درس ۱کسر، نسبت و تناسب
این درس: صفحههای ۱۱۰ تا ۱۱۴ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. نسبتِ ۱۲ به ۱۸ را ساده کن. ۲. ۴ مداد ۱۲ سکه است. ۷ مداد چند سکه است؟
جواب: ۱) هر دو را بر ۶ تقسیم کن: ۲ به ۳. ۲) هر مداد سکه است، پس ۷ مداد ۲۱ سکه.
یک نسبت، سه شکل#
در تمرینِ بسکتبال ۵ بار به سبد پرتاب کردی و ۴ توپ داخل رفت. نسبتِ پرتابهای موفق به کلِ پرتابها ۴ به ۵ است.
| پرتاب ۱ | پرتاب ۲ | پرتاب ۳ | پرتاب ۴ | پرتاب ۵ |
|---|---|---|---|---|
| ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | ✘ |
این نسبت را سه جور مینویسیم:
- با کلمه: ۴ به ۵
- به شکلِ کسر:
- به شکلِ عددِ اعشاری:
نسبتِ پرتابهای ناموفق به کل، ۱ به ۵ است، یعنی . نسبتِ موفقها به کل کمترین مقدارش صفر است، وقتی هیچ توپی داخل نرود. بیشترینش ۱ است، وقتی همه داخل بروند.
نسبت با کسر#
برای یک کیک، لیوان روغن و لیوان آرد لازم است. نسبتِ روغن به آرد، به است. این را سادهتر بنویسیم.
تصویر: همهچیز را با «نیملیوان» بشمار.
| نیملیوان | نیملیوان | نیملیوان | نیملیوان | نیملیوان | |
|---|---|---|---|---|---|
| روغن | ✔ | ||||
| آرد | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ |
روغن ۱ نیملیوان است و آرد ۵ نیملیوان. پس نسبت ۱ به ۵ است. با عدد: هر دو را در ۲ ضرب کن. یا تقسیم کن: .
نسبتهای مساوی و جدولِ تناسب#
اگر هر دو عددِ یک نسبت را در یک عدد ضرب کنی، نسبتِ مساوی میسازی. ۲ به ۵ با ۴ به ۱۰ و ۲۰۰ به ۵۰۰ برابر است. به شکلِ اعشاری همه هستند.
ضلعِ چند مثلثِ متساویالاضلاع و محیطشان را ببین:
| ضلعِ مثلث | ۱ | ۲ | ۳ | ۴ | ۵ |
|---|---|---|---|---|---|
| محیطِ مثلث | ۳ | ۶ | ۹ | ۱۲ | ۱۵ |
در هر ستون، نسبتِ ضلع به محیط است. ضلع هر چند برابر شود، محیط هم همانقدر میشود. پس ضلع و محیط متناسباند و این جدول یک جدولِ تناسب است.
قبل از ادامه، حدس بزن: ضلعِ یک مربع و مساحتِ آن هم متناسباند؟
ضلع ۱، ۲ و ۳ مساحتِ ۱، ۴ و ۹ میدهد. نسبتها ، و هستند و با هم برابر نیستند. پس ضلع و مساحت متناسب نیستند. ضلع دو برابر شد، ولی مساحت چهار برابر.
پیدا کردنِ عددِ ناشناخته#
مثال ۱ (سه راه). ۴ بستهٔ بیسکویت ۱۰ سکه است. ۶ بسته چند سکه است؟
اول تخمین بزن: حدوداً چقدر میشود؟ ۸ بسته دو برابرِ ۴ بسته است، یعنی ۲۰ سکه. ۶ بسته بینِ ۴ و ۸ است، پس جواب بینِ ۱۰ و ۲۰ است.
| بسته | ۴ | ۶ |
|---|---|---|
| سکه | ۱۰ | ؟ |
- راه اول (اول یکی): یک بسته سکه. ۶ بسته: .
- راه دوم (ضرب در کسر): در هر ستون، سکه برابرِ بسته است. پس .
- راه سوم: ۶ یعنی برابرِ ۴. پس .
با حدسمان میخواند؟ بله، ۱۵ بینِ ۱۰ و ۲۰ است. راه سوم وقتی عددها جفتوجورند سریعتر است.
🧠 ترفند: برای اینکه بفهمی دو نسبت مساویاند، ضربِ ضربدری کن. و : و ؛ پس مساویاند. دلیل: اگر هر دو کسر را با مخرجِ بنویسی، صورتها همین دو حاصلضرب میشوند. این فقط برای مقایسهٔ دو نسبت است.
مقایسهٔ دو مخلوط#
دو دستورِ شربت داریم. دستورِ «الف»: ۲ لیوان شیره و ۵ لیوان آب. دستورِ «ب»: ۳ لیوان شیره و ۸ لیوان آب. کدام شیرینتر است؟
- راه اول، شیره به آب: و . الف بیشتر است.
- راه دوم، شیره به کلِ شربت: و . باز هم الف.
هر دو راه میگویند الف شیرینتر است. فقط حواست باشد هر دو دستور را با یک روش مقایسه کنی.
تقسیم به نسبتِ سه عدد#
مثال ۲ (نوار). ۹۶ سکه را بینِ سه دوست به نسبتِ ۱ و ۳ و ۴ تقسیم میکنیم. هر کدام چقدر میگیرد؟ کل قسمت است:
| ۱۲ | ۱۲ | ۱۲ | ۱۲ | ۱۲ | ۱۲ | ۱۲ | ۱۲ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| اولی | دومی | دومی | دومی | سومی | سومی | سومی | سومی |
هر قسمت . اولی ۱۲، دومی و سومی سکه. بررسی: .
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
برای رنگِ بنفش، رنگِ قرمز و آبی را به نسبتِ ۳ به ۵ مخلوط میکنیم. اگر ۲۰ کیلوگرم رنگِ آبی داشته باشیم، چند کیلوگرم قرمز لازم است؟ کلِ رنگِ بنفش چند کیلوگرم میشود؟
در باغچهای ۲۴ گلِ رز و ۳۶ گلِ لاله است. این نسبتها را ساده بنویس: (الف) رز به لاله (ب) لاله به کلِ گلها (ج) رز به کلِ گلها.
دستورِ یک کیک برای ۴ نفر: لیوان آرد و لیوان شیر. برای ۶ نفر چقدر آرد و شیر لازم است؟
پولِ دو برادر به نسبتِ ۳ به ۷ است. برادرِ بزرگتر ۲۸ سکه بیشتر دارد. هر کدام چند سکه دارد؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهبرای ساختنِ نسبتِ مساوی با ۲ به ۳، به هر دو ۲ اضافه کرد: ۴ به ۵.
نسبتِ مساوی با ضرب ساخته میشود، نه جمع. حدود است ولی .
درستهر دو را در ۲ ضرب کن: ۴ به ۶.
اشتباهضلعِ مربع دو برابر شد، پس مساحتش هم دو برابر میشود.
ضلع و مساحت متناسب نیستند. مساحت از ضربِ دو ضلع میآید.
درستضلع ۳ و مساحت ۹؛ ضلع ۶ و مساحت ۳۶. مساحت ۴ برابر شد.
اشتباه«نسبتِ پسرها به دخترها» در کلاسی با ۱۲ دختر و ۱۵ پسر: .
ترتیب مهم است. اول چیزی را بنویس که اول گفته شده.
درستپسرها به دخترها: .
فراتر از کتابنقشه و مقیاسبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
هر نقشه یک نسبت است. وقتی زیرِ نقشه نوشته «۱ به ۵۰۰۰۰»، یعنی هر ۱ سانتیمتر روی کاغذ، ۵۰۰۰۰ سانتیمتر روی زمین است. ۵۰۰۰۰ سانتیمتر همان ۵۰۰ متر است. پس اگر دو روستا روی نقشه ۴ سانتیمتر فاصله داشته باشند، در واقع ۲۰۰۰ متر، یعنی ۲ کیلومتر، از هم دورند.
صفحهٔ تلویزیون و گوشی هم نسبت دارد. «۱۶ به ۹» یعنی پهنای صفحه به ارتفاعش. صفحهای که ۸۰ سانتیمتر پهنا دارد، ارتفاعش سانتیمتر است.
برنامههای طراحی و بازیسازی همیشه با نسبت کار میکنند. وقتی عکسی را بزرگ میکنی و شکلش کج نمیشود، یعنی برنامه طول و عرض را با یک نسبت بزرگ کرده است.
درس ۲درصد
این درس: صفحههای ۱۱۵ تا ۱۲۰ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. چند درصد است؟ ۲. ۱۰٪ از ۷۰ چقدر است؟
جواب: ۱) ، یعنی ۷۵٪. ۲) یکدهمِ ۷۰، یعنی ۷.
سه اسم برای یک مقدار#
یک برگهٔ شطرنجیِ ۱۰۰ خانهای داری. ۳۵ خانه را رنگ میکنی. چه قسمتی رنگی است؟
- به شکلِ کسر:
- به شکلِ اعشار:
- به شکلِ درصد: ۳۵٪
هر سه یک مقدارند. فقط اسمشان فرق دارد.
کسر به اعشار و درصد#
اگر بشود مخرج را با یک ضربِ ساده ۱۰، ۱۰۰ یا ۱۰۰۰ کرد، همین کار را بکن:
اگر نشد، صورت را بر مخرج تقسیم کن. . حالا ، یعنی ۶۲/۵٪.
🧠 ترفند: اعشار به درصد یعنی ضرب در ۱۰۰؛ پس ممیز دو رقم به راست میرود: میشود ۶۲/۵٪. دلیل: درصد یعنی «از هر صد». این ترفند فقط برای تبدیلِ اعشار به درصد است.
تصویر: کسر، اعشار و درصد روی یک محور. از چپ به راست بزرگتر میشوند.
| کسر | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| اعشار | ۰ | ۰/۲۵ | ۰/۵ | ۰/۷۵ | ۱ | ۱/۵ |
| درصد | ۰٪ | ۲۵٪ | ۵۰٪ | ۷۵٪ | ۱۰۰٪ | ۱۵۰٪ |
درصدِ یک مقدار#
مثال ۱ (نوار). ۴۰٪ از ۷۵ سکه چقدر است؟ ۴۰٪ یعنی دو تا ۲۰٪. نوار را به ۵ قسمتِ ۲۰ درصدی تقسیم کن:
| ۱۵ | ۱۵ | ۱۵ | ۱۵ | ۱۵ |
|---|---|---|---|---|
| ✔ | ✔ |
هر قسمت . دو قسمت: سکه.
مثال ۲ (اول تخمین). ۳۷/۵٪ از ۲۴۰ چقدر است؟ حدوداً چقدر میشود؟ یکسومِ ۲۴۰، یعنی ۸۰، حدود ۳۳٪ است. ۴۰٪ از ۲۴۰ هم ۹۶ است. پس جواب بینِ ۸۰ و ۹۶ است.
۳۷/۵٪ همان است، چون . یکهشتمِ ۲۴۰ برابر ۳۰ است، پس سههشتم . با حدسمان میخواند؟ بله، ۹۰ بینِ ۸۰ و ۹۶ است.
مثال ۳ (دو راه). ۱۲/۵٪ از ۶۴ چقدر است؟
- راه اول: ۱۲/۵٪ همان است. .
- راه دوم: ۱۰٪ از ۶۴ برابر است. ۲/۵٪ یکچهارمِ ۱۰٪ است: . جمع: .
راه اول سریعتر است، به شرطی که یادت باشد ۱۲/۵٪ یعنی یکهشتم.
🧠 ترفند: «۸٪ از ۵۰» با «۵۰٪ از ۸» برابر است. دلیل: هر دو هستند و جای عددهای ضرب عوض میشود. ۵۰٪ از ۸ یعنی نصفِ ۸، پس هر دو ۴ هستند.
چند درصد است؟#
از ۳۶ دانشآموز، ۹ نفر عینک دارند. چند درصد؟ . پس بقیه، یعنی درصد، عینک ندارند.
قبل از ادامه، حدس بزن: آیا درصد میتواند از ۱۰۰ بیشتر شود؟
بله، وقتی چیزی را با مقدارِ قبلیاش مقایسه کنیم. یک تولهسگ موقعِ تولد ۲ کیلوگرم بود و حالا ۵ کیلوگرم است. . یعنی وزنِ تازه ۲۵۰٪ وزنِ قبلی است. ولی افزایش ۳ کیلوگرم است، یعنی وزنِ قبلی. اگر عددی ۳ برابر شود، ۲۰۰٪ به آن اضافه شده است.
درصد و نسبتِ چند مقدار#
آبمیوهای را از پرتقال، سیب و هویج به نسبتِ ۱ و ۲ و ۵ درست میکنیم. کل ۸ قسمت است:
| پرتقال | سیب | سیب | هویج | هویج | هویج | هویج | هویج |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ۵۰ | ۵۰ | ۵۰ | ۵۰ | ۵۰ | ۵۰ | ۵۰ | ۵۰ |
- پرتقال: ، سیب: ، هویج: .
- جمع: درصد.
- برای ۴۰۰ میلیلیتر آبمیوه، هر قسمت است؛ پس ۵۰ پرتقال، ۱۰۰ سیب و ۲۵۰ هویج.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
هر کسر را به عددِ اعشاری و درصد بنویس: ، ، .
کلاسی ۳۰ دانشآموز دارد. ۱۲ نفر فوتبال، ۹ نفر والیبال و بقیه شطرنج را انتخاب کردهاند. هر گروه چند درصد است؟
قدِ یک گیاه ۸ سانتیمتر بود و حالا ۲۰ سانتیمتر است. (الف) قدِ تازه چند درصدِ قدِ قبلی است؟ (ب) قدش چند درصد زیاد شده است؟
معجونی ۶۰۰ گرمی از سه مادهٔ الف، ب و ج به نسبتِ ۲ و ۳ و ۵ ساخته شده است. هر ماده چند درصد و چند گرم است؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباه.
عددِ مخرج درصد نیست. باید کسر را به «از هر صد» برسانی.
درستصورت و مخرج را در ۲۰ ضرب کن: ، یعنی ۲۰٪.
اشتباه۳۰٪ از ۶۰ = ۳۰.
۳۰٪ یعنی ۳۰ از هر ۱۰۰، نه ۳۰ تا. ۶۰ کمتر از ۱۰۰ است، پس جواب کمتر از ۳۰ میشود.
درست۱۰٪ از ۶۰ برابر ۶ است؛ ۳۰٪ میشود ۱۸.
اشتباه«درصد هیچوقت از ۱۰۰ بیشتر نمیشود.»
سهمِ یک قسمت از کل از ۱۰۰٪ بیشتر نمیشود. ولی مقایسه با مقدارِ قبلی میتواند بیشتر شود.
درستجرمی که از ۲ به ۵ کیلوگرم رسیده، ۲۵۰٪ جرمِ قبلی است.
فراتر از کتابدرصد در دستگاهها و هوش مصنوعیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
باتریِ گوشی ۳۷٪ یعنی از هر ۱۰۰ واحدِ ظرفیتش، ۳۷ تا پر است. نوارِ دانلود هم درصد نشان میدهد: ۵۰٪ یعنی نصفِ فایل رسیده است.
برنامههای هوش مصنوعی هم با درصد حرف میزنند. برنامهای که عکس را تشخیص میدهد ممکن است بگوید «۹۲٪ گربه». یعنی خودش مطمئن است، ولی کاملاً نه.
یک نکتهٔ مهم: درصد همیشه «درصدِ چیزی» است. ۵۰٪ از ۱۰ و ۵۰٪ از ۱۰۰۰ خیلی فرق دارند. پس همیشه بپرس: «درصدِ چه مقداری؟». دامهای رایجِ درصد را در دامهای درصد ببین.
درس ۳کاربرد درصد در محاسبات مالی
این درس: صفحههای ۱۲۱ تا ۱۲۵ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. ۲۵٪ از ۱۶۰ چقدر است؟ ۲. چند است؟
جواب: ۱) ۲۵٪ یعنی یکچهارم: . ۲) .
سود#
یک دوچرخهفروش دوچرخهای را ۳۶۰ سکه میخرد. این قیمتِ خرید است. میخواهد آن را با ۲۵٪ سود بفروشد. یعنی سود ۲۵٪ قیمتِ خرید است.
اول تخمین بزن: ۳۶۰ حدودِ ۴۰۰ است و ۲۵٪ ِ ۴۰۰ میشود ۱۰۰. پس قیمتِ فروش حدودِ سکه است.
تصویر: ۲۵٪ یعنی یکچهارم. قیمتِ خرید ۴ قسمتِ ۲۵ درصدی است و سود یک قسمتِ دیگر.
| ۹۰ | ۹۰ | ۹۰ | ۹۰ | ۹۰ |
|---|---|---|---|---|
| خرید | خرید | خرید | خرید | سود |
هر قسمت سکه است. پس سود ۹۰ سکه و قیمتِ فروش ۵ قسمت، یعنی ۴۵۰ سکه. با حدسمان میخواند؟ بله، ۴۵۰ نزدیکِ ۴۶۰ است.
- راه دوم (جدولِ درصد): اگر خرید ۱۰۰ باشد، فروش ۱۲۵ است. پس .
- راه سوم: ۱۲۵٪ یعنی . پس .
راه سوم یک ضرب است و برای عددهای ناجور سریعتر است. نوار وقتی درصد کسرِ سادهای مثلِ یکچهارم است، در ذهن سریعتر است.
پیدا کردنِ قیمتِ خرید#
دوچرخهای با ۲۵٪ سود ۵۰۰ سکه فروخته شده است. قیمتِ خریدش چقدر بوده؟
قبل از ادامه، حدس بزن: آیا قیمتِ خرید «۵۰۰ منهای ۲۵٪ ِ ۵۰۰»، یعنی ۳۷۵ است؟
نه. سود ۲۵٪ قیمتِ خرید است، نه قیمتِ فروش. نوار را دوباره ببین: فروش ۵ قسمت است.
| ۱۰۰ | ۱۰۰ | ۱۰۰ | ۱۰۰ | ۱۰۰ |
|---|---|---|---|---|
| خرید | خرید | خرید | خرید | سود |
۵ قسمت ۵۰۰ است، پس هر قسمت . خرید ۴ قسمت: سکه. بررسی: ۲۵٪ از ۴۰۰ برابر ۱۰۰ است و . راه دوم: فروش ۱۲۵٪ خرید است، پس .
درصدِ سود#
فروشندهای چیزی را ۵۰۰ سکه خرید و ۵۶۰ سکه فروخت. سود ۶۰ سکه است. درصدِ سود را همیشه نسبت به قیمتِ خرید حساب میکنیم: ، یعنی ۱۲٪.
تخفیف#
کولهای ۴۸۰ سکه است و ۳۵٪ تخفیف دارد. چقدر باید بپردازی؟
اول تخمین بزن: ۴۸۰ حدودِ ۵۰۰ است و ۳۵٪ ِ ۵۰۰ میشود ۱۷۵. پس حدودِ سکه میپردازی.
- راه اول: ۱۰٪ برابر ۴۸ است. پس ۳۰٪ برابر ۱۴۴ و ۵٪ برابر ۲۴. تخفیف . قیمت: .
- راه دوم: با ۳۵٪ تخفیف، ۶۵٪ قیمت را میپردازی: .
با حدسمان میخواند؟ بله، ۳۱۲ نزدیکِ ۳۲۵ است. راه دوم یک ضرب است. راه اول را بیماشینحساب و در ذهن راحتتر انجام میدهی.
🧠 ترفند: قیمت با ۳۵٪ تخفیف = ۶۵٪ قیمت، یعنی ضرب در . دلیل: از هر ۱۰۰ سکه، ۳۵ تا کم میشود و ۶۵ تا میپردازی. شرط: تخفیف درصدی از قیمتِ اولیه باشد.
قیمتِ اولیه از روی قیمتِ بعد از تخفیف. چیزی با ۲۵٪ تخفیف ۱۵۰ سکه شده است. قیمتِ اولیه ۴ قسمتِ ۲۵ درصدی است و تو ۳ قسمت را پرداختهای:
| ۵۰ | ۵۰ | ۵۰ | ۵۰ |
|---|---|---|---|
| پرداخت | پرداخت | پرداخت | تخفیف |
۳ قسمت ۱۵۰ است، پس هر قسمت ۵۰. قیمتِ اولیه سکه. راه دوم: .
مالیات و افزایش#
صورتحسابِ تعمیرِ یک دوچرخه ۲۵۰ سکه است و ۱۰٪ مالیات به آن اضافه میشود. مالیات ۲۵ سکه است و باید ۲۷۵ سکه بپردازی.
جمعیتِ شهری ۸۰۰۰ نفر است و یک سال بعد ۵٪ زیاد میشود. افزایش: ۵٪ از ۸۰۰۰، یعنی ۴۰۰ نفر. جمعیتِ تازه ۸۴۰۰ نفر است.
یک نکتهٔ مهم: قیمتی ۲۰۰ سکه است. اول ۵۰٪ گران و بعد ۵۰٪ ارزان میشود. اول ۳۰۰ میشود. ۵۰٪ از ۳۰۰ برابر ۱۵۰ است، پس آخرش ۱۵۰ میشود، نه ۲۰۰. دومی ۵۰٪ ِ عددِ بزرگتری است.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
فروشندهای جنسی را ۸۰ سکه خریده است و با ۲۵٪ سود میفروشد. سود چند سکه است؟ قیمتِ فروش چند سکه است؟
کیفی پس از ۲۰٪ تخفیف ۲۴۰ سکه شده است. قیمتِ اولیه و مقدارِ تخفیف را پیدا کن.
دو فروشنده هر کدام ۱۲۰ سکه سود کردهاند. اولی جنسی را ۸۰۰ سکه خریده بود و دومی جنسی را ۴۸۰ سکه. درصدِ سودِ کدام بیشتر است؟
قیمتِ یک دوچرخه ۵۰۰ سکه است. اول ۱۰٪ گران میشود، بعد روی قیمتِ تازه ۱۰٪ تخفیف میخورد. قیمتِ آخر چقدر است؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهبا ۲۵٪ سود ۵۰۰ سکه فروخته؛ پس خرید = .
سود ۲۵٪ ِ قیمتِ خرید است، نه قیمتِ فروش. ۲۵٪ ِ ۵۰۰ عددِ دیگری است.
درستفروش ۱۲۵٪ خرید است: .
اشتباهقیمت ۴۸۰ و ۳۵٪ تخفیف: «قیمتِ تازه ۱۶۸ سکه است.»
۱۶۸ مقدارِ تخفیف است، نه قیمتی که میپردازی.
درستقیمتِ تازه: سکه.
اشتباهخرید ۴۰۰ و فروش ۵۰۰: درصدِ سود = .
درصدِ سود را نسبت به قیمتِ خرید حساب میکنیم.
درست.
فراتر از کتابچرا گرانی و ارزانیِ همدرصد سرِ جایش برنمیگردد؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
دیدی که ۲۰۰ سکه با ۵۰٪ گرانی ۳۰۰ میشود و با ۵۰٪ ارزانی ۱۵۰. دلیلش این است که هر درصد، درصدِ یک عددِ مشخص است. دومی ۵۰٪ ِ ۳۰۰ است، نه ۵۰٪ ِ ۲۰۰.
همین فکر در پسانداز هم هست. اگر پولی هر سال ۱۰٪ زیاد شود، سالِ دوم ۱۰٪ ِ مقدارِ بزرگتری اضافه میشود. ۱۰۰ سکه بعد از یک سال ۱۱۰ و بعد از دو سال ۱۲۱ میشود، نه ۱۲۰. به این رشدِ «رویهمرفته» در کلاسهای بالاتر رشدِ مرکب میگویند.
اگر میخواهی این دامها را خوب بشناسی، دامهای درصد را بخوان.
درس ۴کاربرد درصد در آمار و احتمال
این درس: صفحههای ۱۲۶ تا ۱۳۰ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. یک دورِ کاملِ دایره چند درجه است؟ ۲. ۱۴ از ۴۰ چند درصد است؟
جواب: ۱) ۳۶۰ درجه. ۲) ، یعنی ۳۵٪.
از جدول به درصد#
از ۴۰ دانشآموزِ یک پایه پرسیدیم ورزشِ محبوبشان چیست:
| ورزش | تعداد | درصد |
|---|---|---|
| فوتبال | ۱۶ | |
| والیبال | ۱۰ | |
| بسکتبال | ۸ | |
| شنا | ۶ | |
| جمع | ۴۰ | ۱۰۰٪ |
جمعِ درصدها همیشه ۱۰۰٪ است. این بررسیِ خوبی است.
نمودارِ دایرهای#
یک کیکِ گرد را برای این چهار گروه برش بزن. هر گروه به اندازهٔ سهمش برش میگیرد. کلِ کیک ۳۶۰ درجه و ۱۰۰٪ است.
🧠 ترفند: ۱۰٪ دایره ۳۶ درجه است و ۱٪ آن ۳/۶ درجه. ۲۵٪ هم یکچهارم، یعنی ۹۰ درجه. دلیل: ۳۶۰ درجه برابرِ ۱۰۰٪ است و تقسیم بر ۱۰ یا ۱۰۰ را به هر دو طرف اعمال میکنیم.
مثال ۱ (دو راه). برشِ فوتبال چند درجه است؟ اول تخمین بزن: حدوداً چقدر میشود؟ ۴۰٪ کمی کمتر از نصف است، پس کمی کمتر از ۱۸۰ درجه.
- راه اول: ۴۰٪ یعنی ۴ تا ۱۰٪: درجه.
- راه دوم: ۴۰ نفر کلِ ۳۶۰ درجهاند، پس هر نفر درجه. ۱۶ نفر: .
با حدسمان میخواند؟ بله، ۱۴۴ کمی کمتر از ۱۸۰ است. راه دوم وقتی تعدادها را داریم سریعتر است.
| ورزش | درصد | درجه |
|---|---|---|
| فوتبال | ۴۰٪ | ۱۴۴ |
| والیبال | ۲۵٪ | ۹۰ |
| بسکتبال | ۲۰٪ | ۷۲ |
| شنا | ۱۵٪ | ۵۴ |
| جمع | ۱۰۰٪ | ۳۶۰ |
برعکس: از درجه به درصد. اگر برشی ۵۴ درجه باشد، ، یعنی ۱۵٪.
از درصد به تعداد. اگر نمودار بگوید ۳۰٪ از ۱۲۰۰ دانشآموزِ یک مدرسه پیاده میآیند، تعدادشان ۳۰٪ از ۱۲۰۰، یعنی نفر است.
احتمال را با درصد بگو#
یک سکه دو رو دارد: رو و پشت. شانسِ هر دو برابر است. میگوییم احتمالِ رو آمدن ۵۰٪ است. به آن «پنجاهپنجاه» هم میگویند.
یک تاس شش وجهِ برابر دارد.
- عددِ زوج (۲، ۴، ۶): ۳ از ۶، یعنی .
- عددی بزرگتر از ۴ (۵ یا ۶): ۲ از ۶. این کمتر از نصف است.
- عددی کوچکتر از ۶: ۵ از ۶. این بیشتر از نصف است.
در کیسهای ۳ مهرهٔ قرمز و ۱ مهرهٔ آبی است. بدون نگاه کردن یکی برمیداریم. احتمالِ قرمز و آبی است. جمعشان ۱۰۰٪ است، چون حتماً یکی از این دو درمیآید.
چرخندهای ۸ قسمتِ برابر دارد. ۲ قسمتش زرد و بقیه سفید است. دایره را مثلِ یک نوار باز کن. هر قسمت درجه است:
| ۴۵° | ۴۵° | ۴۵° | ۴۵° | ۴۵° | ۴۵° | ۴۵° | ۴۵° |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| زرد | زرد | سفید | سفید | سفید | سفید | سفید | سفید |
احتمالِ ایستادن روی زرد است. برشِ زرد هم درجه است، یعنی همان ۲۵٪ ِ دایره.
آزمایش و احتمال#
قبل از ادامه، حدس بزن: اگر سکهای را ۲۰۰ بار بیندازیم، دقیقاً ۱۰۰ بار رو میآید؟
لازم نیست. شاید ۹۲ بار رو بیاید. آنوقت ، یعنی ۴۶٪ رو آمده و ۵۴٪ پشت. نزدیکِ ۵۰٪ است، ولی دقیقاً نه. هرچه آزمایش را بیشتر تکرار کنیم، درصدِ رو معمولاً به ۵۰٪ نزدیکتر میشود.
سکه حافظه ندارد. اگر ۴ بار پشتسرِهم رو آمده باشد، بارِ پنجم هم احتمالِ رو ۵۰٪ است.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
از ۵۰ نفر پرسیدیم میوهٔ محبوبشان چیست: سیب ۲۰، پرتقال ۱۵، موز ۱۰ و انگور ۵ نفر. درصد و درجهٔ برشِ هر میوه را در نمودارِ دایرهای پیدا کن.
در نمودارِ دایرهایِ یک نظرسنجی از ۸۰۰ نفر، برشِ «کتابخواندن» ۱۲۶ درجه است. (الف) چند درصد کتابخواندن را انتخاب کردهاند؟ (ب) چند نفر؟
چرخندهای ۱۰ قسمتِ برابر دارد: ۴ قرمز، ۳ آبی، ۲ سبز و ۱ زرد. (الف) احتمالِ هر رنگ چند درصد است؟ (ب) اگر ۲۰۰ بار بچرخانیم، حدوداً چند بار قرمز میآید؟
تاسی را ۶۰۰ بار انداختیم و ۹۶ بار عددِ ۳ آمد. (الف) چند درصد از پرتابها ۳ آمد؟ (ب) چند درصد ۳ نیامد؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهگروهی ۲۵٪ است، پس برشش در نمودارِ دایرهای ۲۵ درجه است.
کلِ دایره ۳۶۰ درجه است، نه ۱۰۰ درجه. درصد و درجه یک عدد نیستند.
درست۲۵٪ از ۳۶۰ = ۹۰ درجه.
اشتباهسکه ۴ بار پشتسرِهم رو آمده؛ پس این بار احتمالِ پشت بیشتر است.
سکه حافظه ندارد. هر پرتاب جدا از پرتابهای قبلی است.
درستاحتمالِ رو و پشت باز هم ۵۰٪ است.
اشتباهدر کلاسی ۱۲ دختر و ۱۸ پسر است. درصدِ دخترها: .
دخترها با پسرها مقایسه شدهاند، نه با کلِ کلاس.
درستکل ۳۰ نفر است: .
فراتر از کتاب«۷۰٪ احتمالِ باران» یعنی چه؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
گاهی پیشبینیِ هوا میگوید «فردا ۷۰٪ احتمالِ باران». یعنی در روزهای زیادی با هوای مشابه، از هر ۱۰۰ روز حدودِ ۷۰ روز باران آمده است. پس ممکن است فردا باران نیاید و پیشبینی هم غلط نبوده باشد.
هواشناسها و برنامههای هوش مصنوعی از دادههای گذشته یاد میگیرند. هرچه دادهٔ بیشتری داشته باشند، درصدهایشان قابلِ اعتمادتر میشود. این همان چیزی است که در آزمایشِ سکه دیدی: با پرتابهای بیشتر، درصدها به احتمالِ واقعی نزدیکتر میشوند.
مرکزهای آمار هم با درصد کار میکنند. وقتی میگویند «۶۰٪ مردم شهرنشیناند»، یعنی از هر ۱۰۰ نفر، حدود ۶۰ نفر در شهر زندگی میکنند.
آزمون فصل ۶
۱۴ سؤال از همهٔ درسها، ۲۰ دقیقه.
اگر میخواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی
خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی
هیچ ایدهٔ پیشرفتهای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشهای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع میکنیم و به همان ریاضیای میرسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش میبیند — بدون حفظکردنِ بیدلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بودهای.
- ۸ ترم
- ۷۳ فصل
- همهٔ فصلها رایگان
پرسشهای رایج
نسبت و کسر چه فرقی دارند؟
نسبت را مثلِ کسر مینویسیم، ولی نسبت دو مقدار را با هم مقایسه میکند. نسبتِ ۲ لیوان شیره به ۵ لیوان آب را مینویسیم، ولی شیره قسمتی از آب نیست.
چرا قیمتِ خرید را با «منهای ۲۰٪» از قیمتِ فروش پیدا نمیکنیم؟
چون سود ۲۰٪ ِ قیمتِ خرید است، نه فروش. قیمتِ فروش ۱۲۰٪ ِ خرید است. پس قیمتِ فروش را بر تقسیم کن.
درصد میتواند از ۱۰۰ بیشتر باشد؟
بله، وقتی چیزی را با مقدارِ قبلیاش مقایسه کنیم. اگر قدِ نهالی از ۲۰ به ۵۰ سانتیمتر برسد، قدِ تازه ۲۵۰٪ قدِ قبلی است. ولی سهمِ یک گروه از کل هیچوقت از ۱۰۰٪ بیشتر نمیشود.
درصد را در نمودارِ دایرهای چطور به درجه تبدیل کنم؟
کلِ دایره ۳۶۰ درجه و ۱۰۰٪ است. پس هر ۱۰٪ برابرِ ۳۶ درجه است. ۴۰٪ میشود درجه.
برای عمیقتر یاد گرفتن
راهنمای قدمبهقدم ریاضیفصلهای دیگر ریاضی ششم: فصل ۱، عدد و الگوهای عددی، فصل ۲، کسر، فصل ۳، اعداد اعشاری، فصل ۴، تقارن و مختصات، فصل ۵، اندازهگیری، فصل ۷، تقریب

