آموزش ریاضی سوم · فصل ۸

ضرب عددها، به زبان ساده

در این فصل یاد می‌گیری عددها را در ۱۰ و ۱۰۰ و در دهتایی‌ها ضرب کنی. بعد عدد چندرقمی را به صدگان و دهگان و یکان می‌شکنی و هر تکه را جدا ضرب می‌کنی. ضرب را ستونی می‌نویسی و با تخمین وارسی‌اش می‌کنی. آخر هم تقسیمی را یاد می‌گیری که چیزی از آن باقی می‌ماند.

صفحه‌های ۱۳۳ تا ۱۵۰ کتاب۴ درس۳۴ سؤالآزمون ۲۵ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی عددها را بدون ماشین حساب در ۱۰، ۱۰۰ و دهتایی‌ها ضرب کنی و بگویی چرا صفر اضافه می‌شود.
  • می‌توانی یک عدد یک‌رقمی را در عدد دو، سه یا چهاررقمی ضرب کنی، هم با شکستن عدد و هم ستونی.
  • می‌توانی حاصل ضرب را با گرد کردن عددها تخمین بزنی و جوابت را با آن وارسی کنی.
  • می‌توانی تقسیم با باقی‌مانده را بنویسی، خارج قسمت و باقی‌مانده را پیدا کنی و در مسئله بگویی با باقی‌مانده چه کنی.

پیش‌نیاز: جدول ضرب و تقسیم از فصل «ضرب و تقسیم» همین کتاب، ارزش مکانی عددهای چهاررقمی و تقریب تا دهگان و صدگان، و دسته‌های ده‌تایی از کلاس دوم.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (سوم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی سوم کدام درس است؟

درس ۱ضرب در عدد ۱۰

این درس: صفحه‌های ۱۳۶ تا ۱۳۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از کلاس دوم و فصل «ضرب و تقسیم»:

  1. ۷ دستهٔ ده‌تایی چند تاست؟
  2. چند می‌شود؟

جواب: ۱) ۷۰. ۲) ۲۴.

ده‌تا ده‌تا#

هر بستهٔ مداد رنگی ۱۰ مداد دارد. ۶ بسته داریم. چند مداد داریم؟

بسته ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶
مداد ۱۰ ۱۰ ۱۰ ۱۰ ۱۰ ۱۰

۶ دستهٔ ده‌تایی یعنی ۶ دهتایی، یعنی ۶۰. پس .

حالا ۳۴ را در ۱۰ ضرب کن. ۳۴ یعنی ۳ دهتایی و ۴ یکی. اگر هر کدام ۱۰ برابر شود، هر یکی یک دهتایی می‌شود و هر دهتایی یک صدتایی:

عدد صدگان دهگان یکان
۳۴ ۳ ۴
⁦۳۴ × ۱۰⁩ ۳ ۴ ۰

هر رقم یک خانه به چپ رفت و یکان خالی ماند. در خانهٔ خالی صفر می‌گذاریم: .

🧠 ترفند: برای ضرب یک عدد درست در ۱۰، یک صفر سمت راستش بگذار: . دلیل: ده برابر شدن، هر رقم را یک خانه به چپ می‌برد و یکان خالی می‌ماند.

۱۰۰ یعنی ۱۰ دهتایی. پس ضرب در ۱۰۰ یعنی دو بار ضرب در ۱۰: و .

ضرب در دهتایی‌ها#

مثال ۱. چند است؟ ۳۰ یعنی ۳ دهتایی. پس یعنی ۴ بار ۳ دهتایی، یعنی ۱۲ دهتایی. ۱۲ دهتایی می‌شود ۱۲۰.

مثال ۲. چند است؟ ۲۰ یعنی و ۳۰ یعنی .

قبل از ادامه، حدس بزن: چند صفر دارد؟

بیشتر بچه‌ها می‌گویند دو صفر. ولی و خودِ ۲۰ یک صفر دارد. بعد دو صفرِ ۵۰ و ۴۰ هم اضافه می‌شود: . سه صفر!

پس قاعده این است: اول رقم‌های غیرصفر را ضرب کن. بعد همهٔ صفرهای دو عدد را سمت راست جواب بگذار. صفرهایی که خودِ ضرب ساخته، سر جایشان می‌مانند.

دو راه برای یک ضرب#

را حساب کن.

  • راه اول: ، بعد دو صفر: ۱۲۰۰.
  • راه دوم: اول ، بعد در ۱۰ ضرب کن: ۱۲۰۰.

هر دو ۱۲۰۰ است. راه اول سریع‌تر است، چون فقط یک ضرب کوچک دارد.

مثال ۳. یک کتابخانه ۹ قفسه دارد و در هر قفسه ۴۰ کتاب است. چند کتاب دارد؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۹ نزدیک ۱۰ است و . پس کمی کمتر از ۴۰۰.

دقیق: . با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۳۶۰ کمی کمتر از ۴۰۰ است.

ضرب در ۱ و ضرب در صفر#

۳ بشقاب داریم و در هر بشقاب ۱ سیب است: . هر عدد ضرب در ۱، خودِ همان عدد است.

حالا ۳ بشقاب داریم، ولی هیچ بشقابی سیب ندارد: . و اگر هیچ بشقابی نداشته باشیم، باز هیچ سیبی نیست: . هر عدد ضرب در صفر، صفر است.

ضرب سه عدد#

دو ردیف جعبه داریم. هر ردیف ۴ جعبه دارد و در هر جعبه ۵ مداد است. چند مداد داریم؟ یعنی .

  • راه اول: از چپ. اول جعبه‌ها را بشمار: جعبه. بعد مدادها: .
  • راه دوم: اول دو عددی که ۱۰ می‌سازند. ، بعد .

هر دو ۴۰ شد. ترتیب ضرب جواب را عوض نمی‌کند، چون همان مدادها را شمرده‌ای. راه دوم سریع‌تر است، چون ضرب در ۱۰ فقط یک صفر می‌خواهد.

حل مسئله: همهٔ حالت‌ها را بنویس، نامطلوب‌ها را خط بزن#

مثال ۴. مینا یک بلوز و یک دامن انتخاب می‌کند. بلوز قرمز یا آبی است. دامن مشکی، سفید یا کرم است. چند حالت دارد؟ مادرش می‌گوید: «بلوز قرمز با دامن کرم نه.» چند حالت می‌ماند؟

اول همهٔ حالت‌ها را با الگو بنویس. هر بلوز را با هر دامن جفت کن تا هیچ حالتی جا نیفتد:

بلوز دامن
قرمز مشکی
قرمز سفید
قرمز کرم
آبی مشکی
آبی سفید
آبی کرم

۲ بلوز و برای هر کدام ۳ دامن: حالت. جدول هم ۶ ردیف دارد.

حالا حالت نامطلوب را خط بزن: «قرمز و کرم». ۵ حالت می‌ماند.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱ چند می‌شود؟
۲ چند می‌شود؟
۳جای خالی را پر کن: .
۴ چند می‌شود؟
۵هر بستهٔ کاغذ ۱۰ برگ دارد. ۷۲ بسته چند برگ است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

در یک انبار ۷ جعبه هست و در هر جعبه ۱۰۰ گیره. (الف) چند گیره هست؟ (ب) اگر در هر جعبه فقط ۱۰ گیره بود، چند گیره می‌شد؟

ذهنی حساب کن: (الف) (ب) (پ) (ت) (ث) .

جاهای خالی را پر کن: (الف) (ب) (پ) (ت) .

ساندویچ‌فروشی مدرسه دو نوع نان دارد (سفید و سبوس‌دار) و سه نوع داخل (پنیر، مرغ، تخم‌مرغ). (الف) همهٔ حالت‌ها را با جدول بنویس. چند حالت است؟ با ضرب وارسی کن. (ب) سینا تخم‌مرغ دوست ندارد. حالت‌های نامطلوب را خط بزن. چند حالت برای او می‌ماند؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

خودش یک صفر دارد. بعد دو صفرِ ۵۰ و ۴۰ هم باید اضافه شود؛ یکی جا افتاده است.

درست

اشتباه

ضرب در صفر با ضرب در ۱ قاطی شده است. هیچ دسته‌ای از ۹ تا یعنی هیچ چیز.

درست و

اشتباه

فقط حساب شده و صفرها فراموش شده‌اند. ۳۰ یعنی ۳ دهتایی و ۲۰ یعنی ۲ دهتایی؛ ده‌تا در ده‌تا، صدتا می‌شود.

درست

فراتر از کتابچرا ده؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

ما با ده رقم (۰ تا ۹) می‌نویسیم و هر خانه ده برابر خانهٔ کناری‌اش است. احتمالاً این از ده انگشت دستمان آمده است. برای همین ضرب در ۱۰ این‌قدر آسان است: فقط رقم‌ها یک خانه جابه‌جا می‌شوند. کامپیوترها این‌طور نیستند. آن‌ها فقط دو رقم دارند: ۰ و ۱. در حساب کامپیوتر، هر خانه دو برابر خانهٔ کناری است. پس برای کامپیوتر، ضرب در ۲ همان کار آسانی است که برای ما ضرب در ۱۰ است: یک صفر سمت راست! ربات‌ها و ماشین حساب‌ها هم در درونشان با همین ۰ و ۱ حساب می‌کنند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲ضرب عددهای یک‌رقمی در چندرقمی

این درس: صفحه‌های ۱۳۹ تا ۱۴۱ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از کلاس دوم و درس قبل:

  1. عدد ۳۴۷ چند صدتایی، چند دهتایی و چند یکی دارد؟
  2. چند می‌شود؟

جواب: ۱) ۳ صدتایی، ۴ دهتایی و ۷ یکی. ۲) ۴ بار ۲ دهتایی، یعنی ۸ دهتایی: ۸۰.

سه ردیف صندلی#

در یک سالن ۳ ردیف صندلی هست و در هر ردیف ۲۴ صندلی. چند صندلی داریم؟ یعنی .

۲۴ را با مکعب‌های ده‌تایی و یکی بساز: ۲ میلهٔ ده‌تایی و ۴ مکعب یکی. حالا سه بار:

ردیف دهتایی‌ها یکی‌ها
اول ▮▮ ▪▪▪▪
دوم ▮▮ ▪▪▪▪
سوم ▮▮ ▪▪▪▪
روی هم ۶ دهتایی = ۶۰ ۱۲ یکی = ۱۲

پس .

عدد را بشکن#

همین کار را با نماد می‌نویسیم. ۲۴ را به دهگان و یکان بشکن: . حالا هر تکه را جدا در ۳ ضرب کن و جواب‌ها را جمع کن:

این همان کاری است که در فصل «ضرب و تقسیم» با پرانتز کردی: یک ضرب بزرگ را به دو ضرب کوچک می‌شکنی.

می‌توانی آن را مثل یک جدول مساحت هم بکشی. یک مستطیل که یک ضلعش ۳ و ضلع دیگرش ۲۴ است، به دو تکه تقسیم می‌شود:

× ۲۰ ۴
۳ ۶۰ ۱۲

جمع خانه‌ها: .

عددهای سه‌رقمی#

مثال ۱. چند است؟ ۴۱۳ را بشکن: .

× ۴۰۰ ۱۰ ۳
۲ ۸۰۰ ۲۰ ۶

مثال ۲. چند است؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۵۶ نزدیک ۶۰ است و . پس کمی کمتر از ۲۴۰.

دقیق: . با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۲۲۴ کمی کمتر از ۲۴۰ است.

راه دوم: گرد کن و جبران کن#

قبل از ادامه، حدس بزن: بیشتر از ۲۵۰ است یا کمتر؟

کمتر. ۴۹ یکی کمتر از ۵۰ است. . ولی در هر کدام از ۵ دسته، ۱ کم گذاشته‌ایم؛ پس روی هم ۵ تا کم است:

راه شکستن هم همین را می‌دهد: و ، روی هم ۲۴۵. وقتی یک عدد نزدیک یک دهتایی کامل است (مثل ۴۹ یا ۹۸)، گرد کردن سریع‌تر است.

🧠 ترفند: اگر عددی یکی کمتر از یک دهتایی کامل است، با دهتایی ضرب کن و بعد یک دسته کم کن: . دلیل: در هر کدام از ۶ دسته، ۱ اضافه گذاشته بودی؛ پس ۶ تا را پس می‌گیری.

تخمین ضرب دو عدد دورقمی#

گاهی فقط جواب تقریبی لازم است. هر دو عدد را تا نزدیک‌ترین دهتایی گرد کن و بعد ضرب کن.

مثال ۳. حاصل تقریباً چند است؟ ۳۸ به ۴۰ نزدیک‌تر است تا ۳۰. ۲۲ به ۲۰ نزدیک‌تر است تا ۳۰. پس تقریباً .

مثال ۴. یک کتاب ۴۱ صفحه دارد و در هر صفحه ۲۹ خط نوشته شده است. تقریباً چند خط دارد؟ ۴۱ حدود ۴۰ و ۲۹ حدود ۳۰ است: . پس حدود ۱۲۰۰ خط.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱جای خالی را پر کن: .
۲ چند می‌شود؟
۳حاصل را تخمین بزن: هر دو عدد را تا نزدیک‌ترین دهتایی گرد کن و ضرب کن.
۴ چند می‌شود؟
۵کدام با برابر است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

در یک قفسه ۴ طبقه هست و در هر طبقه ۳۲ کتاب. چند کتاب داریم؟ با شکستن ۳۲ حساب کن.

را با جدول مساحت حساب کن.

حاصل هر ضرب را با گرد کردن هر دو عدد تا نزدیک‌ترین دهتایی تخمین بزن: (الف) (ب) (پ) .

یک قطار ۶ واگن دارد و هر واگن ۴۸ صندلی. اول تعداد صندلی‌ها را تخمین بزن. بعد دقیق حساب کن، یک بار با شکستن و یک بار با گرد کردن و جبران.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

تکهٔ یکان (۴) هم باید در ۳ ضرب شود. هر ردیف ۴ صندلی یکی دارد و ۳ ردیف داریم.

درست

اشتباه

رقم ۵ در دهگان است و ارزشش ۵۰ است، نه ۵.

درست

اشتباهتخمین : «»

۳۸ به ۴۰ نزدیک‌تر است تا ۳۰. گرد کردن به پایین، تخمین را خیلی دور کرده است.

درست (جواب دقیق ۸۳۶ است).

فراتر از کتابضرب با دو برابر کردنبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

حدود ۳۵۰۰ سال پیش، در مصر باستان، حسابدارها برای ضرب لازم نبود جدول ضرب را حفظ باشند. کافی بود یک عدد را دو برابر کنند. برای این‌طور می‌نوشتند: ۱ بار ۶ می‌شود ۶، ۲ بار ۱۲، ۴ بار ۲۴، ۸ بار ۴۸. بعد چون ، جواب‌های همین سه ردیف را جمع می‌کردند: . این همان کاری است که تو در این درس کردی: عدد را می‌شکنی، هر تکه را جدا ضرب می‌کنی و جمع می‌کنی. فقط تکه‌های آن‌ها ۱ و ۲ و ۴ و ۸ بود و تکه‌های تو یکان و دهگان و صدگان است.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳محاسبهٔ ضرب

این درس: صفحه‌های ۱۴۲ تا ۱۴۴ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از کلاس دوم و درس قبل:

  1. را در جدول ارزش مکانی جمع کن.
  2. را با شکستن عدد حساب کن.

جواب: ۱) یکان: . دهگان: دهتایی، یعنی ۱ صدتایی و ۰ دهتایی. صدگان: . جواب ۲۰۴. ۲) .

ضرب را ستونی بنویس#

یک کامیون ۴ جعبه دارد و در هر جعبه ۳۶ قوطی است. چند قوطی دارد؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۳۶ نزدیک ۴۰ است و . پس کمی کمتر از ۱۶۰.

در درس قبل ۳۶ را شکستیم. حالا همان کار را ستونی و زیر هم می‌نویسیم. اول ضرب دهتایی‌ها، بعد ضرب یکی‌ها، و آخر جمعشان:

سطر از کجا آمد؟
۱۲۰ ضرب دهتایی‌ها:
۲۴ ضرب یکی‌ها:
۱۴۴ جمع دو سطر

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۱۴۴ کمی کمتر از ۱۶۰ است.

حواست باشد: سطر اول ۱۲۰ است، نه ۱۲. رقم ۳ در ۳۶ یعنی ۳۰.

عددهای سه‌رقمی و چهاررقمی#

مثال ۱. . سه سطر داریم: صدتایی‌ها، دهتایی‌ها و یکی‌ها.

  • جمع:

مثال ۲. . چهار سطر: ، ، ، . جمع: ۲۶۴۸.

یک ضرب، دو راه#

قبل از ادامه، حدس بزن: بیشتر از ۷۰۰ است یا کمتر؟

کمتر، چون ۹۸ از ۱۰۰ کمتر است. حالا دقیق:

  • راه اول: ستونی. و . جمع: .
  • راه دوم: گرد کن و جبران کن. . هر دسته ۲ تا کمتر است: . پس .

هر دو ۶۸۶ است. اینجا راه دوم سریع‌تر است، چون ۹۸ خیلی نزدیک ۱۰۰ است. برای عددی مثل ۵۳، راه ستونی بهتر است.

🧠 ترفند: اگر یکی از عددها کمی کمتر از یک عدد گرد است (مثل ۹۸ یا ۴۹)، در عدد گرد ضرب کن و بعد اضافه‌اش را کم کن. دلیل: یعنی ۷ دستهٔ ۹۸تایی؛ اگر هر دسته را ۱۰۰ بگیری، از هر دسته ۲ تا زیادی شمرده‌ای. شرط: آن عدد واقعاً نزدیک یک عدد گرد باشد؛ وگرنه راه ستونی ساده‌تر است.

تخمین ضرب‌های بزرگ‌تر#

مثال ۳. یک کارگاه ۱۹ روز کار کرد و هر روز ۳۱۲ جعبه ساخت. تقریباً چند جعبه ساخت؟ ۱۹ را تا دهگان گرد کن: ۲۰. ۳۱۲ را تا صدگان گرد کن: ۳۰۰. پس تقریباً جعبه.

ضرب در مسئله‌های اندازه#

مثال ۴. یک مستطیل را با مربع‌های ۱ سانتی‌متری پوشانده‌ایم: ۸ ردیف و در هر ردیف ۱۵ مربع. مساحتش چند سانتی‌متر مربع است؟ تعداد مربع‌ها است: و ؛ روی هم ۱۲۰ سانتی‌متر مربع.

مثال ۵. هر ضلع یک مربع ۳۵ سانتی‌متر است. محیطش چقدر است؟ مربع ۴ ضلع برابر دارد: سانتی‌متر.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱ را ستونی حساب کن. جواب چند است؟
۲در ضرب ستونی ، دو سطر زیر خط کدام‌اند؟
۳ چند می‌شود؟
۴حاصل را تخمین بزن (۳۱ را تا دهگان و ۳۹۶ را تا صدگان گرد کن).
۵مستطیلی را با مربع‌های ۱ سانتی‌متری پوشانده‌ایم: ۹ ردیف و در هر ردیف ۱۴ مربع. مساحتش چند سانتی‌متر مربع است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

را ستونی حساب کن و با تخمین وارسی کن.

را ستونی حساب کن.

یک کتاب‌فروشی ۶ قفسه دارد و در هر قفسه ۱۲۵ کتاب است. چند کتاب دارد؟

یک زمین بازی مستطیلی ۴۲ متر طول و ۲۵ متر عرض دارد. نیما سه دور کامل دور آن می‌دود. چند متر دویده است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

رقم ۳ در ۳۸ یعنی ۳۰. پس سطر اول است، نه ۱۸. تخمین هم می‌گفت جواب نزدیک است.

درست

اشتباه (۲۰۵ مثل ۲۵ حساب شده است.)

صفر وسط ۲۰۵ یعنی دهتایی ندارد، ولی ۲ هنوز ۲۰۰ است. . تخمین هم می‌گفت جواب نزدیک است.

درست

اشتباه (سطر یکی‌ها جا افتاده است.)

هر رقم عدد سه‌رقمی یک سطر دارد. فراموش شده است.

درست

فراتر از کتابضرب‌هایی که چرخ ربات می‌کندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

یک ربات کوچک را تصور کن که با هر دور چرخیدن چرخش، ۲۰ سانتی‌متر جلو می‌رود. اگر چرخ ۳۷ دور بچرخد، ربات سانتی‌متر جلو رفته است: و یک صفر، یعنی ۷۴۰ سانتی‌متر. برنامهٔ ربات می‌تواند همین ضرب را بارها حساب کند تا بداند چقدر جلو رفته است. کامپیوترها میلیون‌ها ضرب را در یک چشم به هم زدن حساب می‌کنند، و بسیاری از آن‌ها هم عدد را به تکه‌ها می‌شکنند و جواب تکه‌ها را جمع می‌کنند. اگر روزی بخواهی رباتی بسازی، دوره‌ای مثل آیرو همین حساب‌ها را در عمل نشان می‌دهد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴تقسیم با باقی‌مانده

این درس: صفحه‌های ۱۴۵ تا ۱۵۰ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از کلاس دوم و فصل «ضرب و تقسیم»:

  1. ۴۷ چند دستهٔ ده‌تایی و چند یکی است؟
  2. چند می‌شود؟

جواب: ۱) ۴ دستهٔ ده‌تایی و ۷ یکی. ۲) ۴، چون .

وقتی چیزی باقی می‌ماند#

۲۳ کلوچه داریم. می‌خواهیم آن‌ها را در کیسه‌های ۵تایی بگذاریم. چند کیسه پر می‌شود؟

کیسه کلوچه‌ها
اول 🍪🍪🍪🍪🍪
دوم 🍪🍪🍪🍪🍪
سوم 🍪🍪🍪🍪🍪
چهارم 🍪🍪🍪🍪🍪
باقی‌مانده 🍪🍪🍪

۴ کیسه پر شد و ۳ کلوچه ماند. این ۳ کلوچه برای کیسهٔ پنجم کافی نیست، چون کیسه ۵تایی است.

حالا یک کار دیگر. همان ۲۳ کلوچه را بین ۵ دوست به‌طور مساوی تقسیم کن. یکی‌یکی به هر نفر بده. به هر نفر ۴ کلوچه می‌رسد و ۳ کلوچه می‌ماند. باز هم همان عددها!

نوشتن تقسیم#

این تقسیم را این‌طور می‌نویسیم:

  • عددی که تقسیم می‌شود (۲۳) سمت چپ است و عددی که بر آن تقسیم می‌کنیم (۵) سمت راست.
  • عدد زیر ۵، یعنی ۴، خارج قسمت است: تعداد کیسه‌ها، یا سهم هر نفر.
  • ۲۰ زیر ۲۳ همان است: کلوچه‌هایی که در کیسه رفتند.
  • عدد آخر، یعنی ۳، باقی‌مانده است: .

خارج قسمت را از جدول ضرب پیدا کن#

قبل از ادامه، حدس بزن: در تقسیم بر ۵، باقی‌مانده می‌تواند ۵ یا بیشتر باشد؟

نه. اگر ۵ کلوچه یا بیشتر مانده بود، می‌شد یک کیسهٔ دیگر هم پر کرد. پس باقی‌مانده همیشه از عددی که بر آن تقسیم می‌کنیم کمتر است.

برای پیدا کردن خارج قسمت، در جدول ضرب بزرگ‌ترین عددی را پیدا کن که از ۲۳ بیشتر نیست:

۱۵ ۲۰ ۲۵
کمتر از ۲۳ بزرگ‌ترین که از ۲۳ بیشتر نیست از ۲۳ بیشتر است

پس خارج قسمت ۴ است.

مثال ۱. تقسیم بر .

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ و ۵۶ خیلی نزدیک ۵۸ است. پس خارج قسمت حدود ۸.

دقیق: از ۵۸ بیشتر نیست، ولی بیشتر است. پس خارج قسمت ۸ و باقی‌مانده . با حدسمان می‌خواند؟ بله، خارج قسمت ۸ شد و باقی‌مانده ۲ از ۷ کمتر است.

مثال ۲. تقسیم بر . ، پس خارج قسمت ۹ و باقی‌مانده ۰. وقتی باقی‌مانده صفر است، تقسیم بدون باقی‌مانده است؛ همان تقسیمی که در فصل «ضرب و تقسیم» دیدی.

جوابت را وارسی کن#

خارج قسمت را در عددی که بر آن تقسیم کردی ضرب کن و باقی‌مانده را اضافه کن. باید عدد اول به دست بیاید:

راه دوم: روی محور بپر#

۲۳ را با پرش‌های ۵تایی از صفر بشمار:

۰ ۵ ۱۰ ۱۵ ۲۰ ۲۳
شروع پرش ۱ پرش ۲ پرش ۳ پرش ۴ ۳ تا مانده

۴ پرش کامل و ۳ تا مانده. این راه برای عددهای کوچک خوب است. برای عددهای بزرگ‌تر، جدول ضرب سریع‌تر است، چون لازم نیست همهٔ پرش‌ها را بشماری.

🧠 ترفند: باقی‌ماندهٔ تقسیم بر ۱۰ همان رقم یکان است: ۴۷ تقسیم بر ۱۰، خارج قسمت ۴ و باقی‌مانده ۷. دلیل: دهتایی‌های عدد، دسته‌های ده‌تایی کامل‌اند و فقط یکی‌ها باقی می‌مانند.

با باقی‌مانده چه کنیم؟#

در مسئله‌ها، باید فکر کنی باقی‌مانده چه معنایی دارد.

مثال ۳. ۳۰ دانش‌آموز می‌خواهند روی نیمکت‌های ۴ نفره بنشینند. چند نیمکت لازم است؟ ۳۰ تقسیم بر ۴: خارج قسمت ۷ و باقی‌مانده ۲. ۷ نیمکت پر می‌شود، ولی ۲ نفر هنوز ایستاده‌اند. آن‌ها هم باید بنشینند. پس ۸ نیمکت لازم است.

مثال ۴. با ۳۰ گل، دسته‌گل‌های ۴تایی می‌سازیم. چند دسته‌گل کامل می‌شود؟ باز همان تقسیم است، ولی این بار جواب ۷ دسته‌گل است و ۲ گل اضافه می‌ماند.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱در تقسیم ۲۹ بر ۴، خارج قسمت و باقی‌مانده کدام است؟
۲باقی‌ماندهٔ تقسیم ۴۷ بر ۶ چند است؟
۳در تقسیم یک عدد بر ۶، کدام عدد نمی‌تواند باقی‌مانده باشد؟
۴۳۴ نفر می‌خواهند با قایق‌های ۵ نفره از رودخانه بگذرند. دست‌کم چند قایق لازم است؟
۵در یک تقسیم بر ۸، خارج قسمت ۶ و باقی‌مانده ۵ شد. عددی که تقسیم شده بود چند است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

تقسیم ۳۸ بر ۶ را بنویس. خارج قسمت و باقی‌مانده را پیدا کن و جوابت را وارسی کن.

۵۰ تیله را به‌طور مساوی بین ۹ دوست تقسیم می‌کنیم. به هر نفر چند تیله می‌رسد؟ چند تیله باقی می‌ماند؟

۴۳ تخم‌مرغ را در شانه‌های ۶تایی می‌چینیم. (الف) چند شانه پر می‌شود؟ (ب) برای اینکه همهٔ تخم‌مرغ‌ها جا شوند، چند شانه لازم است؟

عددی بین ۳۰ و ۴۰ است. اگر آن را بر ۵ تقسیم کنیم، باقی‌مانده ۴ می‌شود. اگر بر ۴ تقسیم کنیم، باقی‌مانده ۲ می‌شود. آن عدد چند است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه۲۹ تقسیم بر ۴: «خارج قسمت ۶ و باقی‌مانده ۵.»

باقی‌مانده (۵) از ۴ بیشتر است. یعنی هنوز می‌شد یک دستهٔ ۴تایی دیگر ساخت.

درستخارج قسمت ۷ و باقی‌مانده ۱، چون .

اشتباه۳۰ دانش‌آموز و نیمکت‌های ۴ نفره: «۳۰ تقسیم بر ۴ می‌شود ۷ و ۲ باقی‌مانده، پس ۷ نیمکت.»

۲ نفری که مانده‌اند هم باید بنشینند. باقی‌مانده اینجا یعنی یک نیمکت دیگر.

درست۸ نیمکت لازم است.

اشتباه۵۸ تقسیم بر ۷: «خارج قسمت ۲ و باقی‌مانده ۸.»

جای خارج قسمت و باقی‌مانده عوض شده است. خارج قسمت تعداد دسته‌هاست و زیر عددی که بر آن تقسیم می‌کنیم نوشته می‌شود.

درستخارج قسمت ۸ و باقی‌مانده ۲؛ وارسی: .

فراتر از کتابتقسیم با باقی‌مانده در تقویمبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

امروز شنبه است. ۳۰ روز دیگر چه روزی است؟ لازم نیست ۳۰ روز را یکی‌یکی بشماری. هر هفته ۷ روز است، پس ۳۰ را بر ۷ تقسیم کن: خارج قسمت ۴ و باقی‌مانده ۲. یعنی ۴ هفتهٔ کامل می‌گذرد و دوباره به شنبه می‌رسی، بعد ۲ روز دیگر: دوشنبه. ساعت‌ها هم همین‌طورند: بعد از ۱۲، دوباره از ۱ شروع می‌کنند. کامپیوترها از همین باقی‌مانده برای کارهای زیادی استفاده می‌کنند، مثلاً برای اینکه بدانند نوبت کدام چراغ است که روشن شود. و اگر کنجکاوی بدانی چرا هیچ عددی را نمی‌شود بر صفر تقسیم کرد، این نوشته را بخوان.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۸

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۵ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

چرا وقتی عددی را در ۱۰ ضرب می‌کنیم، یک صفر اضافه می‌شود؟

چون هر یکی، یک دهتایی می‌شود و هر دهتایی، یک صدتایی. یعنی هر رقم یک خانه به چپ می‌رود و خانهٔ یکان خالی می‌ماند. در خانهٔ خالی صفر می‌گذاریم. این قاعده برای عددهای درست است؛ بعدها با عددهای اعشاری کمی فرق می‌کند.

در ضرب ستونی، اول یکان را ضرب کنم یا دهگان را؟

هر دو درست است، چون آخر سطرها را جمع می‌کنی و ترتیب جمع جواب را عوض نمی‌کند. فقط حواست باشد هر سطر ارزش درستش را داشته باشد: سطر دهتایی‌ها صفر دارد، مثل ۱۸۰ در .

از کجا بفهمم جواب ضربم درست است؟

اول تخمین بزن. عددها را تا نزدیک‌ترین دهتایی گرد کن و ضرب کن. اگر جوابت خیلی از تخمین دور بود، جایی اشتباه کرده‌ای. مثلاً برای تخمین ۲۴۰ است، پس جواب ۴۴ حتماً غلط است.

چرا باقی‌مانده باید از عددی که بر آن تقسیم می‌کنیم کمتر باشد؟

چون اگر به اندازهٔ آن عدد یا بیشتر مانده باشد، می‌توانی یک دستهٔ کامل دیگر بسازی. مثلاً در تقسیم بر ۴، اگر ۵ تا مانده باشد، یک دستهٔ ۴تایی دیگر می‌شود و فقط ۱ تا می‌ماند.

در مسئله، کی باید خارج قسمت را یکی بیشتر کنم؟

وقتی باقی‌مانده هم باید جایی برود. اگر ۳۰ دانش‌آموز روی نیمکت‌های ۴ نفره می‌نشینند، ۲ نفر باقی‌مانده هم نیمکت می‌خواهند؛ پس ۸ نیمکت. ولی اگر می‌پرسند چند دستهٔ کامل ساخته می‌شود، همان خارج قسمت جواب است.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی سوم: فصل ۱، الگوها، فصل ۲، عددهای چهار رقمی، فصل ۳، عددهای کسری، فصل ۴، ضرب و تقسیم، فصل ۵، محیط و مساحت، فصل ۶، جمع و تفریق، فصل ۷، آمار و احتمال