعِ یک دایره ۳ برابر شود، مساحتش چند برابر می‌شود؟
۴مساحتِ نیم‌دایره‌ای به شعاعِ ۱۰ سانتی‌متر چقدر است؟
۵حلقه‌ای بین دو دایره با یک مرکز است: شعاعِ بزرگ ۵ و شعاعِ کوچک ۳. مساحتِ حلقه چقدر است؟ (با ممیز بنویس، مثلاً ۲٫۵ یا ۲.۵)

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

صفحهٔ یک ساعتِ دیواری قطرِ ۱۴ سانتی‌متر دارد. اول تخمین بزن، بعد مساحتش را دقیق حساب کن.

ربع‌دایره‌ای به شعاعِ ۱۰ سانتی‌متر داریم. مساحت و محیطش را پیدا کن.

در مربعی به ضلعِ ۲۰، بزرگ‌ترین دایره‌ای را کشیده‌ایم که داخلش جا می‌شود. مساحتِ قسمتی از مربع که بیرونِ دایره است چقدر است؟

مربعی به ضلعِ ۴ سانتی‌متر داریم. از دو گوشهٔ روبه‌رو، دو ربع‌دایره به شعاعِ ۴ داخلِ مربع کشیده‌ایم. وسط شکلی شبیهِ برگ درست شده که هر دو ربع‌دایره آن را پوشانده‌اند. مساحتِ برگ چقدر است؟

برای ساختنِ قوطیِ استوانه‌ای با قطرِ ۲۰ و ارتفاعِ ۱۰ سانتی‌متر، چقدر مقوا لازم است؟ (کف و در هم دارد.)

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهمساحتِ دایره به قطرِ ۱۰: .

در فرمول شعاع می‌آید، نه قطر. با قطر، جواب ۴ برابرِ مساحتِ واقعی می‌شود.

درستشعاع ۵ است: .

اشتباهمساحتِ دایره به شعاعِ ۶: .

شعاع را در ۲ ضرب کرده‌ای؛ این محیط است. در مساحت، شعاع در خودش ضرب می‌شود.

درست.

اشتباهمحیطِ نیم‌دایره به قطرِ ۱۲ = .

این فقط لبهٔ گرد است. نیم‌دایره یک لبهٔ صاف هم دارد که همان قطر است.

درست.

فراتر از کتابدانشمندان چطور عدد پی را پیدا کردند؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

عدد پی تمام نمی‌شود: و رقم‌هایش همین‌طور ادامه دارند. ارشمیدس، بیش از دو هزار سال پیش، راهِ هوشمندانه‌ای پیدا کرد. او داخل و بیرونِ دایره چندضلعی‌های منظم کشید. محیطِ دایره بین محیطِ این دو چندضلعی است. با ۹۶ ضلع نشان داد پی بین و است.

قرن‌ها بعد، غیاث‌الدین جمشید کاشانی، ریاضی‌دانِ ایرانی، همین راه را ادامه داد. او با چندضلعی‌هایی با بیش از ۸۰۰ میلیون ضلع، پی را تا ۱۶ رقمِ اعشار درست حساب کرد. این رکورد تا حدود ۱۵۰ سال شکسته نشد.

امروز کامپیوترها میلیاردها رقمِ پی را حساب کرده‌اند. ولی برای ساختنِ یک چرخِ ربات، ۳/۱۴ کاملاً کافی است.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴خط و زاویه

این درس: صفحه‌های ۱۰۲ تا ۱۰۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. جمعِ زاویه‌های هر مثلث چند درجه است؟ ۲. یک دورِ کامل چند درجه است؟

جواب: ۱) ۱۸۰ درجه. ۲) ۳۶۰ درجه.

فاصله: کوتاه‌ترین راه#

می‌خواهی از درِ خانه به نانوایی بروی. کوتاه‌ترین راه کدام است؟ خطِ راست. فاصلهٔ دو نقطه یعنی طولِ کوتاه‌ترین پاره‌خطی که آن‌ها را به هم وصل می‌کند.

حالا یک نقطه و یک خط داریم. شناگری در نقطهٔ است و می‌خواهد به ساحلِ صاف برسد. کوتاه‌ترین مسیر کدام است؟ مسیری که بر ساحل عمود باشد. هر مسیرِ کج‌تر بلندتر است.

فاصلهٔ نقطه از خط یعنی طولِ پاره‌خطی که از آن نقطه بر خط عمود می‌شود. برای کشیدنش گونیا را روی خط بگذار و لبه‌اش را به نقطه برسان.

ارتفاعِ مثلث هم همین است: فاصلهٔ یک رأس از ضلعِ روبه‌رویش. مساحتِ مثلث قاعده × ارتفاع ÷ ۲ است. دلیلش این است که هر مثلث نصفِ مستطیلی است با همان قاعده و ارتفاع. پس مثلثی با قاعدهٔ ۱۰ و ارتفاعِ ۶، مساحتِ دارد.

عمودمنصف#

پاره‌خطِ را روی کاغذ بکش. کاغذ را طوری تا کن که دقیقاً روی بیفتد. جای تا یک خط است. به آن عمودمنصف می‌گوییم.

  • منصف است: از وسطِ می‌گذرد.
  • عمود است: با زاویهٔ ۹۰ درجه می‌سازد.

عمودمنصف، خطی است که از وسطِ پاره‌خط می‌گذرد و بر آن عمود است. هر نقطه روی آن، از و به یک اندازه دور است. چرا؟ وقتی کاغذ را تا کردی، روی افتاد. پس فاصلهٔ هر نقطهٔ روی خطِ تا تا و تا یکی است.

اگر هشت سانتی‌متر باشد، وسطش را روی ۴ سانتی‌متر علامت بزن. با گونیا از آنجا خطی عمود بر بکش.

انواعِ زاویه#

نام اندازه
زاویهٔ تند بیشتر از ۰ و کمتر از ۹۰ درجه
زاویهٔ راست (قائمه) ۹۰ درجه
زاویهٔ باز بیشتر از ۹۰ و کمتر از ۱۸۰ درجه
زاویهٔ نیم‌صفحه ۱۸۰ درجه
زاویهٔ تمام‌صفحه ۳۶۰ درجه

زاویه می‌تواند از ۱۸۰ هم بزرگ‌تر باشد، مثل ۲۷۰ درجه، یعنی سه‌چهارمِ دور.

زاویه و درصدِ دایره. کلِ دایره ۳۶۰ درجه است. پس ۲۵٪ دایره درجه است و ۱۰٪ آن ۳۶ درجه. اگر شش‌ضلعیِ منظمی را داخلِ دایره بکشی، هر ضلع زاویهٔ مرکزیِ درجه می‌سازد.

متمم و مکمل#

اگر جمعِ دو زاویه ۹۰ درجه باشد، متمماند. اگر جمعشان ۱۸۰ درجه باشد، مکملاند.

قبل از ادامه، حدس بزن: متممِ زاویهٔ ۵۵ درجه چقدر است؟ مکملش چطور؟

متمم: . مکمل: .

🧠 ترفند: مکملِ هر زاویه، همیشه ۹۰ درجه بیشتر از متممش است. ۱۲۵ و ۳۵ را ببین: فرقشان ۹۰ است. دلیل: یکی «تا ۱۸۰» است و دیگری «تا ۹۰». شرط: زاویه کمتر از ۹۰ باشد، وگرنه متمم ندارد.

مثال ۱ (نوار). دو زاویهٔ متمم به نسبتِ ۱ به ۵ هستند. هر کدام چند درجه است؟ ۹۰ درجه را به قسمتِ برابر کن:

۱۵ ۱۵ ۱۵ ۱۵ ۱۵ ۱۵
اولی دومی دومی دومی دومی دومی

هر قسمت درجه. اولی یک قسمت است، یعنی ۱۵. دومی . بررسی: .

مثال ۲ (متوازی‌الاضلاع). در متوازی‌الاضلاع، دو زاویهٔ کنارِ هم مکمل‌اند. اگر یکی ۱۲۰ درجه باشد، کناری‌اش است.

زاویه‌های متقابل به رأس#

دو خط همدیگر را قطع می‌کنند و چهار زاویه می‌سازند. هر دو زاویهٔ روبه‌روی هم متقابل به رأس هستند. زاویه‌های متقابل به رأس با هم برابرند.

چرا؟ فرض کن یکی ۱۳۰ درجه است. زاویهٔ کناری‌اش با آن روی یک خطِ راست است، پس . زاویهٔ روبه‌رو هم کنارِ همان ۵۰ درجه است: . هر دو مکملِ یک زاویه‌اند، پس برابرند.

مثال ۳. دو خط زاویهٔ ۴۰ درجه می‌سازند. روبه‌رویش هم ۴۰ است. دو زاویهٔ دیگر هر کدام . بررسی: .

مثال ۴ (ساعت، دو راه). ساعت ۴ و نیم است. زاویهٔ بینِ دو عقربه چند درجه است؟ هر عددِ ساعت درجه است.

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ بینِ ۴ و ۶ دو عدد فاصله است، یعنی ۶۰ درجه. ولی ساعت‌شمار کمی جلوتر از ۴ رفته است. پس جواب کمی کمتر از ۶۰ است.

  • راه اول: دقیقه‌شمار روی ۶ است، یعنی ۱۸۰ درجه از ۱۲. ساعت‌شمار ۴ و نیم عدد رفته: . فرق: .
  • راه دوم: ساعت‌شمار وسطِ ۴ و ۵ است؛ تا ۵ نیم عدد مانده، یعنی ۱۵ درجه. از ۵ تا ۶ هم ۳۰ درجه. جمع: .

راه دوم سریع‌تر است، چون فقط فاصلهٔ دو عقربه را می‌شماریم. با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۴۵ کمی کمتر از ۶۰ است.

مثال ۵ (نیمساز). نیمساز زاویه را دو نیمِ برابر می‌کند. نیمسازِ زاویهٔ ۷۰ درجه، دو زاویهٔ درجه می‌سازد.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱متممِ زاویهٔ ۳۷ درجه چند درجه است؟
۲مکملِ زاویهٔ ۱۱۲ درجه چند درجه است؟
۳دو خط همدیگر را قطع کرده‌اند و یکی از چهار زاویه ۶۵ درجه است. زاویهٔ روبه‌رویِ آن چند درجه است؟
۴عمودمنصفِ یک پاره‌خط کدام است؟
۵دو زاویهٔ متمم به نسبتِ ۱ به ۲ هستند. زاویهٔ بزرگ‌تر چند درجه است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

دو زاویهٔ مکمل به نسبتِ ۴ به ۵ هستند. هر کدام چند درجه است؟

دو خط همدیگر را قطع کرده‌اند. یکی از زاویه‌ها ۳ برابرِ زاویهٔ کناری‌اش است. هر چهار زاویه را پیدا کن.

زاویهٔ کوچک‌ترِ بینِ دو عقربهٔ ساعت را در این زمان‌ها پیدا کن: (الف) ساعت ۲ (ب) ساعت ۹ (ج) ساعت ۷ و نیم.

(الف) ۱۵٪ یک دایره چند درجه است؟ (ب) برشی از دایره که زاویه‌اش در مرکز ۷۲ درجه است، چند درصدِ دایره است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهمتممِ ۴۰ درجه، ۱۴۰ درجه است.

این مکمل است. متمم یعنی جمعِ دو زاویه ۹۰ شود، نه ۱۸۰.

درستمتمم: . مکمل: .

اشتباهدو خط قطع شده‌اند و یک زاویه ۷۰ درجه است. «زاویهٔ کناری‌اش هم ۷۰ است.»

فقط زاویهٔ روبه‌رو برابر است. زاویهٔ کناری با آن روی یک خطِ راست است و مکملش است.

درستروبه‌رو: ۷۰. کناری: .

اشتباهفاصلهٔ نقطه از خط را با یک پاره‌خطِ کج اندازه گرفت.

پاره‌خطِ کج همیشه بلندتر از پاره‌خطِ عمود است. فاصله یعنی کوتاه‌ترین راه.

درستبا گونیا پاره‌خطِ عمود از نقطه تا خط را بکش و همان را اندازه بگیر.

فراتر از کتابربات‌ها با زاویه حرکت می‌کنندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

بازوی یک ربات چند مفصل دارد. برنامه‌نویس به هر مفصل می‌گوید چند درجه بچرخد. یک موتورِ کوچک به نامِ سروو معمولاً از ۰ تا ۱۸۰ درجه می‌چرخد. اگر بازو را روی ۹۰ درجه بگذاری، عمود می‌ایستد. اگر روی ۴۵ بگذاری، نیمسازِ زاویهٔ راست را می‌سازد.

ربات‌های جاروبرقی هم با زاویه کار دارند. وقتی به دیوار می‌خورند، مثلاً ۱۳۵ درجه می‌چرخند و راهِ دیگری می‌روند. برای پیدا کردنِ کوتاه‌ترین راه تا دیوار، همان «فاصلهٔ نقطه از خط» را حساب می‌کنند.

اگر می‌خواهی بدانی سروو دقیقاً چطور روی یک زاویه می‌ایستد، سروو موتور چطور به یک زاویه می‌رود؟ را بخوان.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۵

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

چرا در مساحت پله‌ها ۱۰۰ است ولی در طول ۱۰؟

چون مساحت از ضربِ دو طول می‌آید. وقتی ضلع ۱۰ برابر شود، مربع ۱۰ ردیف و ۱۰ ستون پیدا می‌کند: . در حجم سه بُعد داریم، پس ۱۰۰۰.

عدد پی را ۳/۱۴ بگیرم یا ۳؟

اگر سؤال چیزی نگفت، ۳/۱۴ بگیر. اگر گفت «پی را ۳ بگیر»، با ۳ حساب کن. ۳ برای تخمین خوب است، ولی جوابش کمی کمتر از جوابِ دقیق می‌شود.

متمم و مکمل را چطور با هم قاطی نکنم؟

متمم یعنی تا ۹۰ کامل شود و مکمل یعنی تا ۱۸۰. یک راهِ بررسی: مکمل همیشه ۹۰ درجه از متمم بیشتر است.

مساحتِ سطح و حجم چه فرقی دارند؟

مساحتِ سطح یعنی چقدر کاغذ دورِ جعبه را می‌پوشاند و واحدش سانتی‌متر مربع است. حجم یعنی چقدر جا داخلِ جعبه هست و واحدش سانتی‌متر مکعب است.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی ششم: فصل ۱، عدد و الگوهای عددی، فصل ۲، کسر، فصل ۳، اعداد اعشاری، فصل ۴، تقارن و مختصات، فصل ۶، تناسب و درصد، فصل ۷، تقریب