آموزش ریاضی ششم · فصل ۷

تقریب، به زبان ساده

در این فصل یاد می‌گیری کجا عددِ دقیق لازم است و کجا عددِ تقریبی کافی است. عددها را به دو روشِ قطع کردن و گرد کردن «با تقریبِ کمتر از» ۱۰، ۱۰۰، ۰/۱ و … می‌نویسی و کسرها را تقریب می‌زنی. بعد دقتِ ابزارهای اندازه‌گیری را می‌شناسی، می‌فهمی اول تقریب زدن با اول حساب کردن چه فرقی دارد و ترتیبِ انجامِ عملیات را با پرانتز یاد می‌گیری.

صفحه‌های ۱۳۱ تا ۱۴۴ کتاب۲ درس۲۳ سؤالآزمون ۱۵ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی عددهای طبیعی و اعشاری را به روشِ قطع کردن و گرد کردن با تقریبِ خواسته‌شده بنویسی.
  • می‌توانی کسرها را با تقریبِ کمتر از ۰/۱ و ۰/۰۱ به عددِ اعشاری ببری.
  • می‌توانی دقتِ یک ابزارِ اندازه‌گیری را بگویی و اندازه را با تقریبِ درست گزارش کنی.
  • می‌توانی حاصلِ عبارت‌ها را با ترتیبِ درستِ عملیات حساب کنی و جواب را از قبل تخمین بزنی.

پیش‌نیاز: کافی است ارزشِ مکانیِ رقم‌ها (تا هزارم)، جمع و ضرب و تقسیمِ عددهای اعشاری (فصل ۳) و تبدیلِ کسر به اعشار (فصل ۶) را بلد باشی.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (ششم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی ششم کدام درس است؟

درس ۱تقریب

این درس: صفحه‌های ۱۳۲ تا ۱۳۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. در عددِ ۳/۴۷۲، رقمِ ۷ در کدام مرتبه است؟ ۲. عددِ ۴۳۸۰ به ۴۰۰۰ نزدیک‌تر است یا به ۵۰۰۰؟

جواب: ۱) صدم. ۲) به ۴۰۰۰؛ چون تا ۴۰۰۰ فقط ۳۸۰ فاصله دارد و تا ۵۰۰۰، ۶۲۰.

چرا تقریب؟#

«مدرسهٔ ما ۳۵۲ دانش‌آموز دارد.» این عدد دقیق است. «جمعیتِ این شهر حدودِ ۴۰۰ هزار نفر است.» این عدد تقریبی است. هیچ‌کس هر روز همهٔ مردمِ شهر را نمی‌شمارد.

هزینهٔ اردوی کلاس ۱۸۷۳۶ سکه شده است. مدیر می‌گوید: «حدودِ ۱۸ هزار سکه.» به جای مساوی، علامتِ تقریباً مساوی را می‌گذاریم:

روشِ قطع کردن#

در روشِ قطع کردن، رقم‌های سمتِ راستِ مرتبه‌ای را که می‌خواهیم، صفر می‌کنیم. در قسمتِ اعشار، آن رقم‌ها را برمی‌داریم.

عدد تقریب مقدارِ تقریبی اختلاف
۱۸۷۳۶ کمتر از ۱۰ ۱۸۷۳۰ ۶
۱۸۷۳۶ کمتر از ۱۰۰ ۱۸۷۰۰ ۳۶
۱۸۷۳۶ کمتر از ۱۰۰۰ ۱۸۰۰۰ ۷۳۶
۶۳/۵۸ کمتر از ۰/۱ ۶۳/۵ ۰/۰۸
۳/۹۰۶ کمتر از ۱ ۳ ۰/۹۰۶

ستونِ آخر را ببین. وقتی تا صدگان قطع می‌کنیم، اختلاف همیشه کمتر از ۱۰۰ است. برای همین به جای «تقریبِ رقمِ صدگان» می‌گوییم «با تقریبِ کمتر از ۱۰۰».

روشِ گرد کردن#

تصویر: عددِ ۱۸۷۳۶ را روی محور ببین. از چپ به راست بزرگ‌تر می‌شود.

۱۸۰۰۰ ۱۸۵۰۰ (وسط) ۱۸۷۳۶ ▲ ۱۹۰۰۰

۱۸۷۳۶ از وسط رد شده است. پس به ۱۹۰۰۰ نزدیک‌تر است تا به ۱۸۰۰۰.

قبل از ادامه، حدس بزن: کدام روش به عددِ واقعی نزدیک‌تر است، قطع کردن یا گرد کردن؟

قطع کردن به ۱۸۰۰۰ می‌رسد و ۷۳۶ اختلاف دارد. گرد کردن عدد را به نزدیک‌ترین همسایه می‌برد: ۱۹۰۰۰، با اختلافِ ۲۶۴. گرد کردن همیشه نزدیک‌تر است یا دست‌کم به همان اندازه نزدیک.

قاعدهٔ گرد کردن سه قدم دارد:

  1. رقمِ مرتبه‌ای را که می‌خواهی پیدا کن.
  2. به رقمِ سمتِ راستِ آن نگاه کن. اگر ۵ یا بیشتر بود، به رقمِ مرتبه یکی اضافه کن. اگر کمتر از ۵ بود، دست نزن.
  3. رقم‌های سمتِ راست را صفر کن؛ در اعشار برشان دار.

اگر عدد درست وسط باشد، مثلِ ۶۵۰ با تقریبِ کمتر از ۱۰۰، آن را به بالا گرد می‌کنیم: ۷۰۰.

مثال ۱. ۶/۳۸ با تقریبِ کمتر از ۰/۱: رقمِ دهم ۳ است و رقمِ بعدی ۸. پس . ولی ، چون ۴ کمتر از ۵ است.

مثال ۲ (دو راه). ۲/۹۶ با تقریبِ کمتر از ۰/۱:

  • راه اول (قاعده): رقمِ بعد از دهم ۶ است. یکی به ۹ اضافه می‌شود و ۱۰ می‌شود. پس ۳/۰.
  • راه دوم (محور): ۲/۹۶ بینِ ۲/۹ و ۳/۰ است. تا ۳/۰ فقط ۰/۰۴ مانده. پس ۳/۰.

راه دوم کمک می‌کند وقتی «۹ به اضافهٔ ۱» گیجت می‌کند.

🧠 ترفند: در گرد کردن فقط یک رقم تصمیم می‌گیرد: رقمِ درست بعد از مرتبه‌ای که می‌خواهی. دلیل: همین رقم می‌گوید از نیمه رد شده‌ای یا نه. پس هیچ‌وقت پله‌پله گرد نکن: ۱۴۴۹ با تقریبِ کمتر از ۱۰۰ می‌شود ۱۴۰۰، نه ۱۵۰۰.

تقریبِ کسرها#

را با تقریبِ کمتر از ۰/۱ گرد کن. اول تخمین بزن: است. کمی بیشتر از آن است، چون هر هفتم از هر هشتم بزرگ‌تر است.

صورت را بر مخرج تقسیم کن، ولی تا دو رقمِ اعشار: . رقمِ دوم (۷) تصمیم می‌گیرد، برای همین تا آن را لازم داریم. پس . با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۰/۵۷ کمی بیشتر از ۰/۵ است. با روشِ قطع کردن جواب ۰/۵ می‌شود.

عددِ پی#

عددِ پی است.

  • با تقریبِ کمتر از ۰/۱: قطع کردن ۳/۱ و گرد کردن هم ۳/۱، چون رقمِ بعدی ۴ است.
  • با تقریبِ کمتر از ۰/۰۰۰۱: قطع کردن ۳/۱۴۱۵ و گرد کردن ۳/۱۴۱۶، چون رقمِ بعدی ۹ است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱عددِ ۵۶۳۸۹ را به روشِ قطع کردن با تقریبِ کمتر از ۱۰۰ بنویس.
۲عددِ ۵۶۳۸۹ را به روشِ گرد کردن با تقریبِ کمتر از ۱۰۰ بنویس.
۳۴/۶۵ با تقریبِ کمتر از ۰/۱ به روشِ گرد کردن کدام است؟
۴کوچک‌ترین عددِ طبیعی که با گرد کردن و تقریبِ کمتر از ۱۰۰۰ به ۳۰۰۰ می‌رسد کدام است؟
۵کسرِ را با تقریبِ کمتر از ۰/۱ به روشِ گرد کردن بنویس. (با ممیز بنویس، مثلاً ۲٫۵ یا ۲.۵)

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

عددِ ۴۷۲۸۱ را با تقریبِ کمتر از ۱۰، ۱۰۰ و ۱۰۰۰ بنویس؛ یک بار به روشِ قطع کردن و یک بار به روشِ گرد کردن.

این کسرها را با تقریبِ کمتر از ۰/۱ گرد کن: و .

کوچک‌ترین و بزرگ‌ترین عددِ طبیعی را پیدا کن که با گرد کردن و تقریبِ کمتر از ۱۰۰۰، ۶۰۰۰ می‌شوند.

عددِ ۱۲/۳۴۸ را با تقریبِ کمتر از ۰/۰۱ به هر دو روش بنویس. کدام به عددِ واقعی نزدیک‌تر است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه۱۴۴۹ با تقریبِ کمتر از ۱۰۰: اول ۱۴۵۰، بعد ۱۵۰۰.

پله‌پله گرد کردن خطا را بزرگ می‌کند. فقط رقمِ بعد از صدگان (۴) تصمیم می‌گیرد.

درسترقمِ بعد از صدگان ۴ است، پس ۱۴۰۰.

اشتباه۳/۷۸ به روشِ قطع کردن با تقریبِ کمتر از ۰/۱: ۳/۸.

این گرد کردن است. در قطع کردن به رقمِ بعدی نگاه نمی‌کنیم و فقط برش می‌داریم.

درستقطع کردن: ۳/۷. گرد کردن: ۳/۸.

اشتباه۲/۹۶ با تقریبِ کمتر از ۰/۱: ۲/۱۰.

۹ به اضافهٔ ۱ می‌شود ۱۰؛ پس یکی به رقمِ یکان می‌رود. ۲/۱۰ همان ۲/۱ است که خیلی دور است.

درست⁦۲/۹۶ ≈ ۳/۰⁩.

فراتر از کتابکامپیوتر هم تقریب می‌زندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

شاید فکر کنی کامپیوتر همیشه دقیق حساب می‌کند. ولی کامپیوتر عددها را با تعدادِ محدودی رقم نگه می‌دارد. کسرِ رقم‌های اعشارِ بی‌پایان دارد: . پس کامپیوتر آن را جایی قطع یا گرد می‌کند.

برای همین گاهی در برنامه‌نویسی، جمعِ ۰/۱ و ۰/۲ دقیقاً ۰/۳ نمی‌شود و یک خطای خیلی کوچک دارد. برنامه‌نویس‌ها می‌دانند و هنگامِ نمایش، جواب را گرد می‌کنند.

ماشین‌حسابِ تو هم همین کار را می‌کند. وقتی را می‌زنی و ۰/۶۶۶۶۶۶۷ می‌بینی، رقمِ آخر گرد شده است. یعنی ماشین‌حساب هم «با تقریبِ کمتر از» یک عددِ خیلی کوچک جواب می‌دهد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲اندازه‌گیری و محاسبات تقریبی

این درس: صفحه‌های ۱۳۷ تا ۱۴۴ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. ۶/۴۷ را با تقریبِ کمتر از ۰/۱ گرد کن. ۲. چند است؟

جواب: ۱) رقمِ بعد از دهم ۷ است، پس ۶/۵. ۲) .

هر ابزار دقتی دارد#

طولِ مدادت را با خط‌کش اندازه بگیر. اگر خط‌کش خط‌های میلی‌متری داشته باشد، می‌توانی بخوانی ۱۳/۴ سانتی‌متر.

تصویر: نوکِ مداد بینِ ۱۳ و ۱۴ سانتی‌متر است. از چپ به راست:

۱۳ ۱۳/۲ ۱۳/۴ ۱۳/۶ ۱۳/۸ ۱۴
▲

با یک خط‌کش که فقط خط‌های سانتی‌متری دارد، فقط می‌توانی بگویی «حدودِ ۱۳ سانتی‌متر». پس دقتِ هر ابزار، کوچک‌ترین فاصله‌ای است که می‌تواند نشان دهد:

ابزار دقت
خط‌کشِ میلی‌متری با تقریبِ کمتر از ۰/۱ سانتی‌متر
متر با خط‌های سانتی‌متری با تقریبِ کمتر از ۱ سانتی‌متر
ترازویی که کیلوگرم نشان می‌دهد با تقریبِ کمتر از ۱ کیلوگرم
ترازوی آشپزخانه با گرم با تقریبِ کمتر از ۱ گرم

ابزار را به اندازهٔ کار انتخاب می‌کنیم. جرمِ یک آدم را با تقریبِ کمتر از ۱ کیلوگرم می‌گوییم. ولی جرمِ یک انگشترِ طلا را باید خیلی دقیق‌تر بسنجیم.

اگر ترازو جرمِ تو را ۴۳/۶ کیلوگرم نشان دهد، با تقریبِ کمتر از ۱ کیلوگرم می‌گوییم ۴۴ کیلوگرم.

اول تقریب یا اول حساب؟#

مثال ۱ (دو راه). دو تکه نخ ۲/۳۶ و ۴/۴۷ متر هستند. روی هم چقدرند؟ جواب را با تقریبِ کمتر از ۰/۱ می‌خواهیم.

  • راه اول، اول حساب: . گرد: ۶/۸.
  • راه دوم، اول تقریب: .

دو جواب فرق دارند! هر گرد کردن کمی اضافه کرد: ۰/۰۴ و ۰/۰۳. این اضافه‌ها روی هم جمع شدند. پس: اگر جوابِ دقیق‌تر می‌خواهی، اول حساب کن و بعد تقریب بزن. اگر حسابِ ذهنیِ سریع می‌خواهی، اول تقریب بزن.

مثال ۲ (اول تخمین). حاصلِ حدوداً چقدر است؟ گرد کن: . حسابِ دقیق: . با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۳۵۵ نزدیکِ ۳۶۰ است. اگر جوابِ تو ۳۵/۵ یا ۳۵۵۱ شده بود، تخمین می‌گفت ممیز جابه‌جا شده است.

مثال ۳. باغچه‌ای ۴/۸۶ متر در ۳/۱۲ متر است. مساحتِ دقیق: متر مربع. با تقریبِ کمتر از ۰/۱ گرد می‌شود ۱۵/۲. برای خریدِ خاک، «حدودِ ۱۵ متر مربع» کافی است.

ترتیبِ انجامِ عملیات#

قبل از ادامه، حدس بزن: چند می‌شود؟

دو نفر دو جواب می‌دهند. اولی می‌گوید: و . دومی می‌گوید: و . برای اینکه همه یک جواب بگیرند، ریاضی‌دان‌ها قرار گذاشته‌اند:

  1. اول پرانتز؛ اگر پرانتز داخلِ پرانتز بود، از داخلی‌ترین شروع کن.
  2. بعد ضرب و تقسیم، از چپ به راست.
  3. آخر جمع و تفریق، از چپ به راست.

پس جوابِ درست ۳ است. اگر واقعاً بخواهی اول تفریق شود، پرانتز بگذار: .

مثال ۴. : اول تقسیم و ضرب از چپ: و . بعد .

مثال ۵. : داخلی‌ترین پرانتز . بعد . بعد . آخر .

مثال ۶. : جمع و تفریق از چپ به راست: و .

ضرب با مدلِ مساحت#

را با یک مستطیل ببین. ۳/۲۵ را به ۳ و ۰/۲۵ بشکن:

× ۳ ۰/۲۵
۸ ۲۴ ۲

جمعِ دو تکه: .

🧠 ترفند: ضرب در یعنی تقسیم بر ۴. دلیل: . پس . این برای هر عددی درست است.

یک ترفندِ دیگر، گرد کن و جبران کن: . دلیل: ۴/۹ همان ۵ منهای ۰/۱ است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱خط‌کشی خط‌های میلی‌متری دارد. با آن طول را با چه تقریبی می‌خوانیم؟
۲حاصلِ را حساب کن.
۳حاصلِ را حساب کن.
۴اول ۳/۴۶ و ۲/۳۸ را جمع کن، بعد جواب را با تقریبِ کمتر از ۰/۱ گرد کن. (با ممیز بنویس، مثلاً ۲٫۵ یا ۲.۵)
۵بهترین تخمین برای کدام است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حاصلِ را حساب کن.

رویهٔ یک میز ۲/۴۶ متر در ۱/۳۷ متر است. (الف) مساحتش را حساب کن و بعد با تقریبِ کمتر از ۰/۱ گرد کن. (ب) اگر اول طول و عرض را با تقریبِ کمتر از ۰/۱ گرد کنی، مساحت چند می‌شود؟

جرمِ هر کاشی ۱/۸۵ کیلوگرم است. اول جرمِ ۴۰ کاشی را تخمین بزن، بعد دقیق حساب کن.

حاصلِ را با شکستنِ ۲/۲۵ به ۲ و ۰/۲۵ حساب کن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه.

ضرب قبل از تفریق انجام می‌شود، مگر پرانتز چیزِ دیگری بگوید.

درست.

اشتباه.

جمع اولویتی بر تفریق ندارد. این دو از چپ به راست انجام می‌شوند.

درست و .

اشتباهبا متری که فقط خط‌های سانتی‌متری دارد، طولِ پرده را «۱۵۲/۳۷ سانتی‌متر» گزارش کرد.

این ابزار فقط تا سانتی‌متر دقت دارد. رقم‌های اعشار را از کجا آورده‌ای؟

درستگزارشِ درست: حدودِ ۱۵۲ سانتی‌متر، با تقریبِ کمتر از ۱ سانتی‌متر.

فراتر از کتابحسگرهای ربات هم تقریب می‌زنندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

ربات‌ها با حسگر دنیا را اندازه می‌گیرند. یک حسگرِ فاصلهٔ صوتی، صدایی می‌فرستد و زمانِ برگشتِ پژواک را می‌شمارد. از روی این زمان فاصله را حساب می‌کند. ولی این حسگرها دقتِ محدودی دارند. معمولاً فقط تا چند میلی‌متر یا یک سانتی‌متر مطمئن‌اند.

برای همین برنامه‌نویسِ خوب، عددِ حسگر را با رقم‌های اعشارِ بی‌معنی گزارش نمی‌کند. اگر حسگر فقط تا سانتی‌متر دقیق است، «۲۳/۴۷۸۱ سانتی‌متر» گمراه‌کننده است. «حدودِ ۲۳ سانتی‌متر» صادقانه‌تر است.

ترتیبِ عملیات هم در برنامه‌نویسی دقیقاً همین است: کامپیوتر اول پرانتز، بعد ضرب و تقسیم و بعد جمع و تفریق را حساب می‌کند. اگر می‌خواهی ببینی این حسگر چطور کار می‌کند، حسگر فاصلهٔ اولتراسونیک را بخوان.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۷

۱۳ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۱۵ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

قطع کردن و گرد کردن چه فرقی دارند؟

در قطع کردن فقط رقم‌های بعدی را صفر می‌کنی یا برمی‌داری. در گرد کردن به رقمِ بعدی نگاه می‌کنی و اگر ۵ یا بیشتر بود یکی اضافه می‌کنی. گرد کردن معمولاً به عددِ واقعی نزدیک‌تر است.

«با تقریبِ کمتر از ۰/۱» یعنی چه؟

یعنی اختلافِ عددِ تقریبی با عددِ واقعی کمتر از ۰/۱ است. در عمل یعنی جواب را تا رقمِ دهم بنویس.

چرا ضرب را قبل از جمع انجام می‌دهیم؟

این یک قرارداد است تا همه از یک عبارت یک جواب بگیرند. اگر بخواهی اول جمع انجام شود، پرانتز بگذار.

اول تقریب بزنم یا اول حساب کنم؟

برای جوابِ دقیق‌تر، اول حساب کن و آخر تقریب بزن. برای تخمینِ سریع در ذهن، اول عددها را گرد کن. اگر سؤال گفت کدام اول، همان کار را بکن.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی ششم: فصل ۱، عدد و الگوهای عددی، فصل ۲، کسر، فصل ۳، اعداد اعشاری، فصل ۴، تقارن و مختصات، فصل ۵، اندازه‌گیری، فصل ۶، تناسب و درصد